ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
279
2181-3187
SHARQ TASVIRIY MINYATURALARIDA MUSIQIY LAVHALAR
Andijon davlat universiteti 1-kurs
talabasi
Abduvohidova Kamolabegim
Annotatsiya
Ushbu maqolada Sharq tasviriy san’atining noyob yodgorliklaridan biri bo‘lgan
miniatyura san’atida musiqiy lavhalarning o‘rni va ifodasi tahlil qilinadi. Unda
miniatyura san’atining shakllanishi, rivojlanishi va unda musiqiy an’analar, asboblar,
bastakor va sozandalar tasviri orqali qanday aks etgani tarixiy va madaniy kontekstda
yoritiladi. Miniatyura orqali Sharq musiqasining estetik va ma’naviy boyligi qanday
namoyon bo‘lishi aniq dalillar asosida tahlil qilinadi.
Kalit sozlar
Miniatyura, Sharq san’ati, musiqa, cholg‘u asboblari, sozandalar, tasviriy san’at,
Buxoro maktabi, Hirot maktabi, Tabriz maktabi, saroy madaniyati, musiqiy lavha,
vizual madaniyat, Alisher Navoiy, Kamoliddin Behzod, qo‘lyozma bezagi, estetik
qarashlar, madaniy meros, Sharq musiqa madaniyati, doston, hofizlar, bayram tasviri
Kirish
Sharq xalqlarining boy madaniy merosi orasida tasviriy san’at, ayniqsa
miniatyura muhim o‘rin egallaydi. Bu san’at turi ko‘pincha adabiy asarlarni bezashda,
tarixiy va maishiy sahnalarni tasvirlashda muhim ahamiyat kasb etgan.
Miniatyuralarda aks ettirilgan musiqiy lavhalar esa o‘z davrining musiqa madaniyatini,
sozandalar hayotini, ularning kiyim-boshidan tortib, ishlatgan cholg‘ularigacha aniq
tasvirlab bergan. Bu lavhalar musiqaning faqat eshitiladigan emas, balki ko‘riladigan,
tasvirda aks ettiriladigan madaniy hodisa ekanligini isbotlaydi.
1. Sharq miniatyura san’atining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
280
2181-3187
Sharq miniatyura san’ati – bu Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo, Eron, Hindiston va
boshqa musulmon mamlakatlarida rivojlangan, ko‘pincha qo‘lyozma kitoblarni
bezash, tarixiy va badiiy asarlarni obrazli yoritish maqsadida yaratilgan nafis tasviriy
san’at turidir. Miniatyura yunoncha “minium” (qizil bo‘yoq) so‘zidan olingan bo‘lib,
dastlab kichik hajmli tasvirlar uchun qo‘llanilgan. Sharq miniatyura san’ati o‘ziga xos
badiiy ifoda vositalari, kompozitsion usullari, ranglar uyg‘unligi va madaniy-estetik
qarashlari bilan ajralib turadi.
Shakllanish davri (IX–XII asrlar)
Sharq miniatyurasining ildizlari islom sivilizatsiyasi gullab-yashnagan ilk
asrlarga borib taqaladi. Bag‘dod, Basra, Damashq, Xuroson, Rey kabi ilmiy-ma’rifiy
markazlarda ilmiy asarlar, tibbiyot, astronomiya va geografiya kitoblari tasvirlar bilan
bezatilgan. Bu davrda rasmlar ko‘proq texnik, sxematik xarakterda bo‘lib, inson
obrazlari cheklangan holda, ko‘pincha belgili yoki ramziy shaklda berilgan.
Bu bosqichda tasviriy san’at islom san’atining umumiy tendensiyalariga
moslashib, dekorativ va ramziy yondashuvda bo‘lgan. Raqamli simmetriya, nafis
bezaklar (islimiy, girih), va tabiat tasviri asosiy o‘rin egallagan.
Mo‘g‘ullar istilosidan keyin tasviriy san’atda yangi bosqich boshlandi. Ayniqsa
Ilxoniylar davrida (Eron va Iroq hududi) tasvirga bo‘lgan munosabat yumshab, inson
va hayvon obrazlarini chizish tobora kengaydi. Bu davrda Tabriz maktabi shakllanadi.
Xitoy miniatyura an’anasi, ayniqsa peyzaj va tafsilotga bo‘lgan e’tibor bu maktabga
kuchli ta’sir ko‘rsatdi.
Ilmiy qo‘lyozmalar, “Kalila va Dimna”, “Shahnoma”, “Qobusnoma” kabi
asarlarga ishlangan tasvirlarda sahnalar rang-barang va tafsilotli bo‘lib, ularning
orasida musiqachilar hamda madaniy hayotning tasviri paydo bo‘ladi.
Kamolot va yuksalish davri (XV–XVI asrlar)
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
281
2181-3187
Bu bosqich miniatyura san’atining eng yuksak davri hisoblanadi. Hirot maktabi
(Timuriylar davri) va Buxoro maktabi (Shayboniylar davri) bu yuksalishda asosiy rolni
o‘ynaydi.
Hirot maktabi Kamoliddin Behzod ijodi bilan bog‘liq. U tafsilotga boy, hissiyotli,
harakatli kompozitsiyalar yaratgan. Uning miniatyuralarida turmush, urf-odat, ilm-fan
va, albatta, musiqiy lavhalar katta o‘rin egallagan. Ziyofatlar, darslar, saroy majlislari,
musiqa asboblari tafsilotlari bilan berilgan.
Buxoro maktabi esa o‘ziga xos uslubga ega bo‘lib, unda barqaror
kompozitsiyalar, geometrik tartib, va musiqiy an’analar bilan boyitilgan lavhalar
muhim rol o‘ynagan. Miniatyuralarda doira, rubob, chang, nay, tanbur kabi asboblarni
chalib o‘tirgan sozandalar, hofizlar, musiqa muhitidagi go‘zalliklar jonli va nafis tarzda
tasvirlangan.
Barqarorlashuv va uslubiy farqlanish davri (XVII–XIX asrlar)
Bu davrda miniatyura san’ati yanada ko‘proq dekorativ funksiyaga ega bo‘lib,
adabiy asarlarga ishlanayotgan sahnalar orasida musiqiy lavhalar doimiy tus
oladi.Isfahon maktabi (Eron) va Mog‘ul miniatyura maktabi (Hindiston) shakllanib,
o‘ziga xos realizmga yaqin yondashuvlar, portretlar, saroy hayotidagi musiqa sahnalari
keng tasvirlanadi.
Markaziy Osiyoda esa xalqona uslublar shakllanib, miniatyura ko‘proq xalq
bayramlari, urf-odatlar va musiqiy madaniyatni yoritishga xizmat qiladi.
Zamonaviy davr (XX–XXI asrlar)
Bugungi kunda miniatyura san’ati ilmiy-tadqiqot yo‘nalishida o‘rganilmoqda,
muzeylar va kolleksiyalarda qadrlanmoqda. Zamonaviy rassomlar qadimiy
maktablarga tayanib, yangi texnikalar asosida miniatyuralarni tiklash, yaratish va
jonlantirishga harakat qilmoqdalar. Shu jumladan, musiqiy lavhalar ham tarixiy
jihatdan tahlil qilinib, zamonaviy asarlarda qayta ishlanmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
282
2181-3187
2. Sharq miniatyura san’atida musiqiy lavhalarning tasviri
Sharq miniatyura san’atida musiqiy lavhalar o‘ziga xos o‘rin tutadi. Musiqa va
miniatyura san’atining uyg‘unligi, Sharq madaniyatida badiiy tafakkurning naqadar
chuqur va ko‘p qatlamli ekanini ko‘rsatadi. Miniatyura san’ati faqat bezak va tasvir
emas, balki ijtimoiy hayot, madaniy an’analar, ruhiy-ma’naviy olamni vizual ifodalash
vositasi sifatida xizmat qiladi. Shu sababli, musiqa sahnalari ko‘p hollarda hayotning
turli jabhalarini tasvirlashda, ayniqsa bayramlar, ziyofatlar, saroy majlislari, sevgi-
muhabbat manzaralarida keng o‘rin egallagan.
Musiqaning miniatyuradagi badiiy funksiyasi
Musiqa tasvirlari miniatyura ichida quyidagi badiiy funksiyalarni bajaradi:
Estetik uyg‘unlik: tasvirlar ichida musiqa sahnalari rang, shakl va harakat orqali
umumiy kompozitsiyani boyitadi.
Ma’naviy mazmun: musiqa orqali ruhiy kechinmalar, muhabbat, hasrat, tantana
yoki huzur tasvirlanadi.
Zamonaviy hayotning aks ettirilishi: musiqa hayotning ajralmas bir qismi
bo‘lganligi sababli, u orqali davr ruhi, insoniy munosabatlar, saroy madaniyati aks
ettirilgan.
Miniatyuralarda musiqa lavhalari ko‘rinishlari
Sharq miniatyuralarida musiqa quyidagi holatlarda tasvirlanadi:
Saroy majlislari va ziyofatlar: podshohlar, amirlar yoki zodagonlar davrasida
musiqachilar (sozandalar va hofizlar) o‘tirgan, ularning atrofida xizmatkorlar,
raqqosalar va mehmonlar bo‘ladi. Har bir obraz harakatda, musiqa bilan uyg‘unlikda
chizilgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
283
2181-3187
Talim jarayonlari: usta va shogird o‘rtasidagi musiqa saboqlari, san’at maktablari,
hofizlik darslari sahnalari. Bu turdagi lavhalar ilm-fan va san’atga bo‘lgan e’tiborni
aks ettiradi.
Xalqona bayramlar va marosimlar: xalq to‘ylari, sayillar, nikoh marosimlarida
cholg‘u asboblari bilan ishtirok etayotgan musiqachilar tasvirlangan.
Sevgi-muhabbat sahnalari: oshiq va ma’shuqaning uchrashuvi, shoir va hofizlar
ishtirokida o‘tadigan kechalar, musiqaning ruhiy-psixologik ta’siri chuqur yoritiladi.
Ramziy va falsafiy lavhalar: ba’zida musiqa obrazlari sof ramziy va falsafiy
ma’noga ega bo‘lib, ilohiy ishq, ichki uyg‘unlik, sukunat va shavqni ifodalaydi.
Cholg‘u asboblari va ularning tasviri
Miniatyura san’atida eng ko‘p uchraydigan musiqa asboblari quyidagilardir:
Nay – ilohiy nafas ramzi, ko‘pincha ma’rifatli obrazlar yonida tasvirlanadi.
Doira – raqs va bayram obrazlarida, ritmik hayot ramzi sifatida.
Chang, rubob, dutor, tanbur – torli asboblar ko‘p uchraydi; ular hofiz yoki
bastakorlar tasvirida ishlatiladi.
Karnay, surnay – rasmiy va xalq bayramlarida, to‘y-scena lavhalarida aks etadi.
Ushbu asboblarning tafsilotlari, naqshlari, materiallari ham realistik va
san’atshunoslik qimmatga ega tarzda tasvirlanadi.
Kompozitsiya va tafsilotlar orqali musiqa ifodasi
Musiqa tasvirlari faqat cholg‘u asboblari yoki hofizlar bilan cheklanmaydi.
Harakat, mimika, kiyimlar, rang tanlovi ham musiqa kayfiyatini berishda muhim
vositadir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
284
2181-3187
Masalan, shodiyona sahnalar yorqin ranglarda, keng ochilgan liboslar, jilmaygan
yuzlar orqali ifodalanadi. Aksincha, lirik musiqa yoki huznli hofizlik sahnalari pastel
ranglar, sokin harakatlar bilan tasvirlanadi.
Mashhur musiqiy miniatyuralar namunasi
Kamoliddin Behzod miniatyuralarida ziyofat va dars sahnalarida musiqa tasviri
muhim rol o‘ynaydi.
“Layli va Majnun”, “Xusrav va Shirin” dostonlari asosida chizilgan
miniatyuralarda hofizlik, sevgi, va ruhiy azob musiqiy fon orqali ifodalangan.Alisher
Navoiy asarlariga ishlangan miniatyuralarda musiqa lavhalari axloqiy, ma’naviy
tarbiya va ruhiy uyg‘unlikni ifodalaydi.
3. Sharq miniatyuralarida musiqa madaniyatining estetik va ma’naviy
talqini
Sharq miniatyura san’ati faqat voqelikni aks ettiruvchi vosita emas, balki estetik
tafakkur va ma’naviy qadriyatlarni mujassamlashtiruvchi san’atdir. Ayniqsa, musiqa
sahnalari orqali nafaqat madaniy muhit tasvirlanadi, balki inson ichki kechinmalari,
ruhiy holati, dunyoqarashi ham san’at tilida ifoda etiladi. Musiqa miniatyuralarda inson
va borliq o‘rtasidagi uyg‘unlik, tinchlik, ruhiy poklik, ishqiy yetuklik, ma’naviy
yuksalish belgisi sifatida talqin qilinadi.
Musiqa — ruhiyat va ichki dunyoning ifodasi sifatida
Sharq falsafasida musiqa ruhni poklovchi, insonni ilohiy haqiqatga
yaqinlashtiruvchi vosita sifatida qaraladi. Miniatyura san’atida bu g‘oya quyidagi
yo‘sinda ko‘rinadi:Hofizlar va sozandalar tasvirlanganda ularning yuz ifodasi, ko‘z
qarashi, tana harakati orqali musiqa bilan birga his qilinayotgan ruhiy olam
ko‘rsatiladi.
Ishqiy sahnalarda musiqa — sevgi izhori, qalbni anglash, dil izhorini estetik vosita
sifatida xizmat qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
285
2181-3187
Sufi manzaralarda — musiqa ilohiy ishq, zohidlik va ruhiy kamolot yo‘lining bir
qismi sifatida talqin qilinadi (masalan, nay chalayotgan darveshlar).
Estetik qarashlarning shakllanishi va aks etishi
Sharq san’atida go‘zallik va uyg‘unlik qadimdan asosiy estetik mezon sifatida
qaralgan. Musiqa lavhalarida bu mezonlar ranglar, kompozitsiya, harakat va detal
orqali ifodalanadi:Musiqa bilan bog‘liq sahnalarda kompozitsion simmetriya, mantiqiy
markazlashuv va ritmik harakatlar mavjud bo‘lib, bu miniatyuraga o‘ziga xos musiqiy
“ohang” baxsh etadi.
Musiqachilarning kiyimlari, asboblar bezagi, fon dekorlari — bularning barchasi
musiqaning estetik qimmatini ko‘rsatishga xizmat qiladi.Ko‘pincha bitta asarda
musiqa orqali tabiat, inson, madaniyat, ishq va falsafaning uyg‘un ifodasi beriladi.
Musiqa va ma’naviyat uyg‘unligi
Sharq miniatyurasida musiqa odatiy hayotning bir bo‘lagi emas, balki ma’naviy
yuksalish vositasi sifatida talqin qilinadi:
Saroy madaniyatida musiqa ziyofat va ko‘ngilxushlik vositasi bo‘lishi bilan birga,
odob, estetik did, ruhiy madaniyatning ko‘zgusi sifatida namoyon bo‘ladi.Sufi muhitda
esa musiqa — bu zikir va zikr davomida ruhiy holatni oshirish usulidir.
Miniatyuralarda darveshlar, so‘fiylar va mistik majlislarda musiqa markaziy obraz
sifatida tasvirlanadi.
Alisher Navoiy, Jomiy, Sa’diy, Amir Xusrav Dehlaviy kabi adiblarning asarlariga
ishlangan miniatyuralarda musiqa hikmat, axloq, poklik, ichki uyg‘unlikni anglatuvchi
obraz sifatida o‘rin olgan.
Musiqa obrazlarining ramziy talqini
Miniatyuralarda musiqa ko‘p hollarda ramziy ma’noga ega bo‘ladi:
Nay
— bu ilohiy nafas, o‘zlikdan voz kechish, Olloh bilan uyg‘unlik timsoli.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
286
2181-3187
Doira
— hayot aylanishi, ritm va vaqt ramzi.
Rubob, dutor
— inson yuragining sadolari, muhabbat izhori.
Musiqachilar ko‘pincha harakatdagi uyg‘unlik, tafakkurda chuqurlik, ruhiy
izlanishni ifodalovchi obraz sifatida aks ettiriladi.
Xulosa
Sharq tasviriy san’atining nodir turlaridan biri bo‘lgan miniatyura san’atida
musiqa lavhalarining tasviri o‘ziga xos estetik va ma’naviy qatlamlarga ega. Bu
sahnalar orqali nafaqat davr hayoti, saroy va xalq madaniyati, balki insonning ichki
kechinmalari, ruhiy holati va estetik dunyoqarashi ham aks ettiriladi. Musiqa obrazlari
orqali tasvirga ruh, hayot, ritm va ma’no kiradi. Ayniqsa, nay, rubob, doira kabi
cholg‘ular va ularni ijro etayotgan musiqachilar, hofizlar timsolida Sharqning yuksak
ruhiy madaniyati mujassam bo‘ladi.
Miniatyuralarda musiqa obrazining mavjudligi — bu san’atning nafaqat ko‘zni,
balki qalbni ham ilhomlantiruvchi kuchga ega ekanini ko‘rsatadi. Bu lavhalar
zamonaviy san’atshunoslik, madaniyatshunoslik va estetik tadqiqotlar uchun ham
qimmatli manba hisoblanadi. Demak, Sharq miniatyurasidagi musiqiy lavhalar nafaqat
san’at tarixining bir qismi, balki xalqning ruhiy olami, estetik didi va madaniy
qadriyatlarining yorqin ifodasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Axmedov A. “Oʻzbek miniatyura san’ati”. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
NMIU, 2002.
2. Jalolov M. “Sharq miniatyura san’atining estetikasi”. – Samarqand: “Afrosiyob
nashriyoti”, 2017.
3. Karimova D. “Sharq miniatyuralarida musiqaning ifodaviy vositalari”. // San’at va
madaniyat. – 2021, №3.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
287
2181-3187
4. Alisher Navoiy. “Xamsa” – Toshkent: Fan, 1991.
5. Behzod A. “Miniatyura va musavvirlik san’ati”. – Buxoro: Ma’naviyat, 2010.
6. G‘aniyeva N. “Oʻrta asr Sharq san’atida musiqaning tutgan o‘rni”. // O‘zRFA
“Madaniyatshunoslik” jurnali, 2019, №2.
7. Qosimov B. “O‘zbek musiqa madaniyati tarixi”. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi, 2006.
8. Aliyev X. “Sharq miniatyuralarining badiiy tahlili”. – Boku: Elm, 2015.
9. Sagdullaev A. “Sharq falsafasi va estetik qarashlar”. – Toshkent: Universitet, 2008.
10. UNESCO. Islamic Art and Music: The Connection in Miniatures. – Paris:
UNESCO Publishing, 2016.
