ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
97
2181-3187
MAXSAR MOYINING KIMYOVIY TARKIBI VA OZIQAVIY QIYMATI
1
Atakulova Dilfuza Tursunovna,
2
Xolmurodova Zubayda Diyorovna
1
Qarshi davlat texnika unversiteti
dotsenti, texnika fanlari bo’yicha
Falsafa doktori
2
Qarshi davlat texnika unversiteti,
Oziq-ovqat mahsulotlari kafedrasi dotsenti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada maxsar moyining inson organizmi uchun foydali
tomonlari yoritib berilgan hamda kimyoviy tarkibi va oziqaviy qiymatlari ktltirilgan.
Kalit so’zlar:
maxsar, omega-3, omega-6, xolin, E vitamini, alfa tokoferol.
ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ И ПИТАТЕЛЬНАЯ ЦЕННОСТЬ
МАКСАРСКОГО МАСЛА
1
Атакулова Дилфуза Турсуновна,
2
Холмуродова Зубайда Диёровна
доцент по техническим наукам
Каршинского государственного технического
университета Доктор философии
доцент кафедры пищевых продуктов Каршинского
государственного
Аннотация.
В этой статье рассказывается о пользе масла сафлоровой для
организма человека, а также подробно описывается его химический состав и
пищевая ценность.
Ключевые слова:
сафлоровое масло, омега-3, омега-6, холин, витамин Е,
альфа-токоферол.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
98
2181-3187
CHEMICAL COMPOSITION AND NUTRITIONAL VALUE OF
MAXSAR OIL
1
Atakulova Dilfuza Tursunovna,
2
Kholmurodova Zubayda Diyorovna
Associate Professor of Technical Sciences,
Karshi State Technical University
Doctor of Philosophy
Associate Professor of the Department of
Food Products of Karshi State Technical University
Abstract.
This article discusses the health benefits of safflower oil, as well as its
chemical composition and nutritional value.
Key words:
safflower oil, omega-3, omega-6, choline, vitamin E, alpha-
tocopherol.
Kirish.
Maxsar (Carthamnus) - murakkabguldoshlarga mansub bir, ikki va koʻp
yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, moyli ekin. Aksariyati Oʻrta dengiz atroflari,
Gʻarbiy va Oʻrta Osiyoda oʻsadigan 19 turi maʼlum. Dehqonchilikda C.tinctorius
(boʻyokli M.) turi ekiladi. Vatani - Efiopiya va Afgoniston. Oʻrta Osiyoda qadimdan,
Misr, Hindiston, Xitoyda miloddan avvalgi, Yevropada 18-asrdan yetishtiriladi.
Yovvoyi holda oʻsishi kuzatilmagan. Hindiston, Turkiya, Eron, Xitoy, Yevropa
mamlakatlari, AQSH va boshqa mamlakatlarda, shuningdek, Oʻrta Osiyoda faqat
Oʻzbekistonda - Jizzax, Toshkent, Sirdaryo viloyatlarida ekiladi.
Bir yillik issiqsevar, qurgʻoqchilikka juda chidamli ekin. Boʻyi 60- 120 sm,
poyasi silliq, barglari nashtarsimon, tikanli va tikansiz. Toʻpguli savatcha, sariq,
jigarrang. Mevasi pista, urugi oqish. 1000 dona urugi vazni 25-50 g. Asosan chetdan
changlanadi. Oʻsuv davri 95-135 kun. Tuproq tanlamaydi. Urugi 1-2° da una
boshlaydi, maysalari -6, -7° sovuqqa bardosh beradi. Urugi tarkibida 47-61% gacha
oziq-ovqatga ishlatiladigan moy bor.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
99
2181-3187
Moyi yuqori sifatli margarin, texnikada oq sariq boʻyoq va emallar tayyorlashda
ham ishlatiladi.
Kunjarasi chorva mollari uchun yaxshi ozuqa. Maxsar almashlab
ekishda kuzgi bugʻdoy va makkajoʻxoridan keyin ekiladi. Yer kuzda 25-30 sm
chuqurlikda haydaladi. Urugʻi kech kuzda yoki erta bahorda qatorlab (qator orasi 30-
45 sm) ekiladi. 1 ga maydonga 6-10 kg urugʻ sarflanadi. Oʻsuv davrida oʻtoq qilinadi,
kultivatsiyalanadi (1-2-marta). 2-marta mineral oʻgʻitlar bilan oziqlantiriladi. Urugʻi
toʻla yetilganda don kombaynida oʻrib-yigʻib olinadi. Hosildorligi 8-14 s/ga va undan
ortiq. Oʻzbekistonda 1950-yildan Milyutinskiy 114 navi ekiladi.
Bu yashil-sariq, och sariq yoki to'q rangli o'simlik mahsuloti. U maxsar
o'simligining urug'idan issiq yoki sovuq presslash yoki erituvchi ekstraktsiya yo'li bilan
ishlab chiqariladi. Asteraceae oilasiga mansub Carthamus tinctorius oʻsimligi
shoxlangan, toʻgʻri poyasi, choʻzinchoq-nayzasimon muqobil barglari va yozning
oxiriga kelib mevaga aylanadigan quvursimon sariq yoki qizil gullari boʻlgan bir yillik
oʻt - yaltiroq, oval-tetraedral, oq achenes. Maxsar deyarli hamma joyda begona o't
sifatida keng tarqalgan va u yog'li o'simlik sifatida ko'pincha Qrim, Kavkaz, Misr,
Ispaniya, Xitoy, Amerika va Afrikada etishtiriladi.
1-rasm.
Maxsar moyi
Ba'zi issiq mamlakatlarda bu o'simlik turli matolar va gilamlarni bo'yash uchun
ishlatiladigan qizil va sariq bo'yoqlarni olish uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, ba'zi
hududlar oziq-ovqat sanoatida karamel tayyorlash uchun kartamindan (safir pigmenti)
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
100
2181-3187
foydalanadi. Biroq, ko'pincha o'simlik urug'larni yig'ish va ulardan deyarli ta'msiz
shaffof yog'ni olish uchun etishtiriladi. Tozalangan yog‘i oziq-ovqat maqsadlarida,
sovuq taomlar tayyorlash va qovurish uchun, tozalanmagan urug‘idan achchiq
mahsulot esa tez quriydigan yengil qurituvchi yog‘lar tayyorlash, sovun tayyorlash va
linolyum ishlab chiqarishda ishlatiladi.
Tadqiqot uslubi.
Maxsar moyi ko'plab muhim kislotalar va elementlarning
tarkibi, juda tez so'rilishi va epidermisga chuqur kirib borishi bilan baholanadi.
Tarkibida K vitamini borligi sababli, otquloq yog'i teri kasalliklari bilan og'rigan
odamlarga qon tomirlarini faollashtiruvchi vosita sifatida tavsiya etiladi, bu ham
kapillyarlarning naqshiga, zichligiga va oshqozon-ichak traktiga ta'sir qiladi. Uni vazn
yo'qotish, qon tomirlarini tozalash, yurakni mustahkamlash, soch va terining holatini
yaxshilashni xohlaydiganlarning ratsioniga kiritish tavsiya etiladi. Ushbu moyni
iste'mol qilish diabetga ham yordam beradi: ortiqcha yog'ni olib tashlaydi va shakar
darajasini pasaytiradi.
Masxar moyida to'yingan yog'lar kam va to'yinmagan yog'lar ko'p. Bu
haqiqatning o'zi uni yurak xastaliklari bilan og'riganlar uchun ajoyib parhez
mahsulotiga aylantiradi. Bu yog' omega-6 yog' kislotalarining ajoyib manbai bo'lib,
kelajakda foydalanish uchun saqlash o'rniga ortiqcha yog'ni yoqishga yordam beradi.
Mahsulot tarkibidagi tabiiy yog' kislotalari prostaglandinlarning qurilish bloklari,
gormonga o'xshash moddalar deb ataladi, ular qon bosimini normallashtirishga,
mushaklarning qisqarishini nazorat qilishga va immunitet reaktsiyasida ishtirok etishga
yordam beradi.
Maxsar moyidagi E vitaminining yuqori miqdori uni erkin radikallarni yo'q
qiladigan antioksidant kokteylga aylantiradi. Ular hujayralar tuzilishidagi buzilishlar,
ularning qarishi, saraton va yurak kasalliklari xavfini oshirish uchun javobgardirlar.
Ushbu mahsulot asab tizimi bilan bog'liq muammolar uchun ham foydalidir.
K vitamini tufayli u kuchli antigemorragik ta'sir ko'rsatishga qodir, bu qon
hujayralarining faol ko'payishiga yordam beradi. Maxsar moyi, boshqa narsalar
qatorida, xoleretik va diuretik ta'siri tufayli siydik tizimi kasalliklarini davolashda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
101
2181-3187
qo'llaniladi. Xuddi shu xususiyatlar organizmni patogen bakteriyalardan, toksinlardan
tozalashga va ortiqcha suyuqlikni olib tashlashga yordam beradi. Kilo yo'qotish uchun
foydalaning maxsar moyi tarkibida uglevodlar yoki oqsillar mavjud emasligi sababli,
unga asoslangan parhez kam uglevodli hisoblanadi. Bugungi kunda u juda mashhur
bo'ldi. Uning muvaffaqiyatiga ushbu texnikaning qiyosiy xavfsizligi va soddaligi
yordam beradi.
Tadqiqot natijalari.
Maxsar moyning o'zi allaqachon hujayralarni namlik bilan
to'yintirish uchun etarli komponent hisoblanadi. Epidermisni tezda yumshatadi va
namlaydi, terining lipid funktsiyalarini yaxshilashga yordam beradi.
Antioksidantlar mavjudligi sababli, maxsar yog'i ko'pincha shifobaxsh va
tiklovchi vosita sifatida ishlatiladi. Uning xususiyatlari terining ohangini tekislash va
kapillyarlarning ingichkalashini bartaraf etish uchun ham ishlatiladi. Qizig'i shundaki,
bu moydan foydalanish terini yog'lashtirmaydi, aksincha, yog' ajralishini yaxshilaydi.
Uyda parvarish qilish uchun har qanday mahsulotni tayyorlash uchun ushbu
mahsulotni sotib olayotganda, uni krem yoki niqob uchun asos sifatida ishlatish tavsiya
etilmaydi. Kuchli moy bo'lganligi sababli, bu moy faqat cheklangan miqdorda
komponentlardan biri sifatida ishlatilishi mumkin. Quruqlik va namlik yo'qotilishiga
yo'l qo'ymaydigan har qanday moy kabi, otquloq ham quyoshdan himoya qiluvchi
vosita sifatida samarali. Biroq, ko'p to'yinmagan kislotalar mavjudligi sababli,
tezlashtirilgan oksidlanish tufayli quyoshga botganda xiralashgan iz qoldirishi
mumkin.
Maxsar moyi losonlar, kremlar va bronzlash mahsulotlariga restorativ komponent
sifatida umumiy hajmning 1/5 qismidan ko'p bo'lmagan miqdorda qo'shilishi mumkin.
Bundan tashqari, turli xil kosmetika vositalariga (2-3 tomchi) qo'shimcha sifatida
foydalanish mumkin. Maxsar moyi terining shikastlangan joylarini kompleks
davolashda, massaj uchun komponent sifatida va sof shaklda qo'llaniladi.
1-jadvalda 100 gramm iste'mol qilinadigan qism uchun ozuqa moddalari (kaloriyalar,
oqsillar, yog'lar, uglevodlar, vitaminlar va minerallar) keltirilgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
102
2181-3187
1.1.-jadval
Maxsar moyining kimyoviy tarkibi va oziqaviy qiymati tahlili
Oziqlantiruvchi
Miqdori
Norma
100
g
da
norma-
ning %
100 kkalda
normaning
%
100%
me'yor
Kaloriyasi
884 kKal
1684 kKal
52,2%
5,9%
190 g
Yog’lar
100 g
56 g
178,6% 20,2%
56g
Vitaminlar
B4 vitamini, xolin
0,2mg
500mg
250000g
E vitamini, alfa
tokoferol
34,1mg
15 mg
227,3% 25,7%
44g
K
vitamini,
filoxinon
7,1 mkg
120 mkg
5,9%
0,7%
1690 g
Yog' kislotasi
Omega-3
yog'
kislotalari
0,096g
0,9
dan
3,7
g
gacha
10,3%
3,7%
Omega-6
yog'
kislotalari
12,724 g
4,7
dan
16,8
g
gacha
100%
11,3%
Monoto'yingan
yog'li kislotalar
75,221 g
16,8 g
447,7% 50,6%
16:1Palmitoleinov
ali kislota
0,095 g
-
18:1Oleinovali
kislota
74.837 g
-
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
103
2181-3187
20:1
Gadoolein
kislota
0.288 g
-
Yarim to'yinmagan
yog'li kislotalar
12,82 g
11,2 dan
20,6
g
gacha
100%
11,3%
Ushbu mahsulotda juda ko'p oleyin kislotasi mavjud bo'lib, u bosh terisiga osongina
kirib boradi. Aynan shu narsa soch o'sishiga yordam beradi, sochlarni himoya qiladi,
namlaydi va mustahkamlaydi. Muhim ko'p to'yinmagan kislotalarga boy bo'lgan bu
moy quruq sochlar yoki bo'yash va permingdan keyin sochlar uchun juda foydali.
Xulosa.
1.
Maxsar moyi ko'plab muhim kislotalar va elementlarning tarkibi, juda tez
so'rilishi va epidermisga chuqur kirib borishi bilan baholanadi. Tarkibida K vitamini
borligi sababli, otquloq yog'i teri kasalliklari bilan og'rigan odamlarga qon tomirlarini
faollashtiruvchi vosita sifatida tavsiya etiladi, bu ham kapillyarlarning naqshiga,
zichligiga va oshqozon-ichak traktiga ta'sir qiladi. Ushbu moyni iste'mol qilish
diabetga ham yordam beradi: ortiqcha yog'ni olib tashlaydi va shakar darajasini
pasaytiradi.
2. Masxar moyida to'yingan yog'lar kam va to'yinmagan yog'lar ko'p. Bu
haqiqatning o'zi uni yurak xastaliklari bilan og'riganlar uchun ajoyib parhez
mahsulotiga aylantiradi. Bu yog' omega-6 yog' kislotalarining ajoyib manbai bo'lib,
kelajakda foydalanish uchun saqlash o'rniga ortiqcha yog'ni yoqishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Y.Q. Qodirov O’simlik moylarini islab chiqarish texnologiyasi. T. B.23-24
2.
Кодекс Алиментариус. Жиры, масла и производные продукты. М.:
Издательство «Весь Мир», 2007. 68 с.
3.
Остриков А.Н., Слюсарев М.И., Горбатова А.В., Шендрик Т.А.
Диффузионная модель перемешивания сливочно-растительных спредов //
Вестник ВГУИТ. 2015. № 3 (65). С. 7–12.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
104
2181-3187
4.
Остриков А.Н., Смирных А.А., Горбатова А.В. Комплексное исследование
реологических свойств спреда функциональной направленности // Вестник
Алтайского государственного аграрного университета. 2013. № 1 (99). С. 093–
096.
5.
Антипов С.Т., Шахов С.В., Мартеха А.Н., Берестовой А.А. Разработка
способа получения растительного масла из семян сафлора методом прессования
в поле ультразвука // Вестник ВГУИТ. 2015. № 4 (66). С. 7–10.
6.
Матеев Е.З., Королькова Н.В., Кубасова А.Н., Глотова И.А. и др.
Использование сафлорового масла в качестве биоактивного компонента при
производстве косметических и моющих средств.
7.
Vasilenko L.I., Frolova L.N., Dragan I.V., Moshkina S.V. Creation of blends of
functional vegetable oils with a long shelf life. Vestnik VGUIT. [Proceedings of
VSUET] 2013. no. 3. pp. 121–124. (in Russian)
8.
Nkongho R.N., Ncnanji Y., O. Tataw, Levang P. Less oil but more money!
Artisanal palm oil milling in Cameroon. African Journal of Agricultural Research.
2014. pp. 1586–1596.
9.
Rodrigues J. et al. Modeling and optimization of laboratory-scale conditioning
of Jatropha curcas L. seeds for oil expression. Industrial Crops and Products. 2016. vol.
83. pp. 614–619.
10.
Moses D.R. Performance evaluation of continuous screw press for extraction
soybean oil. American journal of science and technology. 2014. vol. 1. no. 5. pp. 238–
242.
