ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
138
2181-3187
BEDEUTUNG UND GEBRAUCH DES KONJUNKTIVS
Andijon davlat chet tillari insituti
Xorijiy til va adabiyoti nemis tili yo’nalishi
402-guruh talabasi Numonova Xonzoda
Ilmiy rahbar Ismanova Odinaxon
Anotatsiya:
Ushbu maqolada nemis tilidagi Konjunktiv (sub’yunktiv) fe’l
shaklining mazmuni va qo‘llanilish holatlari tahlil qilinadi. Konjunktiv I va II shakllari,
ularning grammatik tuzilishi, zamon shakllari, nutqdagi uslubiy funksiyalari hamda
boshqa tillar (o‘zbek, ingliz, rus) bilan taqqosloviy tahlili keltirilgan. Maqola til
o‘rganayotgan o‘quvchilar va til o‘qituvchilari uchun amaliy foyda beruvchi manba
hisoblanadi.
Kalit so‘zlar:
Konjunktiv, nemis tili grammatikasi, Konjunktiv I, Konjunktiv II,
bilvosita nutq, ehtimollik, grammatik tahlil, orzu-istak, uslubiy vosita.
Abstract:
This article analyzes the meaning and usage of the subjunctive
(Konjunktiv) mood in the German language. It explains the grammatical structures of
Konjunktiv I and II, their tense forms, stylistic functions in speech, and provides a
comparative analysis with Uzbek, English, and Russian languages. The article serves
as a practical resource for language learners and teachers.
Keywords:
Subjunctive, German grammar, Konjunktiv I, Konjunktiv II, indirect
speech, hypothetical situations, grammatical analysis, wishes, stylistic expression.
Aннотация:
В данной статье рассматривается значение и употребление
сослагательного наклонения (Konjunktiv) в немецком языке. Описываются
формы Konjunktiv I и II, их грамматическое строение, временные формы,
стилистические функции в речи, а также проводится сравнительный анализ с
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
139
2181-3187
узбекским, английским и русским языками. Статья представляет практический
интерес для изучающих язык и преподавателей.
Ключевые слова
: Конъюнктив, грамматика немецкого языка, Konjunktiv I,
Konjunktiv II, косвенная речь, гипотетические ситуации, грамматический анализ,
желание, стилистические средства.
Der Konjunktiv ist ein wesentlicher Bestandteil der deutschen Grammatik.
Besonders in der Schriftsprache, in der indirekten Rede sowie bei hypothetischen
Situationen und Wünschen spielt er eine große Rolle.
Konjunktiv – bu nemis tilida fe’lning o‘ziga xos grammatik shakli bo‘lib, asosan
bilvosita nutqda, orzular, shartli va haqiqatga zid holatlarni ifodalashda ishlatiladi. Was
bedeutet Konjunktiv? – Konjunktiv nima degani?
Im Deutschen gibt es zwei Konjunktivformen: Konjunktiv I und Konjunktiv II.
Konjunktiv I wird vor allem in der indirekten Rede (bilvosita nutq) verwendet.
Konjunktiv II drückt Wünsche, Unwirklichkeit oder Höflichkeit aus. O‘zbek
tilida bu shaklni ko‘pincha: “deb aytdi”, “agar shunday bo‘lsa edi”, “istardim” kabi
ifodalar bilan tarjima qilish mumkin. Gebrauch des Konjunktiv I – Konjunktiv I ning
qo‘llanilishi a) Indirekte Rede – Bilvosita nutq. Bu shakl orqali biz boshqa birovning
so‘zlarini bevosita emas, balki bilvosita yetkazamiz. Ayniqsa, ommaviy axborot
vositalarida keng qo‘llaniladi. Beispiel – Misol:
Direkt: Er sagt: „Ich habe keine Zeit.“
Indirekt: Er sagt, er habe keine Zeit.
Yuqoridagi misolda “hat” (Präsens) fe’li “habe” shaklida Konjunktiv I’da
qo‘llanildi.
b) Bildung – Yasalishi. Konjunktiv I asosan Präsens (hozirgi zamon) asosida
tuziladi. Gebrauch des Konjunktiv II – Konjunktiv II ning qo‘llanilishi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
140
2181-3187
Konjunktiv II ko‘proq xayoliy, haqiqatga zid yoki odobli so‘zlashuvlarda
ishlatiladi.
a)
Wünsche – Orzular
b)
Beispiel: Ich wünschte, ich hätte mehr Geld. (O‘zbekcha: Koshki,
menda ko‘proq pul bo‘lsa edi.)
b) Unwirkliche Bedingungen – Haqiqatga zid shartlar
Beispiel: Wenn ich ein Vogel wäre, würde ich fliegen.
(Agar qush bo‘lganimda, uchgan bo‘lardim.)
c) Höflichkeit – Xushmuomalalik. Beispiel:
Könnten Sie mir bitte helfen?
(Iltimos, menga yordam bera olasizmi?)
d) Bildung – Yasalishi. Ko‘plab hollarda Präteritum (o‘tmish zamon) shaklidan
foydalaniladi, ba’zida esa würde + Infinitiv konstruktsiyasi ishlatiladi. Yoki
Ich würde gehen, wenn ich Zeit hätte.
(Men borar edim, agar vaqtim bo‘lganida.)
Albatta, keling, Konjunktiv haqidagi maqolani yanada boyitish uchun chuqurroq
grammatik tafsilotlar, qo‘shimcha misollar va uslubiy mulohazalar bilan to‘ldiramiz.
Konjunktivning uslubiy vazifasi (Stilistische Funktion des Konjunktivs).
Konjunktiv, ayniqsa yozma nutqda, nutqning uslubiy silliqligi va xolislikni
ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi.
a) Objektivlik (Objektivität). OAV (TV, gazeta)da kimdir aytgan gapni
o‘zingizning fikringiz sifatida emas, balki xolis ravishda ifodalash uchun Konjunktiv I
ishlatiladi: Der Minister sagte, die Lage sei unter Kontrolle.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
141
2181-3187
(Vazir aytdiki, vaziyat nazorat ostida ekan.)
Bu yerda "sei" yordamida yozuvchi yoki jurnalist o‘zining emas, balki boshqa
birovning fikrini yetkazganini bildiradi.
b) Masofa yaratish (Distanziertheit). Konjunktiv II yordamida shaxsiy hissiyotlar
yoki haqiqatga zid holatlarni nozik va ehtiyotkorona tarzda ifodalash mumkin:
Ich würde sagen, dass das keine gute Idee wäre.
(Menimcha, bu yaxshi g‘oya bo‘lmasdi.)
8. Konjunktiv II: Zamonaviy foydalanish (Moderne Verwendung) Ko‘pchilik
nemis tilida og‘zaki nutqda würde + Infinitiv shaklini afzal ko‘radi, chunki bu shakl
tushunarli va talaffuzda osonroq:
Anstatt: Ich ginge ins Kino
Ko‘proq: Ich würde ins Kino gehen
Yozma nutqda esa klassik Konjunktiv II (gienge, hätte, wäre...) shakllari
hanuzgacha muhim va zarur hisoblanadi.
9. Modal fe’llar bilan Konjunktiv II (Konjunktiv II mit Modalverben). Modal
fe’llar bilan Konjunktiv II ko‘pincha kombinatsiyalangan shaklda ishlatiladi:
Ich könnte helfen.
(Men yordam bera olardim.)
Ich müsste lernen.
(Men o‘qishim kerak bo‘lardi.)
Agar bu fe’llar bilan zamonlarni ko‘rsatish kerak bo‘lsa:
Ich hätte helfen können.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
142
2181-3187
(Men yordam bera olgan bo‘lardim.)
10. Konjunktiv bilan tuzilgan murakkab gaplar (Komplexe Sätze im Konjunktiv).
Shartli gaplar (Konditionalsätze). Wenn ich du wäre, würde ich das nicht tun.
(Agar sening o‘rningda bo‘lganimda, buni qilmagan bo‘lardim.) Niyat yoki istak
bildiruvchi gaplar
Ich wünschte, du kämest früher.
(Koshki, sen erta kelsang edi.)
O‘tgan zamonda shart
Wenn ich mehr gelernt hätte, hätte ich die Prüfung bestanden.
(Agar ko‘proq o‘qigan bo‘lsam edi, imtihondan o‘tgan bo‘lardim.)
12. Konjunktivning zamon shakllari (Tempusformen des Konjunktivs)
a) Präsens Konjunktiv (Hozirgi zamon). Asosan Konjunktiv I da ishlatiladi.
Ich sage, er komme bald.
(Men aytamanki, u tez orada keladi.)
b) Perfekt Konjunktiv (O‘tmish zamon). O‘tmishda sodir bo‘lgan harakatlar
uchun ishlatiladi. Asosan Konjunktiv I va II ning kombinatsiyalangan shakli.
Er sagte, er habe gegessen.
(U aytdiki, u ovqatlangan ekan.)
c) Präteritum Konjunktiv (Konjunktiv II asosida). Konjunktiv II ko‘plab hollarda
Präteritum asosida yasaladi:
Ich ginge, wenn ich Zeit hätte.
(Men borar edim, agar vaqtim bo‘lsa.)
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
143
2181-3187
d) Plusquamperfekt Konjunktiv. O‘tmishda haqiqatga zid holatlarni ifodalaydi:
Wenn er das gesagt hätte, hätte ich nicht reagiert.
(Agar u buni aytgan bo‘lsa edi, men javob bermagan bo‘lardim.)
13. Konjunktiv fe’llar turiga ko‘ra (Konjugationstypen im Konjunktiv)
a) Schwache Verben (Zaif fe’llar): Zaif fe’llarda Konjunktiv II ko‘pincha “würde
+ Infinitiv” shaklida qo‘llanadi: Ich würde machen, wenn ich Zeit hätte.
b) Starke Verben (Kuchli fe’llar): Ko‘plab kuchli fe’llar Umlaut (ä, ö, ü) oladi:
gehen → ginge
kommen → käme
sehen → sähe
c) Unregelmäßige Verben (Noqoidalar): Fe’llarning o‘ziga xos Konjunktiv
shakllari bor:
sein → wäre
haben → hätte
können → könnte
14. Konjunktivning tarixiy rivoji (Historische Entwicklung des Konjunktivs).
Konjunktiv nemis tilida qadimgi german tillaridan meros bo‘lib, dastlab barcha
harakatlar uchun yagona ehtimollik shakli bo‘lgan. Zamonaviy nemis tilida esa bu
shakl ikki alohida tizimga – Konjunktiv I va II ga bo‘lingan: Konjunktiv I: Lotin
tilidagi subjunktivga o‘xshash – xabar yetkazish vositasi.
Konjunktiv II: Orzu-istak va ehtimoliylikni bildiruvchi – romantik va muloyim til
uslubi uchun mos.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
144
2181-3187
15. Konjunktiv boshqa tillarda (Vergleich mit anderen Sprachen). O‘zbek tili
bilan solishtirma:
Konjunktiv I → O‘zbekcha “deb aytdi”, “u aytgan ekan” orqali ifodalanadi.
Er sagt, er sei krank.
→ U aytdiki, u kasal ekan.
Konjunktiv II → O‘zbekcha “koshki”, “bo‘lganida”, “bo‘lardi” kabi ifodalar bilan
mos keladi.
Wenn ich reich wäre, würde ich reisen.
→ Agar boy bo‘lganimda, sayohat qilgan bo‘lardim.
Ingliz tili bilan solishtirma:
If I were you, I would study.
= Wenn ich du wäre, würde ich lernen.
Konjunktiv II ingliz tilidagi conditional gaplarga juda o‘xshaydi.
16. Didaktik yondashuv (Didaktische Tipps für Lehrer). Agar siz bu mavzuni
darsda tushuntirmoqchi bo‘lsangiz:
Rol o‘yinlari (bilvosita nutq uchun),
Ifoda kartochkalari (orzu va shartli gaplar tuzish uchun),
Yangiliklar sarlavhalarini tahlil qilish (Konjunktiv I misollari bilan),
Qiyosiy tarjima mashqlari (Konjunktiv II orqali fikr bildirish) foydali bo‘ladi.
Orzu yoki haqiqatga zid holatlarni yozing, Konjunktiv II’dan foydalaning.
Konjunktiv, nemis tili grammatikasining nozik, ammo muhim jihatlaridan biridir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
145
2181-3187
Konjunktiv I orqali biz boshqa birovning so‘zlarini bilvosita yetkazamiz,
Konjunktiv II esa bizga xayoliy fikrlar, orzular, ehtimollar va odobli murojaatlar
ifodasini beradi. O‘zbek tilida to‘g‘ridan-to‘g‘ri mos keladigan shakllar bo‘lmasa-da,
mazmuni orqali Konjunktivning o‘rni tushunarli va tarjima qilish imkoniyati mavjud.
Nemis tilini o‘rganishda Konjunktiv shakllarini to‘g‘ri tushunish va qo‘llash –
nutqning boyligi va grammatik to‘g‘riligi uchun juda muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Urunbayevna, I. O. (2024). ILM-FANDA TERMINLAR OLAMI. XALQARO
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI , 1 (1), 187-189.
2. Burxonovich, A. O. (2024). ZOOFRAZEMALARNI TADQIQ QILISHDA DA
TISHKINA TAHLIL METODI (RUS VA INGLIZ TILLARI MISOLIDA).
PEDAGOG, 7(9), 131-134.
3. Azamov, O. (2023). ZOOFRAZEMALARNI NEMIS TILIDAN OʽZBEK TILIGA
TARJIMA QILISH TAMOYILLARI. Oriental renaissance: Innovative, educational,
natural and social sciences, 3(23), 100-106.
4. Urunbayevna, I. O. (2025, March). TA’LIM JARAYONLARIDA TADQIQOT VA
INNOVATSIYALARNI INTEGRATSIYA QILISHNI MATEMATIKA VA
TERMINOLOGIYAGA CHAMBARCHAS BOGLIQLIGI. In Uz Conferences (Vol.
1, No. 2).
5. Dadajonova, S., & Bozorova, G. (2025). CORRECT PRONUNCIATION
FORMATION IN FOREIGN LANGUAGE LESSONS (USING GERMAN AS AN
EXAMPLE). International Journal of Artificial Intelligence, 1(1), 250-253.
6. Muxtarovna, Q. N. (2025, March). NEMIS VA O ‘ZBEK TILLARI MISOLIDA
KOMPLIMENTNING TILSHUNOSLIK VA MADANIYATSHUNOSLIKDAGI O
‘RNI. In Uz Conferences (Vol. 1, No. 2).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
146
2181-3187
7. ҚОДИРОВА, Н. М. ИНОСТРАННЫЕ ЯЗЫКИ В УЗБЕКИСТАНЕ.
ИНОСТРАННЫЕ ЯЗЫКИ В УЗБЕКИСТАНЕ Учредители: Министерство
высшего и среднего специального образования Республики Узбекистан, (2), 85-
99
8. Akbaralievna, N.G. (2024). TARJIMADAGI TIL VA MADANIYAT
MUVOFIQLIKLARI. PEDAGOG , 7 (9), 135-137.
9. Urunbayevna, I. O. (2025, March). TA’LIM JARAYONLARIDA TADQIQOT VA
INNOVATSIYALARNI INTEGRATSIYA QILISHNI MATEMATIKA VA
TERMINOLOGIYAGA CHAMBARCHAS BOGLIQLIGI. In Uz Conferences (Vol.
1, No. 2).