ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
122
2181-3187
“AMNISTIYA VA AFV INSTITUTLARINING NAZARIY-HUQUQIY
ASOSLARI VA AHAMIYATI”
Qoraqalpoq davlat universiteti
Yuridika fakulteti talabasi
Olimov Firdavs Zoxidjon o’g’li
E-mail:olimovfirdavs@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O’zbekiston Respublikasida amnistiya va afv
institutlarining huquqiy asoslari, ahamiyati, ularning o‘zaro farqlari, yuridik oqibatlari
hamda bir nechta chet davlatlar qonunchiligida mazkur institutlarning qo’llanilishi,
tartibga solinishi batafsil tahlil etiladi.
Аннотация:
В данной статье подробно анализируются правовые основы,
значение институтов амнистии и помилования в Республике Узбекистан, их
различия, юридические последствия, а также применение, регулирование этих
институтов в законодательстве нескольких иностранных государств.
Аннотация:
В данной статье подробно анализируются правовые основы,
значение институтов амнистии и помилования в Республике Узбекистан, их
различия, юридические последствия, а также применение, регулирование этих
институтов в законодательстве нескольких иностранных государств.
Kalit so’zlar: O’zbekiston Respublikasi,Turkiya, Indoneziya, amnistiya, afv,
qonunchilik, jinoyat, asos, insonparvarlik, adolat,
Ключевые слова: Республика Узбекистан,Турция, Индонезия, амнистия,
помилование, законодательство, преступление, основание, гуманность,
справедливость.
Keywords: Republic of Uzbekistan, Turkey, Indonesia, amnesty, pardon,
legislation, crime, basis, humanity, justice.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
123
2181-3187
Insoniyat jamiyati tarixida jinoyat va jazo institutlari qatori, jinoyatchilarga
nisbatan kechirimlilik ko‘rsatish, ularni jazodan ozod etish yoki jazoni yengillashtirish
amaliyoti ham doimo mavjud bo‘lib kelgan. Shu nuqtayi nazardan, amnistiya va afv
institutlari jinoyat huquqining muhim institutlaridan biri sifatida shakllangan va
rivojlangan. Ular adolat tamoyilini saqlagan holda, odamiylik, insonparvarlik, ijtimoiy
manfaatlar va davlat siyosatining ma'lum strategik maqsadlariga erishishni ta'minlaydi.
Bizning ana shunday odamiylik, insonparvarlik qadriyatlarimizga asoslangan
siyosatimiz eng avvalo, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida o‘z ifodasini
topgan. Unda kechirishning ikki turi nazarda tutilgan. Oliy hujjatning 109-moddasi 23-
bandiga muvofiq Prezident:
birinchisi
amnistiya to‘g‘risidagi hujjatlarni qabul qilish
haqida O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senatiga taqdimnoma
kiritadi;
ikkinchisi
O‘zbekiston Respublikasining sudlari tomonidan hukm qilingan
shaxslarni afv etadi.
Xo‘sh, amnistiya nima-yu, afv nima?
Amnistiya akti kechirishning bir ko‘rinishi bo‘lib, Prezidentning taqdimnomasi
asosida Oliy Majlis Senati tomonidan ma’lum bir sanalar munosabati bilan, o‘z
ijtimoiy mohiyatiga ko‘ra muayyan toifadagi jinoyatlarni sodir etgan muayyan
toifadagi shaxslarni kechirish bo‘lib, davlat va jamiyat tomonidan qo‘llab-
quvvatlanadigan hujjatidir va u sud tartibida qo‘llaniladi
1
.
Afv esa Prezident tomonidan istalgan vaqtda jazo muddatini o‘tayotgan,
qilmishidan chin ko‘ngildan pushaymon bo‘lgan va tuzalish yo‘liga qat’iy o‘tgan
mahkumlarni jazodan ozod etish yoki boshqacha yengillik berish orqali kechirish.
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksining 68-moddasiga binoan, «jinoyat
sodir etgan shaxs amnistiya akti asosida javobgarlikdan ozod etilishi mumkin».
Amnistiya akti ma’muriy huquqbuzarlik yoki jinoyat sodir etgan muayyan toifa
shaxslarga nisbatan davlat tominidan ko’rsatiladigan insonparvarlik ifodasi bo’lib,
bundan ko’zlangan maqsad ma’muriy yoki jinoyat-huquqiy ta’sir choralari
1
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 2. Jazo haqida ta’limot. Darslik. 2
-nashr,
to‘ldirilgan va qayta ishlangan. –
T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi Harbiy
-texnik instituti, 2018.
–
335 bet
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
124
2181-3187
qo’llamagan holda ularning ahloqan tuzalishi uchun imkoniyat berish yoxud bunday
choralar qo’llanilgan shaxslar holatini yengillashtirishdir.
2
Shunday qilib, «JK 68-, 76-
va 79- moddalariga asosan amnistiya aktini qo‘llashning huquqiy oqibatlari
quyidagilar bo‘lishi mumkin:
– shaxsning jinoiy javobgarlikdan ozod etilishi;
– sudlanuvchining asosiy va o‘talmagan qo‘shimcha jazodan ozod qilinishi;
– sudlanuvchining asosiy va o‘talmagan qo‘shimcha jazolari muddatining
qisqartirilishi;
– sudlanuvchini jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish;
– sudlanuvchiga jazoning o‘talmay qolgan qismi yengilroq jazo bilan
almashtirilishi;
– jinoyat sodir etgan shaxsdan muddatidan ilgari sudlanganlikning olib
tashlanishi»
3
Amnistiya akti normativ hujjat bo‘lib, yuridik kuchi muayyan demografik,
ijtimoiy, jinsiy, huquqiy va boshqa xususiyatli shaxslarga nisbatan (masalan, Ikkinchi
jahon urushi ishtirokchilari va ularga tenglashtirilgan shaxslar, ayollar, voyaga
yetmagan yoki 60 yoshdan oshganlar va hokazo) yoki muayyan bir turdagi jinoyat
sodir etgan shaxslarga (masalan, ehtiyotsizlik tufayli, iqtisodiy va h.k.) nisbatan
qo‘llaniladi. Ya’ni, amnistiya qo‘llash uchun shartlar aktning o‘zida bo‘ladi va faqat
ularning mavjudligi yoki aksincha yo‘l qo‘ymaydigan vaziyatlarning yo‘qligida
amnistiya u yoki bu shaxsga nisbatan qo‘llanilishi mumkin.
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual qonuniga muvofiq amnistiya aktini
qo‘llash masalasi, jinoyat protsessi bosqichidan qat’iy nazar, faqat sud tomonidan hal
etiladi.
Sudga, jumladan, quyidagilarni ko‘rib chiqish tegishlidir:
2
O’zbekiston Respubl
ikasi Oliy sudi Plenumining 2006-yil 22-
deksbrdagi “Sudlar tomonidan amnistiya aktlarini
qo’llashning ayrim masalalari to’g’risida”gi 16
-sonli qarori, 1-bandi
3
O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2006
-yil 22-
deksbrdagi “Sudlar tomonidan amnisti
ya aktlarini
qo’llashning ayrim masalalari to’g’risida”gi 16
-sonli qarori, 3-band
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
125
2181-3187
ishni sudga qadar yuritish bosqichida — amnistiya aktiga asosan muayyan
shaxsga nisbatan jinoyat ishini qo‘zg‘atishni rad qilish yoki gumon qilinuvchi,
ayblanuvchiga nisbatan jinoyat ishini tugatish to‘g‘risidagi prokuror iltimosnomasini;
dastlabki eshituv bosqichida — taraflarning jinoyat ishi bo‘yicha ish yuritishni
tugatish to‘g‘risidagi iltimosnomasini;
sud muhokamasi bosqichida — amnistiya aktiga asosan sudlanuvchiga nisbatan
jinoyat ishini tugatish yoki jazo tayinlamasdan ayblov hukmi chiqarish yoxud
mahkumni jazodan ozod qilish yoinki muddatidan ilgari shartli ravishda ozod etish,
jazoni qisqartirish (kamaytirish) to‘g‘risidagi masalani.
hukmni ijro etish bosqichida — amnistiya aktiga asosan mahkumni jazodan ozod
qilish yoki muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilish yoxud jazoni qisqartirish
(kamaytirish) to‘g‘risidagi prokuror iltimosnomasini.
Jinoyat kodeksi 77-moddasiga muvofiq, agar ayblov hukmi chiqarilgan va unda
shaxsga nisbatan jazo tayinlangan bo‘lsa, shaxs sudlangan hisoblanadi. Biroq qonunga
ko‘ra, shaxsga nisbatan jazo tayinlangan hollarda ham, agar sud JK 69-71-
moddalariga asosan, shuningdek amnistiya aktini qo‘llagan holda hukmda uni ushbu
jazoni o‘tashdan ozod qilish to‘g‘risida qaror qilgan bo‘lsa, shaxs sudlanmagan
hisoblanadi.
Shaxsga nisbatan amnistiya aktiga asosan jazo tayinlanmasdan ayblov hukmi
chiqarilgan holda ham u
sudlanmagan
hisoblanadi.
Afv etish esa mahkumni jazodan to‘liq yoki qisman ozod etadigan yoki sud
tomonidan tayinlangan jazoni boshqa yengilroq jazo bilan almashtiradigan yoxud
sudlanganlikni olib tashlaydigan insonparvarlik akti hisoblanadi. Bundan ko’rishimiz
mumkinki, afv amnistiyadan farqli o’laroq faqat jinoiy javobgarlikka tortilganlar va
jazosini o’tayotgan mahkumlarga nisbat qo’llaniladi va bu tartib “O‘zbekiston
Respublikasida afv etishni amalga oshirish tartibi to‘g‘risida”gi Nizom bilan tartibga
solinadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
126
2181-3187
Afv etish muayyan mahkumga nisbatan individual tartibda amalga oshiriladi
hamda uni oqlaydigan va u tomonidan jinoyat sodir etganlik faktini bartaraf qiladigan
holat hisoblanmaydi
4
.
Afv etish O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Farmonini qabul qilish orqali amalga oshiriladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti o‘z ixtiyoriga ko‘ra istalgan mahkumni yoki
jazoni o‘tab bo‘lgan shaxsni afv etishi mumkin. Afv etish O‘zbekiston Respublikasi
sudlari tomonidan hukm qilingan O‘zbekiston Respublikasi fuqarolariga, chet el
fuqarolariga va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarga nisbatan qo‘llaniladi.
5
Afv etish quyidagi shakllarda amalga oshiriladi:
-
asosiy va ijro etilmagan qo‘shimcha jazodan to‘liq yoki qisman
ozod qilish;
-
jazodan muddatidan ilgari shartli ozod qilish;
-
umrbod ozodlikdan mahrum qilish jazosini yoki jazoning
o‘talmagan qismini yengilroq jazo bilan almashtirish;
-
sudlanganlikni olib tashlash.
Afv etish to‘g‘risidagi iltimosnoma mahkum yoki jazoni o‘tab bo‘lgan shaxs,
shuningdek, qonun hujjatlari bilan afv etish to‘g‘risida iltimosnoma qo‘zg‘atish huquqi
berilgan shaxs (organ)lar tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti nomiga
yozma shaklda beriladi. Agar iltimosnoma qonun hujjatlari bilan afv etish to‘g‘risida
iltimosnoma qo‘zg‘atish huquqi berilgan shaxs (organ) tomonidan berilgan bo‘lsa,
mahkumning yozma roziligi olinishi shart.
Afv etish to‘g‘risidagi iltimosnoma sud hukmi qonuniy kuchga kirgandan keyin
quyidagi muddatlarda berilishi mumkin:
a) umrbod ozodlikdan mahrum qilishga hukm etilgan shaxs tomonidan u
tayinlangan jazoning yigirma besh yilini haqiqatda o‘tab bo‘lganidan keyin, agar jazoni
o‘tash davrida mahkum qat’iy tuzalish yo‘liga o‘tgan, belgilangan tartibni buzganlik
4
“O‘zbekiston Respublikasida afv etishni amalga oshirish tartibi to‘g‘risida”gi Nizom
. 2-band 2-xatboshi
5
“O‘zbekiston Respublikasida afv etishni amalga oshirish tartibi to‘g‘risida”gi Nizom
. 3-band
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
127
2181-3187
uchun intizomiy jazo olmagan, mehnat va o‘qishga nisbatan vijdonan munosabatda
bo‘layotgan, tarbiyaviy tadbirlar o‘tkazishda faol ishtirok etayotgan taqdirda esa,
tayinlangan jazoning yigirma yilini haqiqatda o‘tab bo‘lganidan keyin;
b) uzoq muddatga ozodlikdan mahrum qilishga hukm etilgan shaxs tomonidan u
tayinlangan jazo muddatining yigirma yilini haqiqatda o‘tab bo‘lganidan keyin, agar
jazoni o‘tash davrida mahkum qat’iy tuzalish yo‘liga o‘tgan, belgilangan tartibni
buzganlik uchun intizomiy jazo olmagan, mehnat va o‘qishga nisbatan vijdonan
munosabatda bo‘layotgan, tarbiyaviy tadbirlar o‘tkazishda faol ishtirok etayotgan
taqdirda esa, tayinlangan jazoning o‘n besh yilini haqiqatda o‘tab bo‘lganidan keyin;
v) boshqa jazoga hukm etilgan shaxs tomonidan o‘talgan (ijro etilgan) jazo
muddati (hajmi)dan qat’i nazar, g) ilgari amnistiya akti asosida jinoiy javobgarlikdan
ozod etilgan, shartli hukm qilingan, muddatidan ilgari shartli ravishda, amnistiya akti
va afv etish asosida jazodan ozod qilingan, shuningdek, o‘ziga nisbatan yengilroq jazo
bilan almashtirish qo‘llanilgan hamda yana qasddan jinoyat sodir etgan shaxs, xuddi
shuningdek, o‘ta xavfli retsidivist tomonidan u tayinlangan jazo muddatining kamida
uchdan bir qismini haqiqatda o‘tab bo‘lganidan keyin.
Amnistiya va afv institutlari turli davlatlarda turlicha qo’llaniladigan
institutlardandir.
Xususan,
Turkiya
Konstitutsiyasining 87-moddasiga ko‘ra, umumiy amnistiya
va maxsus amnistiya e'lon qilish vakolati faqat Turkiya Buyuk Millat Majlisiga
(TBMM) berilgan. Shaxsga nisbatan afv qilish esa Prezident vakolatiga kiradi.
6
Umumiy amnistiyada
shaxs jinoyiy javobgarlikdan ozod qilinadi va sudlanmagan
hisoblanadi. Jinoyat faktining o‘zi tugatiladi va shaxs jinoyat sodir etmagan
hisoblanadi. Jinoyatga oid barcha huquqiy oqibatlar bekor qilinishini nazarda
tutadigan ushbu amnistiya aktini qabul qilish uchun TBMM a'zolarining 3/5 qismi
ovoz berib tasdiqlashi talab qilinadi
7
6
Türkiye Cumhuriyeti Anayasasi. 9.11.1982.
Madde 104
7
Türkiye Cumhuriyeti Anayasasi. 9.11.1982.
Madde 87
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
128
2181-3187
Maxsus amnistiyada
faqat jazoning o‘ziga ta’sir qilinadi; jinoyiy javobgarlikdan
ozod qilinmaydi, faqat jazo boshqasiga o’zgartiriladi yoki yengillashtiriladi
8
.
Turkiya Respublikasi Prezidenti, sog‘lig‘i jiddiy ravishda yomonlashgan
mahkumlarning jazolarini, sog‘liq holatini inobatga olgan holda, afv etishi mumkin.
Afv xususiyatlari:
-
sog‘liq holati bilan bog‘liq asosga tayanadi;
-
individual xususiyatga ega (har bir shaxsga alohida qo‘llaniladi);
-
Adli
Tibbiyot
Instituti
tomonidan
tayyorlangan
tibbiy
ma'lumotnomalarga asoslanadi.
Indoneziya
Konstitutsiyasining 14-moddasiga ko’ra Prezident quyidagi
vakolatlarga ega:
-
mahkumlarni afv (grasi) etadi
-
amnistiya va reabilitatsiya to’g’risida qaror chiqaradi va uni Davlat
parlamenti (Dewan Pervakilan Rakyat) ga taqdim qiladi.
9
Indoneziyada amnistiya parlament tomonidan umumiy va individual ko’rinishda
chiqariladi va u ma’lum bir jinoyatlar uchun jazo va uning huquqiy oqibatlarini bekor
qiladi.
Afv Indoneziya Prezidentining qarori asosida amalga oshiriladi. Afv Shxsni jinoiy
javobgarlikdan to’liq ozod etmaydi. U faqat jazonining muddatini kamaytiradi, jazoni
yengilrog’i bilan almashtiriladi, yoki jazodan ozod qiladi ammo sudlanganlik holati
saqlanib qolinadi.
10
Xulosa o’rnida aytishimiz mumkinki
, amnistiya yoki afv etilganlar o'z uylariga
kirib borar ekan, ularning yaqinlari, ayniqsa, farzandlari ko'zlaridagi cheksiz
quvonchni hech narsaga qiyoslab bo'lmaydi. Aslida, amnistiya va afv etishdan
ko'zlangan maqsad xato qilganni faqat kechirish emas, balki ularning oilalariga ham
ro'shnolik olib kirishdir. Bu chinakam insonparvarlik namunasi, yuksak bag'rikenglik
8
“Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında” Kanun. Sayi 5275.
9
Undang-Undang Dasar Negara Repablik Indonesia. 1945.
Pasal 14
10
Cammack, Mark E. The Indonesian Legal system: Prospects end Problems, Asian-Pacific Law. Policy Journal, 2002
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
129
2181-3187
ifodasidir. Zero, Amnistiya va afv institutining mohiyatida ham ana shu ulug'vor g'oya
mujassam
Ushbu insonlarning jamiyatda o'z o'rnini topishi uchun qilinayotgan bunday xayrli
ishlar ezgulikning oliy namunasi ekanini ta'kidlash lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 30.04.2023. Qonunchilik milliy
bazasi/
2.“O‘zbekiston Respublikasida afv etishni amalga oshirish tartibi to‘g‘risida”gi
Nizom.
2018-yil
8-maydagi
PF-5439-son.
Qonunchilik
milliy
bazasi/
3. O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2006-yil 22-deksbrdagi
“Sudlar tomonidan amnistiya aktlarini qo’llashning ayrim masalalari to’g’risida”gi 16-
sonli qarori. Qonunchilik milliy bazasi/
4. Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 2.
Jazo haqida ta’limot. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan. – T.:
O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 335 bet
5. Türkiye Cumhuriyeti Anayasasi. 9.11.1982.
6.“Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında” Kanun. Sayi 5275.
7.
Undang-Undang
Dasar
Negara
Repablik
Indonesia.
1945.
8. Cammack, Mark E. The Indonesian Legal system: Prospects end Problems,
Asian-Pacific Law. Policy Journal, 2002
9.
10.
11.
