ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
105
2181-3187
ILM MA’RIFATGA INTILISH VA UNING FAZILATLARI
Umarkulov Aminjon
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi
Toshkent axborot texnologiyalari
universiteti Samarqand filliali
Annotatsiya:
Bu maqolada dunyoviy va islom dini nuqtai nazaridan ilmning
o‘rni, uning fazilatlari va musulmon insonning unga bo‘lgan munosabati yoritilgan.
Qur’oni Karim oyatlari va Rasululloh(s.av)ning muborak hadislari asosida ilm
egalarining Alloh taolo huzuridagi yuksak maqomi, jaholatning oqibatlari hamda ilm
orqali erishiladigan dunyo va oxirat saodati haqida.
Kalit so’zlar
: ilm, bilim, dindagi roli, hadis
Ilm — aql nuridir. U insonlarni borliqni his etish, voqelikni idrok etish, ma’naviy
va moddiy olamni anglashga, tafakkurini shakllantirishga undaydi. Ilm yashash
chirog‘idir. U insonlarga baxt keltiradi, yorug‘likka chorlaydi, jaholatdan
yiroqlashtiradi. Ziyoli insonlar jamiyatning yetakchilari hisoblanadi. Har bir
mamlakatning, jamiyatning taraqqiyoti u yerda ilmu fanning naqadar rivoj topgani
bilan uzviy bog‘liqdir. Ilmga va uni o‘rganishga qaratilayotgan e’tibor o‘sha davlatning
ertangi kunini belgilab beradi.[1]
Islomda ilm juda ulug’lanadi hattoki ilm olish farz deb belgilangan
,
Ilm insonni
bezaydi. Islom dini ilmga katta eʼtibor bergan. Chunki ilim boʻlmasa, namoz, roʻza,
zakot, haj va boshqa amallarni oʻrganish ado etish ham mumkin emas.“Ilm” soʻzi
lugʻatda bir narsani voqealikdagi idrok etishni bildiradi. Islom dinichalik ilmni
ulugʻlangan din, tuzum yoki falsafa yoʻq. Har har bir shaxsga ilm talab qilish faqat
islomda bor xolos. Qurʼoni Karimda ilm va ulamolar eng oliy maqomga qoʻyilgan.[2]
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam:
«Ilm talab qilish har bir
muslim uchun farzdir»
, deya marhamat qilganlar. Beshikdan to qabrgacha ilm
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
106
2181-3187
egallashga intilish mo‘min kishining hayot tarzi bo‘lishi kerak. Bilim to‘g‘risida
xalqimizning ham juda ko‘p maqol va iboralari mavjud. Bilim olishning erta-kechi
bo‘lmaydi, deydi dono xalqimiz. “Ilm olish igna bilan quduq qazish”, deb bekorga
ta’kidlamaydi. Ilm cheksiz olam, tubsiz quduqdir. U chek-chegarasiz, uni to‘liq
egallashga umrlar yetmaydi, keragini o‘qish ilm sohibining mahoratiga, tajribasiga,
sabr-toqatiga va albatta ustozu muallimlar ko‘rsatmalariga bog‘liqdir.Ma’rifatga ega
bo‘lmay turib maqtanish bu jaholatdir. Shuning uchun donolar aytadiki, ilm
egarlangan otdir, bilganga do‘st, bilmaganga dushmandir.Ta’kidlash kerakki, tarixda
ham ilmsizlik oqibatida yuzaga kelayotgan barcha munosabatlar nizolarga aylanib,
jamiyatning taraqqiyotiga rahna solgan. Ilmli insonlar yashaydigan, istiqomat
qiladigan, faoliyat yuritadigan makonlar charog‘on hisoblansa, ma’rifatsizlar makoni,
ularning istiqomat manzili zimistondir. Ular ilmli insonlarga hamisha xasad ko‘zi bilan
boqadi, ularni orasiga turli nifoqlar solib, obro‘ va manfaat topishga harakat
qilishadi.Ilmli insonning so‘zi ravon, aniq va tushunarli bo‘ladi, ilmsiz odamda
ishonchsizlik kuchli bo‘lib, nutqida mavhumlik ko‘proq bo‘ladi. Johil kimsa aniq bir
manfaatni ko‘zlab ilm yo‘lida yursa-da, manfaatga erishganidan so‘ng shu ilmga
sodiqlikni yo‘qotadi, ilmning sof fazilatlarini soxtalashtirib, yangi foyda sari
odimlaydi. Bunday insonlardan barcha yiroqda yurishni lozim deb biladi.[1]. Abu
Muso al-Ash’ariy raziyallohu anhu rivoyat qiladi: «Rasululloh sollallohu alayhi va
sallam aytganlar: «Alloh taolo menga yuborgan hidoyat (Alloh taolo bandalariga
ko‘rsatgan to‘g‘ri yo‘l, yo‘llanma) singari ilm ham ko‘p yoqqan yomg‘irga
o‘xshaydi. Ba’zi yer sof, unumdor bo‘lib, yomg‘irni o‘ziga singdiradi-da, har xil
o‘simliklar va ko‘katlarni o‘stiradi. Ba’zi yer qurg‘oq, qattiq bo‘lib, suvni emmasdan
o‘zida to‘playdi, undan Alloh taolo bandalarini foydalantiradi: odamlar suvdan
ichadilar, hayvonlarini va ekinlarini sug‘oradilar. Ba’zi yer esa tekis bo‘lib, suvni
o‘zida tutib qolmaydi, ko‘katni ham ko‘kartirmaydi.
Bularni quyidagicha muqoyasa qilish mumkin: Bir kishi Alloh ilmini (islomni)
teran
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
107
2181-3187
o‘rganadi, teran tushunadi va undan manfaatlanadi va Alloh yuborgan hidoyatni
o‘zi
o‘rganib, o‘zgalarga ham o‘rgatadi. Ikkinchi bir kishi ilm o‘rganib, odamlarga
o‘rgatadi. Ammo o‘zi amal qilmaydi. Uchinchi bir kishi mutakabbirlik qilib, o‘zi ham
o‘rganmaydi, o‘zgalarga ham o‘rgatmaydi. Bulardan birinchisi mo‘‘min, ikkinchisi
fosiq, uchinchisi kofirdir»[3.21B] buyerda ilm o’rganmoq va ta’lim haqida. “Ta’lim”
arabcha “allama” fe’lidan olingan Masdar bo’lib. Bir narsaning haqiqatini batafsil va
yaxshilab bildirish ma’nosini anglatadi. Il mesa bir narsani voqealikda qanday bo’lsa,
ishomch ila o’shanday idrok qilishdir. Ilm o’rganish har bir musulmon uchun farz
ekanligini bildik. Anas ibn Molik (r.a) rivoyat qiladi:
“Rasululoh(s.a.v):”Im talab qilish har bir musulmon zimmasiga farzdir”dedilar”.
Imom Ahmad va Ibn Mojalar rivoyat qilishgan: Demak , har bir musulmon ilm
talab qilishni o’zi uchun farz deb bilishi kerak.Islomda ilm talab qilish beshikdan to
qabrgacha farz qilingan.Farz Alloh taoloning qat’iy amri bo’lib, uni bajarish har bir
mo’min uchun majburriydir. Farz amalini bajarmagan odam gunoh ish qilgan bo’ladi,
oxuratda iqobga uchraydi. Har bir musulmon uchun o’ziga kerak narsani, hayoti uchun
zaruriy ilmni, dinu dinoyatni, halol-haromni bo’lib olishda zarur bo’lgan barcha
narsani o’rganish farzi ayndir. Har bir nusulmon buishni qilishi shart. Qilmagan odam
gunohkordir. Musulmonlar jamoasi uchun kerakli bo’lgan hunar va ilmlarni talab qilish
esa farzi kifoyadir. Hayotning har bir sohasida yetarli mutaxassislarni tayyorlab
chiqarish Islom jamiyatining barcha a’zolariga farzi kifoya bo’ladi [4].Ilm olingandan
keyin uni fahmlash ham kerak,ilmni fahmlash haqida hadislar ko’ramiz: Mujohid
bunday deganlar: «Ibn Umar bilan Madinaga birga ketdim. Yo‘lda u Rasululloh
sollallohu alayhi va sallam hadislaridan bittasini aytib berdi. U bunday dedi:
«Rasululloh yonlarida edik, xurmo yog‘i keltirib qoldilar. Shunda Rasululloh
sollallohu alayhi va sallam: «Daraxtlar orasinda bir daraxt bordir, u musulmonga
o‘xshaydi»,— dedilar. Men: «Xurmo»,— deb aytmoqchi bo‘ldim-u, lekin hammadan
yosh bo‘lganim uchun indamadim. Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning o‘zlari:
«Bu xurmo daraxtidir»,— deb aytdilar»[3.20B].
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
108
2181-3187
Abdulloh ibn Umar raziyallohu anhu rivoyat qiladi: Rasululloh aytganlar:
«Tushimda menga bir idishda sut keltirildi, qongunimcha ichdim, hatto tirnoqlarim
ostidan sut chiqqanini ko‘rdim, so‘ng qolganini Umar ibn Xattobga berdim».
Sahobalar so‘radilar: «Yo Rasulalloh, sutni nimaga yo‘ydingiz?» «Ilmga»,— dedilar
Rasululloh sollallohu alayhi va sallam[3.22B] Ushbu hadisda ilmning fazilati, uni
egallash va undan boshqalarga ulashish naqadar sharafli ish ekani haqida aytiladi.
Ilm olish fazilati haqida Qur’oni karimda bunday marhamat qilinadi:
«
Mo‘minlar
yoppasiga (jangga) chiqishlari
shart
emas. Ularning
har
bir
guruhidan bir toifa chiqmaydimi?! (
Qolganlari Payg‘ambardan
) dinni o‘rganib,
qavmlari ularga (
jangdan
) qaytib kelgach, (
gunohdan
) saqlanishlari uchun ularni
ogohlantirmaydilarmi?!»
(
Tavba surasi, 122-oyat).
Bu oyatdan
ko‘zlangan maqsad – ta’lim berish va to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatishdir.Alloh taolo aytadi:
“
Eslang (
Ey Muhammad
!) Alloh ahli kitoblardan, uni (
Tavrot va Injilni
) odamlarga,
albatta, aniq bayon qilasiz, uni (
hech kimdan
) sir tutmaysiz deb ahd olgan edi
” (
Oli
Imron,
187
).
Bu
oyat
ta’lim
berishning
vojibligiga
dalolatdir.
Boshqa oyatda aytiladi:“
Agar (bu haqda) bilmaydigan bo‘lsangiz, ahli zikrlardan
(
ya’ni Tavrot va Injilni biladiganlardan
) so‘rasangiz
!..” (
Nahl, 43
) Payg‘ambarimiz
sollallohu alayhi vasallam ilm olish fazilatini shunday bayon qildilar: “
Kim ilm talab
qilish yo‘lini tutsa, Alloh taolo uni jannat yo‘liga yo‘llab qo‘yadi
” (
Imom Muslim
rivoyati
).
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “
Maloikalar tolibi ilmni
qilgan ishidan mamnun bo‘lib unga qanotlarini yozadilar.
(
Imom Ahmad Ibn
Hibbon va Hokimlar rivoyati
). Payg‘ambarimiz
sollallohu alayhi vasallam marhamat qiladilar: “
Ilmdan bir bob o‘rganib tong
ottirishing yuz rakat namoz o‘qishingdan afzaldir
” (
Imomi ibn Abdulbar Abu Zarr
rivoyat etgan
). Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi
vasallam yana aytadilar: “
Kishi ilmdan bir bob o‘rganishi uning uchun dunyo va
undagi narsalardan yaxshiroqdir
” (
Imom ibn Abdul Bar Hasan Basriydan mavquf
holda rivoyat qilgan
). Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
109
2181-3187
aytadilar: “
Ilmni Chinda (Xitoyda) bo‘lsa ham o‘rganinglar
” (
Imom ibn Adiy va
Bayhaqiylar
zaif
isnod
bilan
rivoyat
qilgan
).
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam marhamat qiladilar: “
Ilm – xazina, uning
kaliti
–
savol.
So‘ranglar,
so‘rashda
4
kishi
savobga
ega
bo‘ladi: savol
beruvchi, javob
beruvchi, eshituvchi, ularni do‘st tutuvchi”
(
Abu
Nu’aym zaif isnod bilan rivoyat qilgan
). Payg‘ambarimiz sollallohu
alayhi vasallam aytadilar: “
Johil bilmaganini so‘ramasligi, olim bilganini
aytmasligi durust emas
” (
Taboroniy, Ibn Murdavayh, ibn Sunniy, Abu Nu’aymlar
rivoyat qilgan
). Abu Zarr rivoyat qilgan hadisda bunday deyiladi: «
Nabiy sollallohu
alayhi va sallam: “Olimning majlisida hozir bo‘lish ming rakat namozdan, mingta
kasalni borib ko‘rishdan, mingta janozada ishtirok etishdan afzaldir”, dedilar.
Shunda: “Yo Rasululloh, Qur’on tilovatidan ham yaxshiroqmi?” deb
so‘rashdi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Ilm bo‘lmasa,
Qur’on tilovati foyda beradimi?”
(
Ibn Javziy “Mavzu’ot”da zikr qilgan
).
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “
Kim islomni tiriltirish uchun
ilm o‘rganayotganida vafot etsa jannatda u bilan Payg‘ambarlar orasida bir
daraja qoladi»
(
Doramiy va ibn Sunniy hasan holda rivoyat qilishgan
)
Islom buyuklari ilm o‘rganish fazilatini ko‘p va xo‘b ta’kidlashgan. Ibn
Abbos roziyallohu anhu aytadilar: “
Ilm olishda (qiynaldim), bir oz xorlandim, tilagim
hosil bo‘lgach azizu mukarram bo‘ldim”.
Ibn
Abu Mulayka Ibn Abbos haqida shunday deganlar: “
Chiroyda Ibn Abbosdek
chiroylisini, so‘zlashda tili ravonini, fatvo berishda ilmlisini ko‘rmaganman”.
Abdulloh Ibn Muborak aytadilar: “
Ilm o‘rganmasdan turib ulug‘likka intilgan
kishiga
hayronman”.
Hakimlardan biri aytadi: “
Men ikki kishiga achinganchalik boshqa hech kimga
achinmaganman:
1.
Ilmni tushunmasdan turib o‘rgangan kishiga
2.
Ilmning muhimligini tushunib, uni o‘rganmagan kishiga
[5]
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
110
2181-3187
Anas raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam
aytganlar: «Ilmga e’tiborsizlik, johillik, araqxo‘rlik va zinokorlikning ommaviy tus
olmog‘i qiyomat alomatlaridandir».
Anas raziyallohu anhu rivoyat qiladi: «Men sizlarga bir hadis aytib beray. Mendan
keyin buni sizga hech kim aytib bermaydi. Rasululloh quyidagilar qiyomat
alomatlaridir, deganlar»,— dedilar:
- ilmning susaymog‘i;
- jaholatning kuchaymog‘i;
- zinoning avj olmog‘i;
- xotinlarning ko‘paymog‘i;
- erkaklarning ozaymog‘i. Hatto 50 nafar xotinga 1 nafar erkakning boshchilik (erlik)
qilmog‘i»[3.22B].
UMUMIY XULOSA
Ilm va ma’rifatga intilish — har bir mo‘min-musulmon uchun eng sharafli, eng
muhim yo‘ldir. Islom dini ilmni iymondan ajralmas ne’mat sifatida ulug‘laydi. Qur’oni
Karimda va Rasululloh(s.a.v)ning muborak hadislarida ilm egalarining maqomi ko‘p
marotaba e’tirof etiladi. Ilm – zulmatdan nurga, johillikdan tafakkurga, gumondan
haqiqatga eltuvchi yo‘l bo‘lib, u insonni ham dunyoda, ham oxiratda yuksaltiradi.
Rasululloh(s.a.v)ning:
“Kim ilm izlab yo‘lga chiqsa, Alloh unga jannat yo‘lini oson
qiladi”
degan so‘zlari bu yo‘lning naqadar ulug‘ ekaniga dalildir.
Foydalanilgan Adabiyotlar
1 Muhammad
ibn
Ahmad
al Beruniy o‘rta mahsus
islom bilim yurti
mudarrisi: Baratov G‘iyosiddin maqolasi
https://muslim.uz/uz/e/post/22598-ilm-saodat-kaliti-ilmsizlik-jaholatdir-
2#:~:text=Ilm%20%E2%80%94%20aql%20nuridir.,'likka%20chorlaydi%2C%20jah
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
111
2181-3187
2.
Mir Arab oliy madrasasi talabasi Rahmonov Abduqayum maqolasi
https://mirarab.uz/ruknlar/1794
3.
Sahihi Buxoriy. 1-jild. Imom Ismoil al-Buxoriy.Arabchadan Zokirjon Ismoil
tarjimasi.Qomuslar Bosh tahririyati. Toshkent 1991
4.
https://islom.uz/maqola/9544
5. Mirza G‘olib” jome masjid imom noibi Q. K. Salimov maqolasi :
https://www.muslim.uz/uz/e/post/31112-ilm-olish-fazilati-2
