ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
25
2181-3187
O‘SMIRLIK DAVRIDA KASBIY NIYATLAR SHAKLLANISHINING
PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Bo‘riyev Jasurbek Shavkat o‘g‘li
– Nizomiy nomidagi
Toshkent davlat pedagogika universiteti
“Umumiy psixologiya” kafedrasi o‘qituvchisi.
Annotatsiya.
Mazkur maqolada o‘smirlik davrida kasbiy niyatlarning
shakllanishi va uni belgilovchi psixologik omillar tahlil qilinadi. Shuningdek, kasbiy
yo‘nalishni tanlash jarayonida o‘smirlar ongida kechadigan psixologik holatlar,
shaxsiy va ijtimoiy omillar roli empirik ma’lumotlar asosida yoritilgan. Tadqiqotning
asosiy maqsadi o‘smirlar orasida kasbiy niyatlarning shakllanishiga ta’sir etuvchi
omillarni aniqlash, ular asosida amaliy takliflar ishlab chiqishdan iborat.
Kalit so‘zlar:
o‘smirlik, kasbiy niyat, psixologik omillar, ijtimoiy ta’sir, tanlov
motivi, kasbiy yo‘nalish, shaxsiy rivojlanish.
Аннотация.
В данной статье рассматриваются особенности формирования
профессиональных намерений в подростковом возрасте и психологические
факторы, влияющие на данный процесс. Также раскрываются личностные и
социальные аспекты, влияющие на выбор профессии подростками.
Исследование направлено на определение факторов, оказывающих влияние на
профессиональные намерения подростков, а также на разработку практических
рекомендаций.
Ключевые слова:
подростковый возраст, профессиональные намерения,
психологические факторы, социальное влияние, мотивация выбора,
профессиональная ориентация.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
26
2181-3187
Abstract.
This article analyzes the psychological characteristics of the formation
of career intentions during adolescence. It highlights both personal and social factors
influencing adolescents’ professional choices, supported by empirical data. The
research aims to identify the key determinants of career intention among teenagers and
develop practical recommendations based on these findings.
Key words:
adolescence, career intention, psychological factors, social influence,
motivation of choice, career guidance, personal development.
Kirish
. Kasbiy yo‘nalishni tanlash inson hayotidagi eng muhim qarorlardan
biridir. Ayniqsa, o‘smirlik davri bu jarayonning asosiy bosqichlaridan biri bo‘lib, bu
davrda kasbiy niyatlar shakllanishi boshlanadi. Bu davrda yoshlar shaxsiy qiziqishlari,
oilaviy muhit, atrof muhit va ta’lim tizimi ta’sirida o‘z kelajagini belgilovchi yo‘nalish
haqida fikr yurita boshlaydilar [1]. Shu bois o‘smirlik davrida kasbiy niyatlar
shakllanishining psixologik xususiyatlarini o‘rganish muhim ilmiy va amaliy
ahamiyatga ega. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar, mehnat bozoridagi
o‘zgarishlar, ta’limning yangi shakllari bu jarayonni yanada murakkablashtirmoqda.
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili.
Psixologik adabiyotlarda kasbiy yo‘nalish
masalasi Golland, Super, Krumboltz, Volfolk va boshqa olimlar tomonidan keng
o‘rganilgan. J. Gollandning shaxsiy tipologiyasi nazariyasiga ko‘ra, insonning shaxsiy
tipi unga mos kasb tanlashda asosiy rol o‘ynaydi [2]. Superning kasbiy rivojlanish
bosqichlari esa kasbiy qarorlarning yoshga bog‘liq tarzda o‘zgarishini ko‘rsatadi [3].
Krumboltzning ijtimoiy-o‘rganish nazariyasida esa tashqi tajriba va model olish
omillari markaziy o‘rinda turadi. Shvartsning qadriyatlar tizimi ham o‘smirlarning
kasbiy tanlovida qanday qadriyatlar ustuvorligini aniqlash imkonini beradi [6]. Volfolk
ta’lim psixologiyasi asosida kasbiy motivatsiyaning shakllanishida o‘qituvchining roli
haqida fikr yuritadi [7].
O‘zbek olimlaridan G‘.M. Abdujabborova, D. Nurmatova va boshqalarning
tadqiqotlari milliy mentalitet va ijtimoiy-iqtisodiy sharoitda o‘smirlar kasbiy
niyatlarining shakllanishiga qanday omillar ta’sir qilayotganini ochib beradi [4][8].
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
27
2181-3187
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqot Toshkent shahri va viloyatidagi umumta’lim
maktablarida o‘qiyotgan 9–11-sinf o‘quvchilari (n=120) o‘rtasida o‘tkazildi.
Respondentlar yoshi 15-17 oralig‘ida bo‘lib, ularning yarmi shaharlik, yarmi esa
qishloq hududlaridan tanlab olindi.
Tadqiqotda qo‘llanilgan metodikalar:
1)
“Kasbiy yo‘nalishga tayyorgarlik” so‘rovnomasi (A. A. Azbel’
versiyasi);
2)
Shaxsiy qadriyatlar testi (S. Shvarts);
3)
Kasbiy qiziqishlar testi (Holland);
4)
“Men kimman?” erkin assotsiatsiyalar metodi;
5)
“Ota-onalar ta’siri” baholovchi matritsa.
Tadqiqot natijalari SPSS 26.0 dasturida deskriptiv, korrelyatsion va faktor tahlili
yordamida qayta ishlanib, natijalar diagramma va grafiklar ko‘rinishida tasvirlandi.
Tahlil va natijalar.
Tahlil natijalariga ko‘ra:
•
Oila a’zolarining fikri
– 62% o‘quvchi kasb tanlashda ota-onasining
fikrini asosiy omil sifatida ko‘rsatgan.
•
Shaxsiy qiziqishlar
– 54% o‘smirlar o‘z iste’dodi va qiziqishini inobatga
olganini bildirgan.
•
Jamiyatdagi stereotiplar
– 43% o‘quvchilar tanlovda ommaviy axborot
vositalarining, ijtimoiy tarmoqlarning ta’sirini sezgan.
Kasbiy niyatlarda
gender farqlari
ham kuzatildi. Qizlar tibbiyot, pedagogika va
san’at sohalariga ko‘proq moyillik bildirgan, o‘g‘il bolalar esa axborot texnologiyalari,
muhandislik va harbiy xizmatga qiziqqan.
Erkin assotsiatsiya metodida “kasb” so‘ziga nisbatan berilgan so‘zlar: “kelajak”,
“muvaffaqiyat”, “pul”, “baxt”, “stress”, “ijtimoiy maqom”. Bu natijalar o‘smirlar
ongida kasb tanlash kuchli ichki konfliktlar va ijtimoiy bosim bilan kechishini
ko‘rsatadi.
Faktor tahlili shuni ko‘rsatdiki, uch asosiy faktor kasbiy niyatga kuchli ta’sir
ko‘rsatadi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
28
2181-3187
1.
Ota-ona yondashuvi va qo‘llab-quvvatlovi
2.
Shaxsiy qadriyatlar va motivlar
3.
Informatsion muhit va tarmoqdagi modellar
Xulosa va takliflar.
O‘tkazilgan tadqiqot natijalari asosida o‘smirlik davrida
kasbiy niyatlarning shakllanishi murakkab, ko‘p omilli jarayon ekanligi aniqlandi.
Ushbu jarayonni chuqur tahlil qilish asosida quyidagi muhim xulosalar chiqarildi:
1.
Kasbiy niyatlarning shakllanishi ko‘p omilli xususiyatga ega bo‘lib,
unda individual (qiziqishlar, iqtidor, shaxsiy fazilatlar) hamda ijtimoiy (ota-
onalarning yondashuvi, atrof-muhit ta’siri, ta’lim tizimi imkoniyatlari) omillar
o‘zaro chambarchas bog‘langan holda ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, o‘smirlik
davrining o‘ziga xos psixologik xususiyatlari — mustaqil fikrlash, o‘zini
namoyon qilish ehtiyoji va shaxsiy identifikatsiyaning shakllanishi kasbiy
tanlovda muhim rol o‘ynaydi.
2.
Ota-onalarning emotsional va axborotli qo‘llab-quvvatlashi,
ularning kasbiy tanlovdagi ishtiroki o‘smirlarning qaror qabul qilishiga sezilarli
ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, ota-onasi bilan muntazam
kasbiy mavzularda muloqot qiladigan o‘quvchilar o‘z kasbiy maqsadlariga
nisbatan ancha aniqlik va ishonch bilan yondashadi.
3.
Ta’lim muassasalarida kasbiy yo‘naltirish tizimi yetarlicha
tizimlashtirilmagan, amaliy psixologik yondashuvlar yetarli darajada joriy
qilinmagan. Maktab psixologlari, sinf rahbarlari va fan o‘qituvchilari orasidagi
hamkorlik, shuningdek, o‘quvchilarning kasbiy qiziqishlari bilan bog‘liq
individual yondashuv mexanizmlarining mavjud emasligi sezilarli kamchilik
sifatida qayd etildi.
Shunga asosan quyidagi takliflar ishlab chiqildi:
1.
Kasbiy diagnostika va maslahat markazlarini har bir umumiy o‘rta
ta’lim muassasasida tashkil etish lozim. Ushbu markazlar o‘quvchilarning
individual xususiyatlarini o‘rganish, kasbiy yo‘naltirish bo‘yicha maslahatlar
berish va ular bilan shaxsiy reja asosida ishlashga xizmat qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
29
2181-3187
2.
“Kasbiy portfel” yuritish va uni monitoring qilish tizimini joriy
etish tavsiya etiladi. Bu portfel orqali o‘quvchi yutuqlari, qiziqishlari, psixologik
testlar natijalari va kasbiy o‘sish istiqbollari muntazam ravishda qayd etilib,
o‘quvchi hamda uning ota-onasi uchun muhim ma’lumotlar bazasi bo‘lib xizmat
qiladi.
3.
Raqamli platformalarda kasbiy yo‘naltirishga oid interaktiv,
multimediaviy materiallar, video-ma’ruzalar, testlar va virtual mashg‘ulotlarni
ishlab chiqish va ommalashtirish lozim. Bu o‘quvchilarning raqamli
texnologiyalar orqali kasbiy o‘zini anglash va tanlash imkoniyatlarini
kengaytiradi.
4.
Psixolog va pedagoglar uchun kasbiy yo‘naltirish sohasida maxsus
malaka oshirish kurslarini tizimli ravishda tashkil etish zarur. Bu orqali ular
o‘quvchilar bilan ishlashda zamonaviy metod va texnologiyalardan foydalanish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
5.
Ota-onalar uchun kasbiy yo‘naltirish mavzusida maxsus seminar va
treninglar o‘tkazish, ularga farzandlarining individual qiziqishlarini aniqlash va
qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha bilim va ko‘nikmalar berish — kasbiy niyatlar
shakllanishida muhim omil sifatida qaraladi.
Ushbu takliflarni amalga oshirish orqali o‘smirlarning kasbiy niyatlari yanada
ongli, barqaror va ijtimoiy ehtiyojlarga mos holda shakllanishiga erishish mumkin. Bu
esa, o‘z navbatida, yoshlarning shaxs sifatida kamol topishi, jamiyatga
integratsiyalashuvi va mehnat bozoridagi raqobatbardoshligini oshirishga xizmat
qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
Erkaboyeva, N. (2020). Psixologik rivojlanish bosqichlari. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.
2.
Holland, J. L. (1997). Making Vocational Choices. Odessa, FL: Psychological
Assessment Resources.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
30
2181-3187
3.
Super, D. E. (1980). A life-span, life-space approach to career development.
Journal of Vocational Behavior, 16(3), 282–298.
4.
Abdujabborova, G‘.M. (2018). Kasbiy yo‘nalishni shakllantirishning psixologik
omillari. Toshkent: TDPU.
5.
Krumboltz, J. D. (1994). Improving Career Development Theory from a Social
Learning Perspective. In Savickas & Lent (Eds.), Convergence in Career Development
Theories.
6.
Schwartz, S. H. (1992). Universals in the content and structure of values.
Advances in Experimental Social Psychology, 25, 1–65.
7.
Volfolk, A. (2004). Educational Psychology. Boston: Pearson.
8.
Nurmatova, D. (2021). O‘smirlik psixologiyasi. Samarqand: Navoiy nashriyoti.
9.
Dastanov, B. (2022). Kasbiy yo‘naltirishning ijtimoiy-psixologik asoslari.
Toshkent: Ilm Ziyo nashriyoti.
10.
Khamdamova, M. (2020). O‘smirlarning shaxsiy rivojlanishida ijtimoiy
omillarning roli. Toshkent: Fan va texnologiya.
