AFRIKA TARIGʻINI ETISHTIRISHDA OZIQLANTIRISHNING TA'SIRI

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-69

Часть–4_ Мая –2025

299

2181-3187

AFRIKA TARI

Gʻ

INI ETISHTIRISHDA OZIQLANTIRISHNING TA'SIRI

Seytekova Miuagul Tanirbergenovna

Qoraqalpo

gʻ

iston qishloq x

oʻ

jaligi va

agrotexnologiyalar instituti

. tayanch doktoranti

miuaseytekova@gmail.com

.

ANNOTATSIYA.

Qoraqalpo

gʻ

iston su

gʻ

oriladigan tuproqlarida olib borilgan

tadqiqot natijalariga k

oʻ

ra, Nukus tumanida

Qoraqalpo

gʻ

iston qishloq x

oʻ

jaligi va

agrotexnologiyalar instituti ilmiy tajriba maydonida su

gʻ

oriladigan tuproqlarda Afrika

tari

gʻ

ining

oʻ

sib-rivojlanishiga oziqlantirishning ta

’

siri kuzatilganligi, tuproqdagi

kimyoviy tarkibidagi miqdorlarining

oʻzgarganligi haqida ma’lumotlar

keltirilgan.

KALIT S

Oʻ

ZLAR:

Afrika tari

gʻ

i, tuproq namligi, havo, harorat, K,P,N.

ABSTRACT.

According to the results of research conducted on irrigated soils of

Karakalpakstan,

the article presents the effect of fertilizers on the growth and

development of African millet on irrigated soils of an experimental plot in the Nukus

region of the Institute of Agriculture and Agrotechnologies of Karakalpakstan;

changes in the soil chemical composition were studied.

KEY WORD

S: African millet, soil moisture, air, temperature, K,P,N.

К

irish.

Hozirgi vaqtda nooan’anaviy ekinlarga juda katta e’tibor berilmoqda,

chunki kam

oʻ

rganilgan yangidan kirib kelgan ekinlarning tarkibi,

oʻ

larga kam

harajatlar talab etilishi va

oʻ

larning tarkibidagi elementlarning foydaligi sabab

b

oʻ

lmoqda. Chorvachilik mahsuldorligini oshirish, dolzarb masalardan biri

hisoblanadi. Chorvachilikda ozuqa manbayini yaratish maqsadida chetdan olib

kelingan donli ekinlardan biri Afrika tari

gʻ

i (Pennisetum glaucum) hisoblanadi.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-69

Часть–4_ Мая –2025

300

2181-3187

А

dabiyotlar sharhi.

Afrika tari

gʻ

i (Pennisetum glaucum)- Afrika tariq

(Pennissetium tiphoideum Richt) Afrika va Osiyoning koʻpgina mamlakatlarida

(Marokash, Somali, Misr, Hindiston va boshqalar) eng qadimgi don ekini

hisoblanadi[1].

Kuban va Ural tajriba stansiyalarida

oʻ

rganilmoqda. Afrika tariq silos, yashil yem,

pichan va don uchun yetishtirilishini k

oʻ

rsatadi. U yuqori hosildorlikka, ozuqaviy

qiymatga ega, qoramollar tomonidan yaxshi iste'mol qilinadi va zararli va zaharli

moddalarni

oʻ

z ichiga olmaydi[2].

Tadqiqot materiallari va usuli.

Yuqoridagi dolzarb vazifalardan kelib chiqib,

Nukus tumanida

Qoraqalpo

gʻ

iston qishloq x

oʻ

jaligi va agrotexnologiyalar instituti

ilmiy tajriba maydonida su

gʻ

oriladigan tuproqlarda olib borilmoqda. Tajriba

maydoninig umumiy maydoni 600 m

2

, 3 tadan takrorlanishda joylashtirildi. Har bir

delyanka 16 qatordan iborat b

oʻ

lib, qator orali

gʻ

i 90 sm ni tashkil etadi. Dala

tajribasining umumiy maydon 600 m

2

su

gʻ

oriladigan tuproqlar sharoitida

organilmoqda. Tadqiqot ishlari Dala tajribasini

oʻ

tkazish, fenologik kuzatuvlar tuproq

va

oʻsimlik namunalarini olish va tahlil qilish «Metodika polev

ix opit

ov»

(B.A.Dospexov, 1985),

Barcha dala kuzatuvlari ““Dala tajribalarini oʻtkazish uslublari”

(Sh.Nurmatov va boshqalar, 2007) olib borildi. Tuproq tarkibidagi gumusni I. V. Tyurin

usulida

aniqlandi.

Tuproq

tarkibidagi

harakatchang fosfor va

kaliyni B.P.Machigin va P.B.Protasov

us

ı

l

ı

da

aniqlandi.

Nukus

tumanida

su

gʻ

oriladigan tuproqlar sharoitida Afrika

tari

gʻ

ining K-

4 navi oziqlantirish me’yorlari

b

oʻ

yicha tajribalar olib boriladi. Afrika tari

gʻ

ining

«

K-4

» nav

ining oziqlantirish

me’yorlari boʻ

yicha quyidagi tajriba tizimida olib borildi.

№

Tajriba tizimi

1

Nazorat (

oʻgʻ

itsiz)

2

N

60

P

45

K

30

3

N

90

P

65

K

45

4

N

120

P

85

K

60

5

20 tonna g

oʻ

ng

6

N

60

P

45

K

30

+20t/ga g

oʻ

ng

7

N

90

P

65

K

45

+20 t/ga g

oʻ

ng

8

N

120

P

85

K

60

+20t/ga g

oʻ

ng

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-69

Часть–4_ Мая –2025

301

2181-3187

Natijalar va ularning tahlili.

Tajriba maydonida g

oʻ

ng 13-mayda erni ishlov

berilgan vaqtda berildi. 17-18-mayda ob-havo yo

gʻ

ingarchilik b

oʻ

lgani uchun tuproq

zichlashib qatqoloq foyda etdi, shuning uchun tuproqni b

oʻ

shatib chiqildi, chunki

Afrika tari

gʻ

i

oʻ

sishiga zarar berip jibslashib, natijada uru

gʻ

larni chiqishi va

oʻ

shiga tosiq

boladi. 3-iyunda begona

oʻ

tlardan tozalandi. Egatlarda ekish muhim chunki Afrika

tari

gʻ

ini su

gʻ

orish davrida, uning poyalari suvga yiqilib qolishi muhim. Ekilgandan

song 25-iyun kuni birinchi marta su

gʻ

orildi.

18-iyulda N

60

P

45

K

30,

N

90

P

65

K

45,

N

120

P

85

K

60,

N

90

P

65

K

45

+20t/ga N

120

P

85

K

60

va

N

120

P

85

K

60

+20 t/ga g

oʻ

ng variantlarda ruvaklar payda boldi.

Tariq asosan ozuqa moddalari kam b

oʻ

lgan qumli tuproqlarda

oʻ

stiriladi, ularning

oʻ

rtacha tuproqdagi

organik moddalar miqdori 1,4%, umumiy azot 446 mg·kg/1, mavjud fosfor 8 mg·kg/1 va kaliy 78,2

mg·kg/1va suvni ushlab turish qobiliyati past

bundan tashqari, fermerlar kamdan-kam hollarda almashlab

ekishadi yoki

oʻgʻ

itlarni q

oʻ

llaydi[3].

Fosfor etishmasligi sharoitida barglar maydalashib yupqa boʻlib rivojlanadi,

ularning chekkalari tepaga qarab buraladi. Fosforli oʻgʻitlari ta’sirida hosilning sifatini

oshirishi ham koʻzga yaqqol tashlanadi. Eng avvalo umumiy hosil ulushini

hisoblaganda don ulushi somon ulushiga nisbatan ustun keladi. Xuddi shunday

oʻsimlik mahsulotining kimyoviy tarkibi yaxshilanadi[4].

Bizning tadqiqotimiz davomida tuproqning tahlil natijalariga k

oʻ

ra, nazorat

(

oʻgʻ

itsiz) variantning tuproq namunasidan boshqa qatlamlardagiga nisbatan 16,7-

33,3 sm chuqurligidagi tuproq namunasidan boshqa qatlamlardagiga nisbatan eng

yuqori harakatchan fosfor miqdori 332,39 mg/kg aniqlandi, N

60

P

45

K

30

+20 t/ga g

oʻ

ng

variantning 16,7-33,3 sm tuproq qatlamida tuproq namunasidan boshqa

qatlamlardagiga nisbatan eng kam harakatchan fosfor miqdori 0,15 mg/kg kuzatildi.

Tuproqlarni o'rganish, tarkibi, xususiyatlari hamda ularda sodir bo'ladigan

fizikaviy, fizika-kimyoviy, kimyoviy va biologik jarayonlarni bilish dehqonchilikda

o‘g‘itlardan samarali va oqilona foydalanishda muhim ahamiyatga ega. Tuproqdagi

oziq moddalarning yalpi miqdori, ularni o ‘simliklar qiyin o'zlashtiradigan shakldan

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-69

Часть–4_ Мая –2025

302

2181-3187

oson o ‘zlashtiradigan shaklga o ‘tishi va sodir bo'ladigan teskari jarayon

o‘simliklarning oziqlanish sharoitini belgilaydi[

4].

Bizning tadqiqotimiz davomida N

120

P

85

K

60

+20 tonna g

oʻ

ng variant tupro

gʻ

ining 0-

16,7 sm chuqurligidagi tuproq namunasidan boshqa qatlamlardagiga nisbatan eng

yuqori almashinuvchan kaliy miqdori 620 mg/kg aniqlandi. N

90

P

65

K

45

variant

tupro

gʻ

ining 33,3-50 sm chuqurligidagi tuproq namunasidan boshqa qatlamlardagiga

nisbatan almashinuvchan kaliy eng kam miqdori 0,15 mg/kg aniqlandi. Bizning Nukus

tumanidagi Qoraqalpo

gʻ

iston qishloq x

oʻ

jaligi va agrotexnologiyalar institutining ilmiy

tajriba maydonida” 2024 yil 10

-iyul oyida su

gʻ

oriladigan tuproqlardan tuproq kesimi

(1-jadval) qazib namunalar olindi. Bunda agrokimyoviy tarkibi tahlili

oʻ

rganildi.

1-jadval

Tuproqlarining (iyul oyidagi) agrokimyoviy tarkibining tahlili

№

Variant

Tuproqning

chuqurligi, sm

Fosfor

P

2

O

5

mg/kg

Kaliy

K

2

O mg/kg

A

zot N %

1

Nazorat (oʻgʻitsiz)

0-16,7

14,61

284

0,

068

16,7-33,3

332,39

290

0,

043

33,3-50

165,8

224

0,

022

2

N

60

P

45

K

30

0-16,7

12,6

232

0,

069

16,7-33,3

13,6

194

0,

044

33,3-50

2,27

146

0,

021

3

N

90

P

65

K

45

0-16,7

10,82

168

0,

067

16,7-33,3

1,99

140

0,

045

33,3-50

8,44

122

0,

020

4

N

120

P

85

K

60

0-16,7

11,22

224

0,

068

16,7-33,3

11,78

296

0,

042

33,3-50

15,46

194

0,

023

5

20 tonna goʻng

0-16,7

22,71

332

0,

067

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-69

Часть–4_ Мая –2025

303

2181-3187

Mineral va organik

oʻgʻitlarni birinchi yildan keyingi yildagi ta’sirinda umumiy

azot, harakatchan fosfor, almashinuvchan kaliyn

nig miqdori qatlamlar boʻ

yicha

turlicha k

oʻ

rsatkichlarni k

oʻ

rsatadi. N

60

P

45

K

30

variant tupro

gʻ

ining 0-16,7 sm

chuqurligidagi tuproq namunasidan boshqa qatlamlardagiga nisbatan eng yuqori

umumiy azot miqdori 0,069 % aniqlandi. N

90

P

65

K

45

va N

120

P

85

K

60

+20 tonna g

oʻ

ng

variant tupro

gʻ

ining 33,3-50 sm chuqurligidagi tuproq namunasidan boshqa

qatlamlardagiga nisbatan azotning eng past miqdori 0,020 % aniqlandi.

Bizning tajribamizda esa, 8 ta variantlarga boʻlindi. Bunda 1

-variant nazorat

variant oʻgʻitsiz boldi

, N

60

P

45

K

30,

N

90

P

65

K

45,

N

120

P

85

K

60,

20t/ga g

oʻ

ng, N

60

P

45

K

30

+20 t/ga

g

oʻ

ng va N

90

P

65

K

45

+20t/ga N

120

P

85

K

60

+20t/ga g

oʻ

ng

–variantlarga mineral oʻgʻit har xil

meyyorlarda bilan birga organik

oʻgʻ

it berildi.

Bu oʻgʻit meyyorlarda Afrika tarigʻini

mineral va

organik oʻg

itlarning Afrika tari

gʻ

ining

hosildorligiga ta'siri samaradorligini

oʻrganiladi.

N

90

P

65

K

45

+20t/ga g

oʻ

ng variantlarda umumiy yon novdalar soni 4,

N

120

P

85

K

60

+20t/ga g

oʻ

ng variantlarda umumiy yon novdalar soni boshqa variantlarga

nisbatan yuqori 5 ga etganligi k

oʻ

zatildi. N

120

P

85

K

60

+20t/ga g

oʻ

ng -variantda boshqa

16,7-33,3

12,19

276

0,

044

33,3-50

1,93

218

0,

021

6

N

60

P

45

K

30

+20t/ga

goʻng

0-16,7

37,09

532

0,

068

16,7-33,3

0,15

244

0,

039

33,3-50

14,08

206

0,

022

7

N

90

P

65

K

45

+20 t/ga

goʻng

0-16,7

23,82

346

0,

066

16,7-33,3

13,53

188

0,

042

33,3-50

1,49

258

0,

021

8

N

120

P

85

K

60

20 tonna goʻng

0-16,7

106,11

620

0,

066

16,7-33,3

12

244

0,

038

33,3-50

18,1

218

0,

020

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-69

Часть–4_ Мая –2025

304

2181-3187

variantlarga nisbatan buyining eng baland 260 sm ga etdi.

Bu esa hosilning oʻtgan yilga

nisbatan novdalarning koʻp oʻsib chiqqanligini bildiradi.

XULOSA.

Xulosa qilib aytganda, olib borilgan tadqiqot natijalariga koʻra, 6 va 8

variantlrda almashinuvchan kaliy yuqori miqdori 532- 620 mg/kg aniqlandi.

Harakatchan fosfor miqdori esa nazorat va 8- variantda fosfor yuqori miqdori 332,3-

106,1 mg/kg aniqlandi.

N

60

P

45

K

30

variant tuprogʻining 0-16,7 sm chuqurligidagi tuproq

namunasidan boshqa qatlamlardagiga nisbatan eng yuqori umumiy azot miqdori 0,069

% aniqlandi.

ADABIYOTLAR ROʻYXATI

1.

Ритус

И.Г.

Растениеводство.

М.:

Государственное

издательство

сельскохозяйственной литературы. 1952.

- 470c

2.

Романенко Г.А., Тютенников А.И., Гончаров П.А. Кормовые растения России.

М.: Изд

-

во ЦИНАО, 1999.

- C.128-130.

3.

A.Bationo, Z. Somdaning FAOSTAT.

4.

Sattorov J, Sidiqov S, Abdullaev S, Ergashev A. Agrokimy. Cho

ʻ

lpon nashriyoti,

Toshkent 2011.

5.

Seytekova M. Afrika tari

gʻ

ini etishtirishda tuproqning tarkibini

oʻ

rganish.

“Tadqiqotlar” jahon ilmiy

-metodik jurnali_47-son_2-qism -22-25.b.

ISSN: 3030-3613

https://doi.org/10.5281/zenodo.13895814