ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
147
2181-3187
NUTQ FAOLIYATI TURLARINI O’RGANISH
Andijon davlat chet tillari insituti
Xorijiy til va adabiyoti Nemis tili yo’nalishi
402-guruh talabasi
Darmonqulova Mohinur
Ilmiy rahbar:
Qodirova Nargiza
Annotatsiya: Ushbu maqolada nutq faoliyati tushunchasi, uning psixologik va
ijtimoiy asoslari, shuningdek, asosiy turlari — gapirish, eshitish, o‘qish va yozish
haqida tahliliy yondashuvda fikr yuritilgan. Har bir faoliyat turi chuqur yoritilib,
ularning o‘zaro bog‘liqligi va til o‘rgatishdagi roli izohlangan. Nutq faoliyatining
tilshunoslik, psixologiya va pedagogikadagi o‘rni haqida ilmiy asoslangan mulohazalar
berilgan.
Kalit so‘zlar: Nutq, nutq faoliyati, gapirish, eshitish, o‘qish, yozish, tilshunoslik,
psixologiya, kommunikatsiya, muloqot.
Аннотация: В данной статье рассматривается понятие речевой
деятельности, её психологические и социальные основы, а также основные виды:
говорение, слушание, чтение и письмо. Подробно анализируется каждая форма
речевой деятельности, освещается их взаимосвязь и значение в процессе
обучения языку. Также рассматривается роль речевой деятельности в
лингвистике, психологии и педагогике.
Ключевые слова: Речь, речевая деятельность, говорение, слушание, чтение,
письмо, лингвистика, психология, коммуникация, общение.
Annotation: This article explores the concept of speech activity, its psychological
and social foundations, and its main types: speaking, listening, reading, and writing.
Each form of speech activity is thoroughly analyzed, with emphasis on their
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
148
2181-3187
interconnection and role in language learning. The study also highlights the importance
of speech activity in linguistics, psychology, and pedagogy.
Keywords: Speech, speech activity, speaking, listening, reading, writing,
linguistics, psychology, communication, interaction.
Nutq — insonning ijtimoiy-tarixiy faoliyati natijasida vujudga kelgan til vositalari
orqali fikrini bayon etish jarayonidir. Nutq faoliyati esa insonning fikrlash va muloqot
jarayonida tilni qo‘llashidir. Bu faoliyat til bilimiga asoslangan holda ro‘y beradi va
inson tafakkuri, hissiyotlari, ijtimoiy mavqei bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi. Nutq
faoliyati turlarini o‘rganish tilshunoslik, psixologiya, pedagogika va kommunikatsiya
sohalari uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Nutq faoliyati inson tafakkuri bilan bog‘liq bo‘lib, u tildan foydalanish orqali
amalga oshiriladi. Til – bu fikrni ifodalash vositasi bo‘lsa, nutq – bu til vositalarining
bevosita qo‘llanilishidir. Nutq faoliyati og‘zaki yoki yozma shaklda bo‘lishi mumkin.
Nutq jarayonida inson fikrini ifodalash, tushunish, baholash va javob qaytarish kabi
psixik funksiyalarni bajargan bo‘ladi. Nutq faoliyati ikki asosiy yo‘nalishda yuzaga
chiqadi: ekspressiv (fikrni ifodalovchi) va impressiv (boshqalar nutqini tushunishga
qaratilgan) faoliyat. Har bir nutqiy faoliyatda ma’naviy-ruhiy, psixologik va madaniy
omillar faol ishtirok etadi. Nutq faoliyatining asosiy turlari to‘rtga bo‘linadi: gapirish,
eshitish, o’qish, yozish
Gapirish – insonning og‘zaki ravishda fikrini bayon etish jarayonidir. Bu faoliyat
davomida inson o‘zida mavjud bo‘lgan bilim, axborot va mulohazalarni boshqalarga
yetkazadi. Gapirish faqat til bilimini emas, balki ijtimoiy-madaniy kompetensiyani
ham talab etadi. Gapirish ikki shaklda namoyon bo‘ladi:
Monologik nutq – bir inson tomonidan uzluksiz ravishda ifodalangan nutq
(leksiya, ma’ruza, bayon).
Dialogik nutq – ikki yoki undan ortiq shaxslar ishtirokidagi suhbat tarzidagi nutq
(savol-javob, suhbat, munozara).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
149
2181-3187
Monologik nutqda rejalilik, izchillik va mantiqiy bog‘liqlik kuchli bo‘lsa,
dialogik nutqda esa tabiiylik, ekspromtlik va vaziyatga moslashuv muhim o‘rinni
egallaydi.
Eshitish – bu boshqalar tomonidan ifoda etilgan nutqni qabul qilish va tushunish
faoliyatidir. Bu jarayon faol aqliy jarayon bo‘lib, e’tibor, xotira, diqqat va tajribaga
tayanadi. Eshitish orqali inson boshqa odamlarning fikrini anglaydi, munosabat
bildiradi va muloqotni davom ettiradi.
Eshitish faoliyati ham ikki yo‘nalishda namoyon bo‘ladi:
Faol eshitish – suhbatdoshning fikrini tushunishga, unga munosabat bildirishga
yo‘naltirilgan eshitish jarayoni.
Passiv eshitish – e’tiborsizlik, qiziqishning yetishmasligi natijasida yuzaga
kelgan, samarasiz eshitish shakli.
Faol eshitish kommunikatsiyaning eng muhim bosqichidir, chunki u faqat tinglash
emas, balki tushunish va tahlil qilishni ham o‘z ichiga oladi.
O‘qish – yozma nutqni ko‘z orqali qabul qilish va tushunish jarayonidir. O‘qish
orqali inson yozma matnni anglaydi, mazmunini tushunadi, fikr yuritadi. O‘qish
faoliyatida quyidagi komponentlar ishtirok etadi:
Grafemalarni tanib olish
So‘z, gap va matnni anglash
Fikrni tahlil qilish
Baholash va xulosa chiqarish
O‘qish faqat bilim olish vositasi emas, balki shaxsiy rivojlanish, estetik zavq olish
va madaniy yuksalish vositasi hamdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
150
2181-3187
Yozish – fikrni yozma shaklda ifodalash faoliyatidir. Yozish nutqi yozuv
vositalari orqali amalga oshadi va bu faoliyat ko‘plab psixologik, lingvistik hamda
mantiqiy qobiliyatlarni talab qiladi. Yozma nutqni yaratishda inson maqsadni
belgilaydi, reja tuzadi, matnni tuzadi, tahrir qiladi, yakuniy variantni ifodalaydi.
Yozma nutq rasmiy, adabiy, ilmiy, badiiy yoki kundalik bo‘lishi mumkin. Har bir janr
o‘ziga xos stilistik va mantiqiy qurilmani talab qiladi.
Nutq faoliyati turlari o‘zaro chambarchas bog‘liq. Masalan, gapirish faoliyati
eshitish bilan birga boradi: inson gapirar ekan, suhbatdosh uning so‘zlarini eshitadi va
javob qaytaradi. Yozish va o‘qish ham bir-birini to‘ldiradi: biri yozadi, boshqasi
o‘qiydi. Shu bois til o‘rgatish jarayonida barcha to‘rt ko‘nikma – tinglab tushunish,
o‘qish, gapirish va yozish birgalikda o‘rgatiladi.
Nutq faoliyati insonning psixik faoliyati bilan bog‘liq. Psixologlar fikricha, nutq
– bu tafakkur mahsuli bo‘lib, idrok, xotira, e’tibor va hissiyotlar bilan bevosita bog‘liq.
Nutq insonning ijtimoiy mavjudot ekanligining isboti sifatida ham qaraladi. Har bir
jamiyatda til va nutq vositasida o‘zaro aloqa, axborot almashinuvi, madaniyat uzatish
jarayonlari amalga oshadi. Nutq faqat lingvistik hodisa emas, balki sotsiokulturning
asosiy vositasidir.
Xulosa qilib aytganda, nutq faoliyati inson tafakkurining ijtimoiy ko‘rinishi
bo‘lib, u insonlar o‘rtasidagi muloqot, bilim almashinuvi, fikr ifodasi va tushunishga
xizmat qiladi. Nutq faoliyati turli shakllarda – gapirish, eshitish, o‘qish va yozish orqali
namoyon bo‘ladi va bu turlar o‘zaro uzviy bog‘liq hamda bir-birini to‘ldirib boradi.
Har bir tur o‘ziga xos psixologik va lingvistik jarayonlarga tayanadi. Til o‘rganish,
muloqot madaniyatini shakllantirish, ijtimoiy muhitda faol ishtirok etish uchun bu
turdagi nutq ko‘nikmalarini chuqur o‘rganish va rivojlantirish muhim ahamiyat kasb
etadi. Nutq insonning nafaqat aqliy, balki madaniy va ruhiy salohiyatini ham namoyon
etadi. Shuning uchun nutq faoliyatining turlarini o‘rganish nafaqat tilshunoslik, balki
psixologiya, pedagogika va kommunikatsiya sohalarida ham dolzarb hisoblanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
151
2181-3187
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
Boboyev, A., & Jo‘raev, A. (2004). Tilshunoslikka kirish. Toshkent: O‘qituvchi.
G‘aniyeva, M. (2011). Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari. Toshkent: Fan
nashriyoti.
Karimov, M. (2018). Psixolingvistika asoslari. Samarqand: SamDU nashriyoti.
Vygotskiy, L.S. (1982). Myshlenie i rech’. Moskva: Pedagogika.
O‘zbek tili va adabiyoti darsliklari (2020–2023 yillar), O‘zbekiston Respublikasi Xalq
ta’limi vazirligi.
