ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
112
2181-3187
KEKSALAR BILAN ISHLASHDA IJTIMOIY-PSIXOLOGIK
YONDASHUVLAR VA TEXNOLOGIYALAR
Usmonova Mohidil Mardon qizi
Samarqand Davlat universiteti
Ijtimoiy ish yo’nalishi 4-kurs talabasi
e-mail:
Ilmiy rahbar:
Ibragimov Jahongir Toshniyozovich
SAMDUKF Raqamli texnologiyalar va
iqtisodiyot kafedrasi o’qituvchisi
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada Kekasalar bilan ishlashda ijtimoiy-psixologik yondashuvlar va
texnalogiyalarni ishlab chiqish, ularni amalyotga tatbiq qilish masalalari haqida so’z
boradi. Shuningdek keksalik davrida uchraydigan ijtimoiy, psixologik va jismoniy
muammolarni aniqlash, baholash hamda ularni bartaraf etishga qaratilgan ijtimoiy
chora tadbirlar va chet el tajribalari haqida atroflicha fikr yuritilgan .
Kalit so‘zlar:
Reabilitatsiya, psixososial qo‘llab-quvvatlash, psixologik
farovonlik, , «Saxovat» va «Muruvvat» uylariga, keksalarga nisbatan yuksak hurmat.
KIRISH.
Mamlakatimizda yashayotgan har bir inson qalbida insoniylik, mehr-muruvvat,
bag’rikenglik kabi ijobiy hislatlar joy olgan. Xalqimizning ulug’ qadriyatlaridan biri
yoshi ulug’ insonlarga, keksalarga hurmat-ehtirom kо’rsatish, ularning kо’p yillik
hayotiy va mehnat tajribalari asosidagi qadrli maslahatlaridan bahramand bо’lish va
duolarini olib yurishdir. Zero, xalqimizning “Keksasi bor uyning farishtasi bor”,
“Qarisi bor uyning –parisi bor”, “Qarilikni donolik bezar” degan hikmatli naqllari bor.
Bu bejiz emas, albatta. Ana shu olijanob qadriyat, fazilat bugun davlatimiz siyosatida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
113
2181-3187
ham о’z ifodasini topganligidan barchamiz mamnunmiz. Qarish muammosi hozirgi
vaqtda mutlaqo yangi ijtimoiy hodisadir. Ushbu muammoni hal qilishuchun keksalarni
ijtimoiy qo'llab-quvvatlash va himoya qilish talab etiladi, ularning eng
muhimshakllaridan biri keksalarni ijtimoiy moslashtirish va reabilitatsiya qilishni
amalga oshirishdir. Ijtimoiy ishning samaradorligiga erishish uchun ushbu guruh
odamlarining hayot sifatiniyaxshilaydigan ijtimoiy ishning turli usullari va
texnologiyalarini ishlab chiqish va amalgaoshirish kerak. Keksalar — hayot tajribasi
boy, ammo yosh o‘tgan sari jismoniy va ruhiy jihatdan ko‘proq yordamga muhtoj
bo‘lgan jamiyat qatlamidir. Ijtimoiy ish fanida keksalar bilan ishlash alohida yo‘nalish
sifatida qaraladi. Ijtimoiy ishchi keksa insonlar bilan ishlashda o‘zining kasbiy etikasi,
sabri, empatiyasi va halolligini saqlashi zarur. Islom dini ham har qanday xizmatni
sidqidildan, halol niyat bilan qilishga undaydi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR.
Keksalik davri odatda inson hayotining yakuniy bosqichi sifatida qaraladi, ammo
zamonaviy psixologiyada bu davr shunchaki pasayish emas, balki shaxsiy o‘sish va
ijtimoiy integratsiya uchun yangi imkoniyatlar bosqichi sifatida baholanmoqda.
Psixologik farovonlikning ijtimoiy determinantlari aynan shu bosqichda eng dolzarb
masalalardan biridirm Psixolog Laura Carstensen tomonidan ishlab chiqilgan
Socioemotional Selectivity Theory (1999) esa keksalarda vaqt hissiyotining o‘zgarishi
natijasida yaqin va mazmunli ijtimoiy aloqalarga e’tibor kuchayishini ta’kidlaydi.
Ya’ni, keksalar asosan hissiy ahamiyatga ega bo‘lgan munosabatlarni ustuvor deb
hisoblaydi. Ijtimoiy faollik (masalan, klub faoliyati, jamiyat ishlarida ishtirok,
ko‘ngillilik) bu ehtiyojni qondiruvchi muhim vosita sifatida maydonga chiqadi.
Germaniyada "Mehribonlik markazlari" (Pflegezentrum) mavjud bo‘lib, tibbiy,
psixologik vamadaniy xizmatlar bir joyda ko‘rsatiladi. Bu markazlar ijtimoiy
moslashuv, faol qarilik va yolg‘izlikni oldini olishga xizmat qiladi.
Rossiya jamiyatini modernizatsiya qilish sharoitida keksa fuqarolarning ijtimoiy
muammolarini hal qilish va yumshatishning eng muhim samarali mexanizmlaridanbiri
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
114
2181-3187
ularning ijtimoiy xizmatlarini tashkil etishdir. Ijtimoiy xizmatlar -bu ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlash, ijtimoiy va tibbiy xizmatlar, psixologik vama’rifiy xizmatlar, ijtimoiy-
huquqiy xizmatlar va moddiy yordam ko‘rsatish, shuningdek, og‘ir ahvolda bo‘lgan
fuqarolarni ijtimoiy moslashtirishm va reabilitatsiyac qilishni. Yaponiya va Janubiy
Koreyada keksalar uchun robot-assistentlar, raqamli sog‘liq monitoringi vaonlayn
xizmatlar rivojlangan. Masalan, keksa insonning qon bosimi, yurak urishi va harakati
doimiy nazoratda bo‘ladi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 1990 yil 14 dekabrdagi
rezolyutsiyasi bilan e'lon qilingan “1 oktabr - Xalqaro keksalar kuni”ni har yili
mamlakatimizda munosib nishonlash maqsadida oktabr oyining birinchi haftasi
“Keksalar haftaligi” etib belgilandi. Shuningdek, hujjat bilan haftalikni yuqori
saviyada tashkil etish bo‘yicha alohida chora-tadbirlar dasturi qabul qilindi. Vazirlar
mahkamasining yuqoridagi qarorida ushbu “Keksalar maslahati” guruhlari
to‘g‘risidagi namunaviy nizomning tasdiqlanishi keksalarning muammolarini manzilli
o‘rganish va bartaraf etish, keksa avlod vakillariinng boy hayotiy tajribasidan oilalar
va mahallalarda ijtimoiy-ma'naviy muhitni barqarorlashtirishda keng foydalanish,
ularning yurtimizda kechayotgan jadal islohotlar jarayonida faol ishtirok etishlarini
ta'minlashga xizmat qiladi. “Keksalar maslahati” guruhlarining eng faol a'zolari
muntazam ravishda “Mehnat faxriysi”, “Mo‘tabar ayol” va “Mahalla iftixori” kabi
ko‘krak nishonlariga tavsiya etilishi esa xayrli amallarga kuch va qanot bag‘ishlaydi.
Mamlakatimizda aholining ehtiyojmand qismini, shu jumladan yolg‘iz keksalar,
pensionerlar va nogironlarni ijtimoiy- muhofaza qilishni yanada kuchaytirishga
alohida e’tibor qaratilmoqda. Xususan, 2005-yil – «Sihat-salomatlik yili»da 2 mingga
yaqin yolg‘iz nuroniyning uy-joyi ta’mirdan chiqarildi, kam ta’minlangan oilalar va
keksa fuqarolarga moddiy yordamlar ko‘rsatildi. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2006-yildagi «2007–2010-yillarda yolg‘iz keksalar, pensioner va
nogironlarni aniq ijtimoiy muhofaza qilish va ularga ijtimoiy xizmat ko‘rsatishni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
115
2181-3187
yanada kuchaytirish chora-tadbirlari dasturi to‘g‘risida»gi qaroriga ko‘ra, «Nuroniy»
jamg‘armasi hisobidan, aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlariga,
faxriylarning davolash maskanlariga, «Saxovat» va «Muruvvat» uylariga dori-darmon
vositalari yetkazib berildi. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy
muhofaza qilish hamda Sog‘liqni saqlash vazirliklarining hududiy bo‘limlari bilan
hamkorlikda nuroniylar to‘liq dispanser ko‘rigidan o‘tkazildi. Toshkent shahrida
faxriylarimizga barcha qulayliklarga ega 150 o‘rinli «Nuroniy» shifoxonasi xizmat
qilmoqda. Viloyat shifoxonalari qoshidagi kasalxonalarda jamg‘armaning viloyat
bo‘limlari hamda mahalliy hokimliklarning amaliy yordami tufayli tashkil etilgan
yolg‘iz keksalar va. Keksalar – hayot yo‘lini bosib o‘tgan, jamiyat taraqqiyotiga ulkan
hissa qo‘shgan, ammo hozirda ko‘proq g‘amxo‘rlik va e’tiborga muhtoj bo‘lgan
ijtimoiy qatlamdir. Ijtimoiy ish sohasi aynan shunday ehtiyojlarga javob beradigan
tizim bo‘lib, u keksalarga har tomonlama yordam ko‘rsatishni maqsad qiladi. Shu
o‘rinda, ijtimoiy ishchining roli beqiyosdir — u nafaqat moddiy yordam ko‘rsatadi,
balki ma'naviy va axloqiy jihatdan ham keksa insonlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Islom
dini ham keksalarga nisbatan yuksak hurmat, xizmat va sabr-matonatni targ‘ib etadi.
Qur’oni Karim va hadislar keksa insonlarga munosabatda bo‘lishda rahm-shafqat,
ehtirom va mehr-muruvvatni ustuvor qadriyat sifatida ko‘rsatadi. Mazkur maqolada
ijtimoiy ishchining keksalar bilan ishlashdagi asosiy vazifalari va bu faoliyatda diniy-
axloqiy yondashuvlarning o‘rni tahlil qilinadi.
Shaxsiy sirni saqlash (konfidensiallik), Adolat va tenglikka rioya qilish,
Keksaning roziligisiz unga kuchli ta’sir o‘tkazmaslik, Hech qanday kamsitishlarga yo‘l
qo‘ymaslik kabi tamoyillarga amal qilishi kerak. Bu qadriyatlar Qur’oni Karim va
Hadislar asosida shakllangan odob-axloq me’yorlariga ham uyg‘un keladi. Ijtimoiy
ishchilar keksalarga quyidagi xizmatlarni taqdim etadi: Uyga borib xizmat ko‘rsatish
— jismoniy yordam, ovqat pishirish, dori-darmon olib berish; Sog‘liqni saqlash
bo‘yicha yo‘naltirish — poliklinika yoki shifoxonalarga yuborish; Psixologik maslahat
— hayotdan rozi bo‘lish, o‘zini foydali his qilishga yordam berish; Ma’naviy-ma'rifiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
116
2181-3187
tadbirlar — Qur’on o‘qish, diniy bayramlar nishonlashda ishtirok; Madaniy hordiq —
teatr, kutubxona, sayohatlar va suhbatlar tashkil etish.
Keksalar bilan ishlash — ijtimoiy ish sohasining eng mas’uliyatli va nozik
yo‘nalishlaridan biridir. Ijtimoiy ishchining vazifasi faqat yordam ko‘rsatish emas,
balki insoniylik, e’tibor va mehr ko‘rsatish orqali keksa insonlarning hayotini
yengillashtirishdan iboratdir. Islom dini bu borada kuchli ma’naviy asos yaratadi:
keksalarga hurmat, xizmat va duolar bilan yondashish buyuriladi. Qur’oni Karim va
hadislar keksalarni ulug‘lash, ularning ko‘nglini ko‘tarish, ularni yolg‘iz
qoldirmaslikni ta’kidlaydi.
XULOSA VA TAKLIFLAR.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak Keksalar bilan ishlashda ijtimoiy-psixologik
yondashuvlar ularning hayot sifati va ijtimoiy faolligini saqlab qolishda muhim rol
o‘ynaydi. Keksa yoshga yetgan insonlar ko‘plab psixologik va ijtimoiy o‘zgarishlarga
duch keladilar: sog‘liqning zaiflashuvi, yaqinlaridan ajralish, yolg‘izlik hissi
kuchayishi va ijtimoiy ajralish holatlari shular jumlasidandir. Bunday vaziyatlarda
to‘g‘ri psixologik yordam ko‘rsatish, empatiya asosida muloqot qilish, ularni jamiyat
hayotiga jalb etish, motivatsion dasturlar orqali ijtimoiy moslashuvini ta’minlash katta
ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy psixologik texnologiyalar va metodlar – masalan,
guruhiy terapiya, art-terapiya, musiqiy va muqobil davolash uslublari – keksalar
salomatligi va ruhiy holatini yaxshilashda samarali natijalar bermoqda. Shuningdek,
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish orqali keksalar uchun
masofaviy maslahatlar, onlayn muloqotlar tashkil etish ham ular orasidagi ijtimoiy
aloqalarni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Taklif sifatida Keksalar bilan ishlaydigan mutaxassislar (ijtimoiy ishchilar,
psixologlar) uchun maxsus malaka oshirish kurslari yo‘lga qo‘yilishi va Keksalar
uchun mo‘ljallangan psixologik yordam markazlari va ijtimoiy klublar soni oshirilishi
zarur. Shuningdek bu masalada chet el tajribasini oʻrganish ham yaxshi samara beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
117
2181-3187
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
O‘zbekiston respublikasi konstitutsiyasi - (Qonunchilik ma’lumotlari milliy
bazasi, 01.05.2023-y., 03/23/837/0241-son)
2.
Soliyeva N.M., Xodjayev N.X. “Ijtimoiy ishning nazariy va amaliy asoslari.” –
T.: Ijtimoiy fanlar akademiyasi nashriyoti, 2022.
3.
“O‘zbekiston Respublikasining Aholini ijtimoiy himoya qilish to‘g‘risidagi”
qonuni. – T.: Adliya vazirligi nashriyoti, 2021.
4.
J.B.Jabborov, D.Xolnazarova, Sh.Kenjayev – Keksalar bilan ijtimoiy ish,
Darslik, Toshkent, 2025 yil.
5.
“Психология зрелости и старения” nauchno-prakticheskiy jurnal. № 3 (15),
osen Moskva ” Tsentr Gerontolog ”2001.
