ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
19
2181-3187
O'QUVCHILARNING IJODIY TAFAKKURINI
RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK PSIXOLOGIYA ASOSLARI
Yuldasheva Shohista
Andijon Davlat Pedagogika instituti
Pedagogika yo`nalishi 1-kurs magistranti
shohistayuldasheva02@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o`quvchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantirishda
pedagogik psixologik metodlarning o`rni shu bilan birga ularni tafakkurini ongini
rivojlantirishda ularning o`rni va usullari keng yoritilgan.
Kalit so`zlar:
tafakkur, pedagogika, psixologiya, usul va metod
.
Аннотация
: В данной статье широко освещается роль педагогических и
психологических методов в развитии творческого мышления учащихся, а также
их значение и методы в формировании сознания и мышления.
Ключевые слова
: мышление, педагогика, психология, способ, метод.
Annotation
: This article highlights the role of pedagogical and psychological
methods in developing students' creative thinking, as well as the significance and
techniques used to enhance their consciousness and cognitive abilities.
Keywords
: thinking, pedagogy, psychology, way, method.
Kirish
. O'quvchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantirish zamonaviy ta'lim
tizimining eng muhim vazifalaridan biridir. Ilm-fan va texnologiyalar tez rivojlanib
borayotgan sharoitda ijodiy tafakkur nafaqat muvaffaqiyatli kasbiy faoliyat uchun
asos, balki har bir o'quvchining shaxs rivoji uchun ham zarur shart bo'lib qolmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
20
2181-3187
Pedagogik psixologiya, ta'lim va tarbiya qonun-qoidalarini o'rganuvchi fan sifatida,
o'quvchilarning ijodiy potensialini tadqiq qilish va rivojlantirishda kalit rol o'ynaydi.
Pedagogik psixologiya ijodiy tafakkurni rivojlantirishning asosi sifatida.
Pedagogik psixologiya ta'lim jarayonida sodir bo'ladigan psixik jarayonlar va
hodisalarni, shuningdek o'quvchilarning rivojiga ta'sir etuvchi omillarni o'rganadi.
Uning eng muhim faoliyat yo'nalishlaridan biri ijodiy tafakkurni shakllantirish va
rivojlantirishdir. Ijodkorlik nafaqat muammolarni innovatsion yo'sinda hal qilish
qobiliyati, balki o'zini ifoda etish, tafakkurning o'zgaruvchanligi va stereotiplarni
yengish qobiliyatini ham o'z ichiga oladi. O'quvchilarning ijodiy tafakkurini samarali
rivojlantirish imkonini beruvchi bir necha yondashuvlar va usullar mavjud. Ular
amaliyotga yo'naltirilgan va nazariy jihatdan pedagogik ishning turli yo'nalishlarini
qamrab oladi.
Ijodiy tafakkurni rivojlantirishning asosiy prinsiplaridan
1. Faollik va mustaqillik prinsipi. Ijodiy tafakkurni rivojlantirish uchun
o'quvchilarni muammolarni hal qilishda faol izlanish va mustaqil yondashuvga
rag'batlantirish muhimdir. Bu nafaqat o'qitishda, balki tanqidiy va konstruktiv
tafakkurni rivojlantirishda ham yordam beradi.
2. Tanlov erkinligi prinsipi. O'quvchilarni mustaqil tanlovlarni rag'batlantirish,
ularga standartdan tashqari qarorlar qabul qilish va muammoni hal qilishning turli
variantlarini tahlil qilish qobiliyatini rivojlantiradi. Erkin tafakkur qabul qilishda his-
hayajon va ko'plab imkoniyatlarni anglash orqali shakllanadi.
3. Dialoglilik prinsipi. Ijodiy tafakkurni rivojlantirishda o'qituvchi va o'quvchi
o'rtasidagi o'zaro aloqaning ahamiyati katta. Issiq va ochiq muloqot muhitini yaratish
har bir o'quvchining ichki potensialini ochib berishga yordam beradi, uni yangi g'oyalar
va kontseptsiyalarni izlashga rag'batlantiradi.
4. Turli fanlar bilimlarini integratsiya qilish prinsipi. Turli fanlardan olingan
bilimlarni uyg'unlashtirish o'quvchilarga fan va san'atning turli sohalari o'rtasidagi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
21
2181-3187
o'zaro bog'lanishlarni ko'rishga yordam beradi, shuningdek muammolarni nestandart
yo'sinda hal qilish qobiliyatini rivojlantiradi.
Ijodiy tafakkurni rivojlantirishga qaratilgan bir necha pedagogik usullar mavjud:
1. Masalaga yo'naltirilgan ta'lim usuli. Bu usul o'quvchilarga muammo qo'yishga
asoslanadi, ularning hal etilishi uchun nestandart yondashuvlar va yangi qarashlar talab
qilinadi. Masalaga yo'naltirilgan ta'lim fikrlash jarayonlarini faollashtiradi, yangi
qarorlarni izlashga rag'bat beradi.
2. Loyihalar usuli. Loyihalar bilan ishlash o'quvchilarga mustaqil ishlash, tanqidiy
tahlil qilish ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi, shuningdek fanni chuqur
o'rganishga sabab bo'ladi. Loyihaviy faoliyat o'quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini
namoyon etish uchun kuchli rag'bat bo'lib xizmat qiladi.
3. Mozgovoy shturm usuli. Bu usul o'quvchilarga fikrlarni erkin va baholashsiz
bildirish imkonini beradi, bu esa ularga xatolardan qo'rqmasdan ijodiy tafakkurni
rivojlantirishga yordam beradi.
4. Rolli o'yinlar va simulyatsiyalar. Rolli o'yinlar o'quvchilarga turli rollarni
o'ynash imkonini beradi, bu esa empatiya va ijodkorlikni rivojlantirishga yordam
beradi. Bunday o'yinlar ko'pincha tanqidiy tafakkur va nestandart holatlarda
muammolarni hal qilish ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
O'qituvchining ijodiy tafakkurni rivojlantirishdagi roli
O'qituvchi nafaqat bilim manbaiga, balki ijodiy tafakkurni rivojlantirishda muhim
o'ynashni tashkil etuvchi katta rag'batlantiruvchi hamdir. Bu jarayonda muhim jihatlar:
O'quvchilarning tashabbuslarini qo'llab-quvvatlash. O'qituvchi o'quvchilarning
har qanday tashabbuslarini rag'batlantirishi kerak, hatto agar ular an'anaviy yo'llardan
tashqari bo'lsa.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
22
2181-3187
Tajriba uchun musbat muhit yaratish. O'quvchilar xatolardan qilishni o'rganish,
bu esa izlanish va o'rganish jarayonining bir qismi ekanini his qilishlari kerak. Ijodiy
yondashuvni talab qiladigan vaziyatlarni modellashtirish. Ta'lim jarayoniga
o'quvchilardan nestandart qarorlar qabul qilishni talab qiladigan topshiriqlar kiritish
muhim, shuningdek ularning shaxsiy qobiliyatlarini namoyon etish imkonini yaratish
kerak.
Pedagogik Asoslar
O'quv Jarayonida Ijodiy Tafakkurni Rivojlantirish
O'qituvchilar o'quvchilarning ijodiy tafakkurlarini rivojlantirish uchun quyidagi
pedagogik yondashuvlarni qo'llashlari mumkin:
Divergent fikrlashni rag'batlantirish: O'quvchilarga ochiq savollar berish orqali
turli javoblarni ishlab chiqishga undash. Masalan, "Bir piyolani nechta turli
maqsadlarda ishlatishingiz mumkin?" kabi savollar ijodiy fikrlashni rivojlantiradi.
Muammoli vaziyatlarni yaratish: O'quvchilarga real hayotdagi muammolarni
taqdim etish va ularni hal qilish yo'llarini izlashga undash. Bu yondashuv
o'quvchilarning tahliliy va ijodiy fikrlash ko'nikmalarini oshiradi.
Kooperativ o'qish: O'quvchilarni guruhlarga bo'lib, birgalikda muammolarni hal
qilishga jalb etish. Bu usul ijodiy fikrlash va jamoaviy ish ko'nikmalarini rivojlantiradi.
O'qituvchining Roliga E'tibor
O'qituvchining roli o'quvchilarning ijodiy tafakkurlarini rivojlantirishda muhim
ahamiyatga ega. U quyidagi funksiyalarni bajarishi kerak:
Motivator: O'quvchilarni yangi bilimlarni o'rganishga va ijodiy fikrlashga undash.
Yo'naltiruvchi: O'quvchilarga to'g'ri yo'nalishlarni ko'rsatish va ularni mustaqil
fikrlashga rag'batlantirish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
23
2181-3187
Modellash: O'quvchilarga ijodiy fikrlash jarayonlarini ko'rsatish va ularni
o'zlashtirishga yordam berish.
Psixologik Asoslar
Ijodiy Tafakkur va Psixologik Nazariyalar
Lev Vygotskijning "Proksimal rivojlanish zonasi" nazariyasi: Vygotskijga ko'ra,
o'quvchilar o'zlarining mustaqil ravishda yechish qobiliyatiga ega bo'lmagan
muammolarni kattalar yoki tajribali tengdoshlar yordamida hal qilishlari mumkin. Bu
jarayon ijodiy tafakkurning rivojlanishiga yordam beradi.
Robert Sternbergning "Ijodiy intellektual nazariya": Sternberg ijodiy tafakkurni
uchta asosiy komponentga ajratadi: analitik (tahliliy), kreativ (ijodiy) va amaliy
(praktik) intellektual qobiliyatlar. Ushbu komponentlar o'quvchilarning ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
Emotsional va Motivatsion Asoslar
Ichki motivatsiya: O'quvchilarning ichki qiziqishlari va ehtiroslari ularning ijodiy
faoliyatini rag'batlantiradi. Ichki motivatsiya o'quvchilarning o'z-o'zini rivojlantirishga
bo'lgan istaklarini kuchaytiradi.
Emotsional qo'llab-quvvatlash: O'quvchilarga o'z fikrlarini erkin ifoda etish
imkoniyatini berish va ularni xatolardan qo'rqmaslikka undash, ijodiy tafakkurni
rivojlantirishda muhimdir.
Amaliy Tavsiyalar
Ijodiy mashqlarni qo'llash: O'quvchilarga turli ijodiy mashqlarni bajarish orqali
ularning ijodiy fikrlash ko'nikmalarini rivojlantirish.
Ochiq savollar berish: O'quvchilarga javoblari ko'p bo'lishi mumkin bo'lgan
savollar berish orqali ularning divergent fikrlashini rag'batlantirish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
24
2181-3187
Guruhlarda ishlashni tashkil etish: O'quvchilarni guruhlarga bo'lib, birgalikda
muammolarni hal qilishga jalb etish, ijodiy fikrlash va jamoaviy ish ko'nikmalarini
rivojlantiradi.
O'z-o'zini baholashni rag'batlantirish: O'quvchilarga o'z faoliyatlarini baholash
imkoniyatini berish, ularning reflektiv fikrlash ko'nikmalarini oshiradi.
Xulosa qilib shuni aytamanli, o'quvchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantirish
nafaqat muhim ta'lim vazifasi, balki mukammal yondashuvni talab qiladigan vazifadir.
Pedagogik psixologiya bizga bu jarayonga samarali ta'sir o'tkazish uchun usullar va
strategiyalarni taqdim etmoqda. Faollik, mustaqillik, dialoglilik va bilimlarni
integratsiya qilish pedagogik ishda ijodiy potensialni rivojlantirish uchun asosiy
prinsiplar bo'lishi kerak. Shuningdek, o'qituvchining vazifasi — bilim berish bilan
cheklanmay, o'quvchilarni ijodiy fikrlashga, standartdan tashqariga chiqishga va
kelajakdagi murakkab muammolarni hal qilishga tayyorlashdir.
Ijodiy tafakkur — bu yangi g'oyalar yaratish, mavjud bilimlarni yangi kontekstda
qo'llash va muammolarni innovatsion tarzda hal qilish qobiliyatidir. Bu tafakkur turi
o'quvchilarning akademik muvaffaqiyatlarini oshirish, muammolarni samarali hal
qilish va ijtimoiy moslashuvchanlikni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Druzinin, V. N. (2007). Pedagogik psixologiya: Teoriya va amaliyot.
2. Gippenreiter, I. Yu. (2000). Bolalar va o'smirlar ijodiy tafakkurini rivojlantirish.
3. Zinchenko, V. P. (2010). Ijodiyot psixologiyasi: Nazariy va amaliy jihatlar.
4. Mishchenko, V. N. (2015). Pedagogik psixologiyaning asoslari.
