ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
66
2181-3187
XARDI-VAYNBERG QONUNI VA POPULYATSIYA DINAMIKASI
Andijon Davlat Pedagogika institute
biologiya yo‘nalishi talabasi
Axmadjonova Mohlaroyim
Kalitso‘zlar:
genetik
muvozanat,alellar
chastotasi,populyatsion
genetika,mutatsiya,genoqimi,selektsiya,mikroevolutsiya,populyatsiya
o'sishi,ekologik omillar,genetik divergensiya,nasldan-naslga genetik axborotni
o'tishi,genlar dreyfi.
Xardi-Vaynberg qonuni. Erkin chatishuvchi populyatsiyalarda genotipik
sinflar takror taqsimlanishi haqida 1908-yili ingliz matematigi G.Xardi va nemis
shifokori V.Vaynberg birbirlaridan mustaqil ravishda qonun kashf qiladilar. Ular
bir juft genlar alleli bilan farqlanuvchi chetdan chatishuvchi populyatsiyada genetik
sinflar taqsim lanish tezligini ifodalovchi form ulanip2:2pq:qJ taklif etdilar.Mazkur
qonun
erkin chatishuvchi populyatsiyalarda mutatsion о‘zgaruvchanlik,
tashqaridan keluvchi genlar oqimi ro‘y bermaganda hamda gomozigotalar va
geterozigotali individlar to iiq naslli boigandagina o ‘z kuchini saqlaydi.Xardi-
Vaynberg muhim qoidasi bu, muvozanatli populyatsiyada gen allellari va
genotiplam ing takrorlanish sonlari qator avlodlar davomida saqlanib qolishligidir.
Buni faqat ikki allelli emas, uch, to‘rt va hokazo allelli erkin chatishuvchi
populyatsiyalarga ham tatbiq etish mumkin. Masalan, uch allelli (A, A2 A3)
genlarning takrorlanish soni p+q+r=l tarzida, genotiplam ing takrorlanishi esa
(p+q+r)=p2+q2+r2+2pq+2pr+2pr=(A1+A2+A3)2=:A 1A 1+A2A2+ A ^ + A ^ +
A j A j + A ^ ko ‘rinishida ro‘y beradi.Ta’kidlash lozimki, allellaming barcha
takrorlanishi sonlar majmuasi 1 ga teng boiishi kerak. Bu shart genotiplar
takrorlanish sonlari majmuasiga ham tegishli.Agar erkin chatishuvchi
populyatsiyada ikki allel boiib, ular p+q takrorlanishidan iborat b o isa, u holda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
67
2181-3187
p+q=l. Binobarin p2 + 2 p q + q2= (p+q)2 = 1. Mabodo populyatsiyada uch allel
p, q va r takrorlanuvchi b o isa u holda (p+q+r)2= l ga teng boladi.Yuqorida
keltirilgan misollarda erkin chatishuvchi populyatsiyalarda uchrovchi ikki allel teng
va noteng bo‘lgan holatda ular orasidagi muvozanatli irsiylanish Xarda-Vaynberg
qonuni asosida tushuntirildi. Endi erkin chatishuvchi populyatsiyalardagi uch allel
turli muvozanatli holatda bo‘lgan taqdirda kelgusi avlodlar ana shu muvozanatli
holat saqlanishini Xardi-Vaynberg qonuni asosida bayon etamiz.AQSH, Sharqiy
Grenlandiya,Avstraliyaning tub aholisida uch xil M, MN va N qon guruhi
aniqlangan.AQSHning oq tanli aholisining bir guruh populyatsiyasida 6129 odam
boiib, ulardan 1787 tasi KM KM, 3039 tasi KM KN , 1303 tasi KNKN qon guruhiga
ega boigan. Agar shu populyatsiyadagi har xil qon guruhli erkak va ayollar o‘zaro
nikohlansalar, ulaming avlodlarida qon gumhlari orasidagi muvozanat
saqlanadimi, degan muammoni yechish uchun genetik tahlil o‘tkazamiz.KM qon
gumhi dominant, KN qon gumhi esa retsessiv. XardiVaynberg formulasida dominant
gen alleli P, retsessiv allellar gen alleli q bilan ifodalangan. Yuqorida qayd etilgan
qon gumhlarining takrorlanish tezligini P2+2(Pq)+q2. KMKN2+2(KMKN*KM
KN)+KNKN2 bilan belgilaymiz. P ning populyatsiyadagi takrorlanish tezligi i ^ =
0 , 2 9 1 6 = P 2= V o,29i6 =0,5399 ga teng.о 1 2 УKNKN qon guruhi allelini
populyatsiyadagi takrorlanish tezligi 1303 esa q2= 6129 =0,2129. Uni ham
kvadratga ko‘taramiz j 0,2129=0,4614.
Shundan so‘ng Xardi-Vaynberg formulasidan foydalanib, populyatsiyadagi har bir
qon guruhlariga ega individlar genotipini takrorlanish tezligidagi muvozanatli
holatni
belgilab
chiqamiz.
P2+2(pq)+q2=0,53992+2(0,5399-
0,4614)+0,46142=0,2914+0,4968+0,21160,2914KMKM:0,4968
KMKN:0,2116
KNKN.
Demak, turli qon guruhlaridagi ayol va erkak o‘zaro nikohlanganda ulaming
avlodlaridagi qon gumhlarining o‘zaro muvozanati saqlanadi. Bunga biz genetik
tahlil tufayli olingan raqamlami nazariy jihatdan olingan raqamlarga
taqqoslanganda ko‘rishimiz mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
68
2181-3187
Populyatsiyadagi bir genotip ikkinchi xil genotip bilan almashinib turishi mumkin.
Bu esa sifat jihatdan farq qiluvchi genotiplar sonining o‘zgarishiga olib keladi.
Populyatsiyadagi genotiplar nisbatining o‘zgarishi populyatsiya dinamikasining
mohiyatini ifoda etadi.
Populyatsiyaning genetik jihatdan o‘zgarishi mutatsion va kombinativ
о‘zgaruvchanlik bilan uzviy bog‘liq holda amalga oshadi. Populyatsiya
dinamikasining o‘zgartiruvchi genetik omillariga mutatsionjarayon, tanlanish,
alohidalanish, populyatsiyalar to‘Iqini va genlar dreyfi kiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Musayev, Turabekov ,,Genetika va seleksiya asoslari'' 2012-yil.
2.
A.G‘ofurov, S.Fayzullayev, J.Saidov ,,Genetika''
3.
A.G‘ofurov, S.Fayzullayev ,,Genetika'' 2010-yil.
4.
Guttman ,,Genetika'' 2004-yil.
5.
S.Fayzullayev, A.T. G'ofurov, ,,Odam genetikasi'' 2018-yil.
