ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
127
2181-3187
SOLIQ TIZIMINING MUAMMOLARI VA ULARNI HAL QILISHNING
MUMKIN BOʻLGAN ISTIQBOLLARI,
TIZIMDAGI SO’NGGI YILLARDAGI O’ZGARISHLAR.
Turdialiyeva Otikaxon Umidjon qizi
Bozorboyeva Barnoxon Farxodjon qizi
Farg’ona Davlat universiteti Iqtisodiyot fakulteti
Moliya va moliyaviy texnologiyalar yo’nalishi
3-kurs talabasi.
Ilmiy rahbar: G’oziyev Murodjon Shokiraliyevich
Annotatsiya:
Bugungi maqolada O’zbekistonda soliq islohotlari amalga
oshirilishi,soliq tizimidagi o’zgarishlar va natijalar, soliq turlari, ularning miqdori,
hamda jismoniy va yuridik shaxslarga tadbiq etilishi haqida bilib olamiz.
Kalit so’zlar:
soliq imtiyozlari, soliq konsepsiyasi, soliq tizimi, jismoniy va
yuridik shaxslar, pensiya jamg’armasi, sug’urta badallar.
Abstract:
In today's article, we will learn about the implementation of tax reforms
in Uzbekistan, changes and results in the tax system, types of taxes, their amounts, and
their application to individuals and legal entities.
Keywords:
tax benefits, tax concept, tax system, individuals and legal entities,
pension fund, insurance contributions.
Soliq tizimi davlatning moliyaviy bazasini shakllantiruvchi, iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantiruvchi va ijtimoiy adolatni ta’minlovchi asosiy vositadir. Davlatlarning
soliq siyosati soliq to‘lovchilarning huquq va majburiyatlarini, shuningdek soliq
organlarining vakolatlarini belgilaydi. O‘zbekiston soliq tizimi so‘nggi yillarda tubdan
islohot qilinmoqda, bu jarayon qonunchilikning xalqaro standartlarga moslashtirilishi,
raqamli
texnologiyalarning
joriy
etilishi
va
soliq
imtiyozlarining
differensiallashtirilishi orqali amalga oshirilmoqda.
Barcha
mamlakatlar
iqtisodiyotini
rivojlanishida
soliqlar
byudjet
daromadlarining asosiy manbai hisoblanadi. Soliqlar davlat tomonidan belgilangan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
128
2181-3187
majburiy to’lovlar bo’lib, yuridik va jismoniy shaxslardan undiriladi. Davlat
umummilliy dasturlarini amalga oshirish davrida jamg’armalar tashkil etilishi mumkin
bo’lib, ularga qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda majburiy to’lovlar
belgilanadi. Hozirgi davrda respublikamizda quyidagi soliqlar –foyda solig’i, daromad
solig’i, qo’shilgan qiymat solig’i, aksiz solig’i, yer qa’ridan foydalanuvchilar uchun
soliqlar va maxsus to’lovlar, suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq, mol-mulk
solig’i, yer solig’i, obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig’i,
transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz ishlatganlik uchun olinadigan
soliqlar amal qilmoqda. Soliqlardan tashqari majburiy to’lovlar – ijtimoiy
jamg’armalarga majburiy to’lovlar (yagona ijtimoiy to’lov, Pensiya jamg’armasiga
sug’urta badallari va majburiy ajratmalar), Respublika yo’l jamg’armasiga majburiy
to’lovlar (majburiy ajratmalar va yig’imlar), davlat boji, bojxona to’lovlari, ayrim
turdagi tovarlar bilan chakana savdo qilish va ayrim turdagi xizmatlarni ko’rsatish
huquqi uchun yig’imlar ham amal qiladi.Jamiyat rivojlana boshlagan sari soliq tizimi
ham rivojlanib, takomillashtirilib boriladi. Ma’lumki, O’zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo’nalishi bo’yicha Harakatlar strategiyasida
O’zbekistonning soliq siyosatining muhim strategik yo’nalishlari sifatida soliq yukini
kamaytirish, soliqqa tortish tizimini soddalashtirish siyosatini davom ettirish soliq
ma’muriyatchiligini takomillashtirish va tegishli rag’batlantiruvchi choralarni
kengaytirish kabi muhim masalalar belgilab olingan bo’lib, bular iqtisodiyotni tezkor
rivojlantirish hamda mamlakatning investitsiyaviy jozibadorligini yaxshilashning
muhim shartlari sifatida belgilab olindi.
Hozirgi kunda respublikamizda mavjud yuridik shaxslarning faqatgina 3 foizi
qo’shimcha qiymat solig’ini to’laydigan tadbirkorlar hisoblanadi. Bu, o’z navbatida,
qo’shimcha qiymat solig’ining iqtisodiyotdagi ko’rsatkichi qisqartirilishiga, ishlab
chiqaruvchidan tortib sotib oluvchigacha bo’lgan uzviylik yo’qolishiga olib kelayotgan
edi. Chunki qolgan 97 fozi yuridik shaxslar, tadbirkorlar, biznes vakillari yagona soliq
tizimiga o’tib ketgandi. Agar bunga iqtisodiy nuqtai nazardan qarasak, bu yalpi ichki
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
129
2181-3187
mahsulotning ham qisqargan holda ko’rsatilishiga va soliq to’lanadigan bazaning
kamayishiga olib keladi.
2021-yil uchun soliq imtiyozlari summasi 42,1 trln soʻmni, jumladan, Soliq
kodeksiga muvofiq 33 trln soʻmni (78,4%) tashkil etdi. Soliq imtiyozlarining umumiy
hajmida QQS ulushiga 35,7 trln soʻm, shu jumladan QQS boʻyicha nol darajali stavka
(eksport, хalqaro tashishlar, qimmatbaho metallarni realizatsiya qilish) - 15,3 trln soʻm
toʻgʻri keladi. Soliq kodeksiga muvofiq QQS boʻyicha imtiyozlarni tijorat banklari
moliyaviy хizmatlar boʻyicha, sugʻurta tashkilotlari - sugʻurta хizmatlari boʻyicha
qoʻllaydi. 2021 yilda mazkur institutlarga berilgan imtiyozlar summasi 9,1 trln soʻmni
tashkil etdi. Quyidagilar taklif etilmoqda:
- tovarlarni (ishlarni) eksport qilishda taqdim etiladigan imtiyozlarni imtiyozlar
roʻyхatidan chiqarib tashlash. Ya’ni, bu istisnolar saqlanib qoladi va imtiyozlar
hisoblanmaydi;
- qonuniylashtirish - imtiyozlar hukumat qarorlari bilan faqat foyda soligʻi va
bojхona boji boʻyicha va faqat tegishli stavkalarni kamaytirish boʻyicha berilishi
mumkin.
O‘zbekiston Iqtisodiyot va Moliya vazirligi o‘zining budjetnomasida
2024−2026-yillarga
mo‘ljallangan
soliq
va bojxona
siyosatining
asosiy
yo‘nalishlarini taqdim qildi.
2024-yil uchun daromad solig‘i (15 foiz, ayrim toifalar uchun — 20 foiz),
jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i (12 foiz), ijtimoiy soliq (budjet
tashkilotlari — 25 foiz, boshqalar — 12 foiz), aylanmadan olinadigan soliq stavkalari
(4 foiz), shuningdek, avtotransport vositalarining O‘zbekiston hududiga kirganligi
va uning hududi orqali tranziti uchun yig‘imlar stavkalarining miqdorlari va alkogol
mahsulotlarini realizatsiya qilish huquqi uchun yig‘imlar saqlanib qolinadi. Bundan
tashqari, QQS (12%), mobil aloqa xizmatlari uchun aksiz solig‘i (10%), qishloq
xo‘jaligi yerlari uchun yer solig‘i (0,95%), yuridik shaxslarning mol-mulk solig‘i
(1,5%) stavkalari ham o‘zgarmaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
130
2181-3187
2024-yildan boshlab mol-mulk solig‘i stavkalari va jismoniy shaxslar uchun
yer solig‘ining bazaviy stavkalari o‘rtacha 12 foizga oshiriladi. 2018-yilda, keyingi
yilda belgilangan kadastr qiymatidan kelib chiqqan holda hisoblangan soliq summasi
2023-yil uchun hisoblangan soliq summasidan 1,3 baravardan ortiq bo‘lishi mumkin
emas.
Kelgusi yildan boshlab jismoniy shaxslarning mol-mulk solig‘ini hisoblashda
soliq solinadigan bazani belgilashda noturarjoy mulklari ham hisobga olinadi
va yuridik shaxslarning mol-mulkiga soliqni hisoblashda eng kam miqdordan
foydalangan holda soliq solish tartibi joriy etiladi. 2025-yilning 1-yanvaridan 2028-
yilning 1-yanvarigacha ayrim ijtimoiy shartlarni bajaruvchi tikuv, poyabzal va charm-
attorlik sanoati korxonalari uchun foyda soligʼi va oʼzlarining xodimlari uchun
jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʼi stavkalari 1 foiz etib belgilandi.
Birinchi navbatda gap soliqqa tortishning soddalashtirilgan va umumiy tartibi
orasidagi juda katta farq haqida ketmoqda (ya'ni kichik va yirik korxonalar orasida).
Bir tartibdan ikkinchisiga o‘tganda soliq yuki bir necha marta oshib ketishi mumkin.
Bu esa biznesning o‘sishiga to‘sqinlik qiladi va milliy ishlab chiqaruvchilarning
raqobatbardoshligini oshirish imkoniyatini keskin pasaytiradi.
Shundan kelib chiqqan holda, soliq yukini keskin qisqartirish va soliqqa
tortishning umumiy tartibidagi qoidalarni soddalashtirish nazarda tutildi, jumladan:
- mehnatga haq to‘lash fondi soliqlari qisqartirildi (yuqoriga qarang);
- umumiy tartibdagi korxonalar uchun davlatning maqsadli jamg‘armalariga
majburiy ajratmalar bekor qilindi (tushumdan 3,2%);
- yuridik shaxslarning foyda solig‘i miqdori 14% dan 12% ga pasaytirildi (tijorat
banklari uchun – 22% dan 20% ga, uyali aloqa kompaniyalari uchun 14% dan 20% ga
oshdi va rentabellikning ma'lum darajasidan o‘tganda to‘lanadigan soliq bekor qilindi,
sement va polietilen granula ishlab chiqaruvchilar uchun 14% dan 20% ga oshirildi);
- dividend solig‘i 10% dan 5% ga pasaytirildi;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
131
2181-3187
- yuridik shaxslarning mulk solig‘i stavkasi 5% dan 2% ga pasaydi, shuningdek,
suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliqning barcha yuridik shaxslar tomonidan
to‘lanishi shartligi joriy qilindi;
Soliqqa tortishning yangi tizimiga o‘tishdagi biz duch kelayotgan ko‘plab
muammolar aynan QQS stavkasini pasaytirishni istamaslik bilan bog‘liq. Umid
qilamizki, bu qaror soliq islohotlari ildiziga bolta urmaydi.
QQS stavkasini pasaytirish o‘rniga soddalashtirilgan QQS tizimi joriy
qilinmoqda. Menimcha, bu soliq islohotini amalga oshirish jarayonini sekinlashtiradi
va qiyinlashtiradi, chunki, bu soliqni to‘lashda to‘laqonli hisobga olishni amalga
oshirish imkoniyatini bermaydi. Soddalashtirilgan QQS tizimiga o‘tish imkoniyati
yillik aylanmasi 3 milliardgacha bo‘lgan korxonalar uchun mavjud va bu rejimda 2021-
yil 1-yanvargacha bo‘lish mumkin.
Bu tartibning asosiy xususiyati soliq stavkasini pastligi, shuningdek, xarid
qilingan tovarlar (ishlar, xizmatlar) bo‘yicha QQS summasini hisobga olish
imkoniyatining yo‘qligidir. Bunda to‘langan QQS mahsulotni sotib oluvchi standart
QQS to‘lovchi tomonidan hisobga olinishi mumkin.
Afsuski, prezidentning iyun oyidagi qarorida ko‘rsatilgan ba'zi vazifalarni
bajarish qaysidir ma'noda barbod qilingan.
1. Soliq kodeksining yangi talqini ishlab chiqilmagan. Vaholanki, buni amalga
oshirish uchun yarim yil vaqt bor edi. Dekabr oyida kodeksga kiritilayotgan
o‘zgarishlar yangi soliq tizimini joriy qilishdagi ko‘plab muammolarni hal qilmaydi.
Bu islohotlarga berilgan katta zarba.
2. O‘zi ishlab chiqargan qishloq xo‘jaligi mahsulotlariga taalluqli QQS bilan
bog‘liq muammo hal qilinmagan. Muammoning mohiyati shundaki, agrar korxonalar
QQS to‘lamaydi, natijada, ularning mahsulotini xarid qiluvchi va qayta ishlovchi
umumiy ovqatlanish va savdo korxonalari qo‘shilgan qiymatni yaratuvchi zanjirning
ishtirokchisi sifatida uni hisobga ololmaydi. Natijada, bu korxonalarning soliq yuki
ortadi. O‘z navbatida, bu muammoni hal qilish uchun yaxshi variantlar bor edi, ammo,
ular e'tiborga olinmadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
132
2181-3187
Xulosa qilib aytganda, mustaqillik yillarida iqtisodiyotning boshqaruv tizimi tub
dan o’zgartirildi, xo’jalik yuritishning bozor iqtisodiyotiga mos yangi tizimi
yaratildi. Bozor infratuzilmasi asoslari barpo qilindi. Mamlakatimiz iqtisodiy
tanazzul davridan o’tib oldi, makroiqtisodiy va moliyaviy barqarorlikka erishildi,
iqtisodiy o’sishni ta’minlovchi zarur shart-sharoitlar vujudga keldi. Xususiy
mulkchilikning huquqiy asoslari yaratildi. Davlat mulkini xususiylashtirish natijasida
ko’p
ukladli
iqtisodiyot
shakllandi.
Eng
muhimi,
odamlarimizning
tafakkuri, hayotga bo’lgan munosabati tubdan o‘zgarmoqda. Turmush darajasi,
oilasining farovonligi o‘ziga bog‘liq ekanligini tushunib yetayotgan odamlar
tobora ko‘payib bormoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Lex.uz sayti
2.
30.12.2019 O’zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi.
3.
4.
