ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
69
2181-3187
KO'RISH ORGONLARI KASALLIKLARI ODAM GENETIKASIDA
Andijon Davlat Pedagogika institut
i
biologiya yo‘nalishi talabasi
Odilova Shahnoza
Kalit so‘zlar: astigmatizm, gemerolopiya, alsterma sindromi, river sindromi,
lens sindromi, genetik diagnostika, genetik maslahat, prenatal diagnostika.
Yorug‘lik nurini sezadigan organ bu ko‘zdir. Kishiga tashqi muhitdagi
narsalarning shakli, katta-kichikligi, rangi, bir-biriga nisbatan o‘rni va oralig‘ini
aniqlab, tegishli harakatlar qilishga imkon beradigan fiziologik jarayon ko‘rish deb
ataladi. Ko‘rish qobiliyatining yo‘qolishi esa ko‘rlik, ko‘zi ojizlik yoki so‘qirlik
deyiladi. Odamlarda ko‘rlikning ikki xili uchraydi: yorugiikni qorong‘ilikdan ajrata
olmaydigan absolyut ko‘rlik va hali ko‘rish qobiliyati biroz saqlangan nisbiy ko‘rlik.
Ko‘rlik tug‘ma yoki orttirilgan bo‘ladi. Tug‘ma ko‘rlik irsiy bo‘lishi yoki homilaga
turli zararli omillar ta’sir etishi natijasida ro‘y berishi mumkin. Agar homilaga turli
infeksion kasalliklar ta’sir etishi natijasida ko‘z soqqasi rivojlanmay, puch bo‘lib
qolsa uni fenokopiya irsiyat natijasida kelib chiqadigan ko‘rlikka o‘xshash) deb
ataladi.Irsiy ko‘rlikda biron-bir sindromlaming qo‘shimcha patologiyalari
natijasida, ya’ni bosh miyaning ayrim bo‘laklari, ko‘ruv nervi, ko‘z to‘r pardasi
rivojlanishining buzilishlari oqibatida vujudga keladi. Ko‘rlar uchun ochilgan
maktab o‘quvchilarida olib borilgan oxirgi tekshirishlar natijasiga ko‘ra, о‘quvchi
laming 80%da ko‘rlikni tug‘ma va irsiy xarakterdaligi aniqlangan. Shundan eng
ko‘pi autosom-retsessiv tipda irsiylanadi. Ko‘z kasalliklari:
1. Astigmatizm - ko‘z refraksiyasining buzilishi, ko‘z refraksiyasi ko‘z shox
pardasi qismlarining va ko‘z gavharining har xil darajada nur sindirishiga bog‘liq.
Yer sharining 40-45% odamlarida uchraydi.Bu kasallik 1793-yilda Tomas Yungu
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
70
2181-3187
tomonidan aniqlangan. Irsiy va nasldan-naslga o‘tadigan kasallik ekanligi o‘tgan
asming 60-yillarida olimlar tomonidan ta’riflab berilgan.Bunda ko‘z yomon
ko‘radi, chunki tashqi muhitdan keladigan tasvir ko‘z to‘r pardasida o‘z aksini topa
olmaydi. Astigmatizm ko‘pincha ko‘z muguz pardasi va ko‘z gavharining numi bir
tekis sindirmasligidan kelib chiqadi. Bunday bemorlar ko‘zoynaksiz buyumlami turli
tekislikda ko‘ra olmaydilar.Lekin ko‘rish o‘tkirligini qisman ko‘zoynaklar
yordamida to‘g‘rilash mumkin.
2. Gemerolopiya - ko‘zning g‘ira-shirada ko‘rishi buziladi va shabko‘rlik
rivojlanadi. Bu gen ko‘z to‘r pardasining pigment degeneratsiyasiga uchrashi
tufayli g‘ira-shira kuchsiz yomg‘likda ko‘zning ko‘rmay qolishiga olib keladi.
Shabko‘rlik ko‘pincha tug‘ma bo‘lib, bolalik va o‘smirlik davrida asosan o‘g‘il
bolalarda kuzatiladi, aksariyat oilaviy-irsiy xususiyatga ega bo‘ladi.
3.Riger sindromi. Uning asosiy xarakterli belgisi ko‘z sklerasining ko‘kish
boiishi, aniridiya (rangli pardaning bo‘lmasligi),glaukoma, mikro- yoki
megalokornea (rangli pardaning kichik yoki juda uzun bo‘lishi - 13 mm, 20 mm),
katarakta, keratit, g‘ilaylik. Ularning burun usti, ko‘z oralig‘i keng bo‘lishi, pastki
labning osilib turishi, quloq supasining o‘zgargan bo‘lishini kuzatish mumkin.
4. Alstrema sindromi bolaning bir yoshlaridan boshlanib 7 yoshlarida to‘liq
ko‘rlikka olib keladi. Bu kasallikning boshlanishini ko‘z to‘r pardasining
yallig‘lanishidan va bolaning yorug‘likdan qo‘rqishiga qarab aniqlasa boiadi.
Bunday bolalarda ko‘zning xiralashuvi karlik bilan birga kechadi. Bolada semirish
holatlari kuzatiladi.
5. Eng ko‘p uchraydigan klassik misollardan biri - Lens sindromidir.Ko‘pincha
bunday bolalarda bir tomonlama mikroaftolmiya yoki anoftalmiya, barmoqlar
sindaktiliyasi, bosh barmoqning ikki hissa ortishi, mikrotsefaliya, quloqlaming past
joylashish, yuzning uzunlashgan bo‘lishi, tishlaming anomaliyalari kabi belgilar
kuzatiladi. Bunday bolalar tanasini kuzatganda asimmetrik ekanligi va yelkalarini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
71
2181-3187
kichik bo‘lishini ko‘rish mumkin. Ularda ko‘pincha yurak poroklari uchraydi.Lens
sindromi X-xromosomaga birikkan holda irsiylanadi. Ko‘rish qobiliyati buzilishini
yana bir qancha irsiy kasalliklarda kuzatish mumkin.
Genetik tadqiqotlar va oilaviy tarixni o'rganish orqali ko'z kasalliklarining
irsiy sabablarini aniqlash mumkin. Agar sizda ko'z kasalliklari bilan bog'liq savollar
bo'lsa yoki o'z oilangizdagi tarixni o'rganmoqchi bo'lsangiz, mutaxassisga murojaat
qilish tavsiya etiladi.
Yuqoridagi ma'lumotlardan kelib chiqib shuni aytish mumkinki, ko'z
kasalliklarining rivojlanishida genetik omillarning roli tobora muhim ahamiyat
kasb etmoqda. Zamonaviy genetik tadqiqotlar kasalliklarning molekulyar
mexanizmlarini tushunish, diagnostika usullarini takomillashtirish va gen terapiyasi
asosida yangi davolash usullarini ishlab chiqish imkonini beradi. Shaxsiy tibbiyot
va innovatsion yondashuvlar ko'z kasalliklarini davolashda yanada samarali va
maqsadli usullarni yaratishga umid uyg'otadi.
Daltanizm — bu odamda ranglarni farqlash qobiliyatining buzilishi, ya'ni
rang ko‘rishning anomaliyasi hisoblanadi. Bu holat ko‘pincha qizil va yashil
ranglarni ajratishda qiyinchilik tug‘diradi, ammo boshqa ranglarda ham
muammolar bo‘lishi mumkin.Daltanizm ko‘pincha irsiy xususiyatga ega bo‘lib, X-
xromosoma bilan bog‘liq recessiv gen orqali meros bo‘ladi. Bu degani, daltanizm
xromosoma X da joylashgan genning mutatsiyasi sabab yuzaga keladi. Erkaklarda
ko‘proq uchraydi .Erkaklarda faqat bitta X-xromosoma borligi sababli, agar bu
xromosomada daltanizmga sabab bo‘luvchi gen bo‘lsa, ular kasallikka chalinadi.
Ayollarda esa ikki X-xromosoma borligi sababli, faqat ikkala X-xromosomada ham
mutatsiya bo‘lsa, daltanizm yuzaga keladi, bu esa kamroq uchraydi.Ranglarni
ko‘rish uchun ko‘zda maxsus hujayralar — konuslar mavjud. Daltanizmda bu
konuslarning bir yoki bir nechtasi to‘g‘ri ishlamaydi yoki umuman ishlamaydi, bu
esa ranglarni noto‘g‘ri qabul qilishga olib keladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
72
2181-3187
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Musayev, Turabekov ,,Genetika va seleksiya asoslari'' 2012-yil.
2.
A.G‘ofurov, S.Fayzullayev, J.Saidov ,,Genetika''
3.
A.G‘ofurov, S.Fayzullayev ,,Genetika'' 2010-yil.
4.
Guttman ,,Genetika'' 2004-yil.
5.
S.Fayzullayev, A.T. G'ofurov, ,,Odam genetikasi'' 2018-yil.
