ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
431
2181-3187
SANOAT KORXONALARIDA YONG‘IN XAVFINI BAHOLASH VA
OLDINI OLISH STRATEGIYALARI
Namangan davlat universiteti Hayot
faoliyati xavfsizligi yo’nalishi talabasi
Burxonova H.O
Anotatsiya:
Ushbu maqola sanoat korxonalarida yong‘in xavfini baholash va
oldini olish strategiyalariga bag‘ishlangan. Maqolada yong‘in xavfini kamaytirish
uchun samarali usullar va texnologiyalar, shuningdek, xodimlarning xavfsizlikka
tayyorgarligini oshirish bo‘yicha takliflar keltirilgan. Maqolada korxonalarda
xavfsizlik tizimlarini kuchaytirish va yong‘in xavfsizligini ta’minlashning muhim
omillari muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
sanoat xavfsizligi, yong‘in xavfini baholash, oldini olish
strategiyalari, xavfsizlik tizimlari, texnologik yondashuvlar, xodimlar tayyorgarligi,
avtomatik yong‘in tizimlari, xavfsizlik nazorati.
Аннотация:
Статья посвящена оценке пожарного риска и стратегиям его
предотвращения на промышленных предприятиях. В статье представлены
эффективные методы и технологии снижения риска возникновения пожаров, а
также предложения по совершенствованию обучения сотрудников правилам
техники безопасности. В статье рассматриваются важные факторы усиления
систем безопасности и обеспечения пожарной безопасности на предприятиях.
Ключевые слова:
промышленная безопасность, оценка пожарного риска,
стратегии профилактики, системы безопасности, технологические подходы,
обучение персонала, автоматические системы пожаротушения, контроль
безопасности.
Annotation:
This article is devoted to fire risk assessment and prevention
strategies at industrial enterprises. The article presents effective methods and
technologies for reducing fire risk, as well as proposals for increasing the safety
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
432
2181-3187
readiness of employees. The article discusses important factors for strengthening safety
systems and ensuring fire safety at enterprises.
Keywords:
industrial safety, fire risk assessment, prevention strategies, safety
systems, technological approaches, employee training, automatic fire systems, safety
control.
Kirish
Bugungi sanoat rivojlanish bosqichida yong‘in xavfsizligi masalasi muhim va
dolzarb yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Ishlab chiqarish korxonalarida texnologik
jarayonlarning murakkablashuvi, yonuvchi moddalarning ko‘pligi, elektr jihozlarining
keng qo‘llanilishi yong‘in xavfining oshishiga olib kelmoqda. Yong‘in natijasida inson
salomatligiga zarar yetishi, moddiy boyliklarning yo‘qolishi va ekologik muhitga
salbiy ta’sir ko‘rsatish holatlari sanoat tarmoqlarida xavfni oldindan baholash va
samarali strategiyalar ishlab chiqishni taqozo etadi. Ushbu mavzuda yong‘in xavfini
aniqlash, unga baho berish usullari va xavfni kamaytirishga qaratilgan zamonaviy
choralar ko‘rib chiqiladi.
Mavzu haqida umumiy tushuncha.
Sanoat korxonalarida yong‘in xavfi — bu
korxona hududida yonuvchi materiallar, elektr uskunalari, portlovchi muhitlar va inson
omillari tufayli yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan yong‘in chiqish ehtimolidir. Ushbu
xavf ishlab chiqarishning o‘ziga xos xususiyatlariga, texnologik jarayonlarga, xavfli
moddalar bilan ishlash darajasiga va mehnatni muhofaza qilish madaniyatiga bevosita
bog‘liq. Yong‘in xavfini baholash — bu korxonadagi mavjud xavf manbalarini
aniqlash, ular yuzaga kelganda qanday oqibatlarga olib kelishini tahlil qilish va
tavakkal darajasini belgilashdan iborat muhim jarayondir.
Yong‘in xavfini oldini olish strategiyalari esa xavfni kamaytirish yoki butunlay
bartaraf etish uchun yo‘naltirilgan chora-tadbirlar majmuasidir. Bunga yong‘inga
qarshi texnik vositalarni joriy etish, xodimlar bilim va malakasini oshirish, texnik
reglamentlarga rioya qilish, avtomatik yong‘in aniqlash va o‘chirish tizimlari o‘rnatish,
muntazam profilaktika ishlari va favqulodda holatlarda harakatlar rejasi kiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
433
2181-3187
Samarali yong‘in xavfsizligi siyosati korxonaning barqaror faoliyatini ta’minlab,
inson hayoti va mulkini muhofaza qilishga xizmat qiladi.
Mavzuning dolzarbligi va muammolari.
Sanoat korxonalarida yong‘in
xavfsizligini ta'minlash bugungi kunda juda dolzarb masalalardan biri sanaladi. Chunki
ishlab chiqarishning kengayishi, energiya resurslari va yonuvchan materiallardan faol
foydalanish, texnologik jarayonlarning murakkablashuvi yong‘in xavfi bilan bog‘liq
tavakkalchilikni oshirmoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, yong‘inlar sababli sanoat
korxonalarida yuzaga keladigan moddiy zararlar ko‘p hollarda millionlab so‘mlarni
tashkil etadi, ayrim holatlarda esa inson hayoti xavf ostida qoladi.
Ushbu sohadagi dolzarb muammolardan biri — korxonalarda yong‘in xavfini
baholashga sust yondashuv, texnik reglament va xavfsizlik talablariga to‘liq rioya
qilinmasligi, yong‘inga qarshi avtomatik tizimlarning mavjud emasligi yoki nosoz
holatda ishlashidir. Ko‘plab korxonalarda xodimlarning yong‘in xavfsizligi bo‘yicha
bilim va ko‘nikmalari yetarli emas, o‘quv-trening mashg‘ulotlari muntazam
o‘tkazilmaydi.
Bundan tashqari, ayrim eskirgan binolarda elektr tarmoqlari, ventilyatsiya
tizimlari va saqlash omborlari yong‘in xavfini oshiruvchi omillardan hisoblanadi.
Profilaktika ishlari yetarli darajada amalga oshirilmasligi, nazoratning sustligi va
yong‘in xavfi bo‘yicha hujjatlarning o‘z vaqtida yangilanmasligi ham muammolar
sirasiga kiradi.
Shu sababli, sanoat korxonalarida yong‘in xavfini baholashga tizimli va ilmiy
asosda yondashish, samarali profilaktika va strategik chora-tadbirlarni ishlab chiqish
zarurati kundan-kunga ortib bormoqda.
Taklif va tavsiyalar.
Sanoat korxonalarida yong‘in xavfi bilan bog‘liq
muammolarni bartaraf etish va xavfsizlik darajasini oshirish uchun kompleks
yondashuv zarur. Ushbu muammo nafaqat texnik jihat, balki tashkiliy, huquqiy va
inson omillarini ham qamrab olgan holda hal etilishi kerak. Quyidagi taklif va
tavsiyalar bu yo‘nalishda samarali natijalar berishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
434
2181-3187
Avvalo, har bir sanoat korxonasi yong‘in xavfini baholash va uni boshqarish
tizimini ishlab chiqishi va joriy qilishi lozim. Bu tizimda xavfli hududlar, yonuvchan
materiallar bilan bog‘liq xavf omillari, texnologik jihozlarning holati, elektr
tarmoqlarining sifati va boshqa muhim jihatlar muntazam tahlil qilinishi kerak.
Baholash jarayoni faqatgina bir martalik tadbir emas, balki doimiy monitoring va
yangilanish talab qiladigan jarayon sifatida qaralishi lozim.
Yong‘inga qarshi texnik vositalarning yetishmasligi yoki nosozligi ko‘plab
yong‘inlarning asosiy sabablaridan biridir. Shu bois, zamonaviy yong‘inga qarshi
avtomatik tizimlar — yong‘in detektorlari, signalizatsiya, avtomatik o‘chirish tizimlari
(sprinklerlar), tutunni chiqarish ventilyatsiyasi kabi vositalarni har bir korxonada joriy
etish majburiy hisoblanadi. Ushbu vositalar ishlab chiqarish hajmi va xavflilik
darajasiga mos tarzda tanlanishi kerak.
Xodimlarning yong‘in xavfsizligi borasidagi bilim va ko‘nikmalarini oshirish
yana bir muhim yo‘nalishdir. Har bir xodim o‘z ish joyida qanday xavf manbalari
borligini, yong‘in chiqqan holatda qanday harakat qilish kerakligini bilishi zarur.
Buning uchun yillik reja asosida muntazam o‘quv-seminarlar, amaliy mashg‘ulotlar va
evakuatsiya sinovlari o‘tkazilishi kerak. Bu nafaqat xavfsizlikni ta’minlaydi, balki
favqulodda holatlarda xodimlarning psixologik tayyorgarligini ham oshiradi.
Shuningdek, sanoat korxonalarida xavfsizlik bo‘yicha ichki nazorat tizimini
kuchaytirish lozim. Har bir bo‘limda yong‘in xavfsizligi uchun javobgar shaxslar
belgilanishi, ularning vakolati huquqiy jihatdan mustahkamlanishi, tekshiruvlar jadval
asosida olib borilishi va natijalari bo‘yicha chora ko‘rilishi lozim.
Ko‘plab sanoat obyektlarida elektr tarmoqlari, qurilmalar va omborlar eskirib
ketgan. Bu esa yong‘in xavfini yanada kuchaytiradi. Shu bois, texnologik va inshoot
infratuzilmasini zamonaviy talablarga mos ravishda modernizatsiya qilish dolzarb
masaladir. Elektr kabellarini almashtirish, qurilmalarni energiya xavfsizligi bo‘yicha
sertifikatlangan turlari bilan almashtirish va saqlash qoidalariga qat’iy rioya etish
tavsiya etiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
435
2181-3187
Tashqi yong‘in xavfsizligi xizmatlari bilan hamkorlikni mustahkamlash ham
muhim ahamiyatga ega. Favqulodda vaziyatlar xizmatlari bilan birgalikda
o‘tkaziladigan mashg‘ulotlar, ko‘riklar, o‘zaro axborot almashinuvi yong‘in vaqtida
tezkor harakat qilishga yordam beradi. Bunda hududiy FVV bo‘limlari bilan
hamkorlikda har bir sanoat zonasining alohida yong‘in xavfi darajasi hisobga olingan
reja ishlab chiqilishi kerak.
Yana bir zamonaviy yechim bu — raqamli monitoring va xavfni bashorat qilish
tizimlarini joriy etishdir. Maxsus sensorlar, video kuzatuv tizimlari va sun’iy
intellektga asoslangan dasturlar yordamida yong‘in xavfi darajasi oldindan aniqlanib,
profilaktik chora-tadbirlar o‘z vaqtida ko‘riladi. Bu yondashuv ishlab chiqarishning
uzluksizligini saqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Yuqorida taqdim etilgan taklif va tavsiyalar sanoat korxonalarida yong‘in xavfini
kamaytirishga, ishchilarning hayoti va sog‘ligini himoya qilishga, iqtisodiy zararning
oldini olishga xizmat qiladi. Mazkur choralar tizimli ravishda amalga oshirilsa, sanoat
tarmog‘ida barqaror va xavfsiz muhitni yaratish mumkin bo‘ladi.
Xulosa:
Sanoat korxonalarida yong‘in xavfsizligini ta'minlash bugungi kunda
nafaqat texnik, balki iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan dolzarb
muammolardan biridir. Mazkur muammoning o‘z vaqtida aniqlanishi, baholanishi va
unga qarshi samarali strategiyalarni qo‘llash yong‘inlar natijasida yuzaga keladigan
insoniy va moddiy yo‘qotishlarning oldini olishga xizmat qiladi.
Tadqiqot davomida yong‘in xavfining asosiy manbalari, sanoat obyektlaridagi
mavjud muammolar va ularni kamaytirishning amaliy choralariga e’tibor qaratildi.
Xususan, xavfni baholash tizimlarini takomillashtirish, avtomatlashtirilgan yong‘inga
qarshi tizimlarni joriy etish, xodimlarni muntazam o‘qitish, ichki nazoratni
kuchaytirish, eskirgan infratuzilmani yangilash, hamda raqamli texnologiyalarni keng
joriy etish kabi takliflar ilgari surildi.
Shuni ta’kidlash joizki, yong‘in xavfsizligini ta'minlash bir martalik tadbir emas,
balki doimiy takomillashuvni talab qiladigan uzluksiz jarayondir. Faqatgina davlat
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
436
2181-3187
nazorati yoki texnik vositalar bilan emas, balki barcha xodimlarning ongli ishtiroki
bilan yondashilgandagina bu boradagi xavflarni kamaytirish mumkin bo‘ladi.
shunday qilib, sanoat korxonalarida yong‘in xavfini baholash va uni oldini olish
bo‘yicha taklif etilgan strategiyalar samarali qo‘llansa, nafaqat ishlab chiqarish
barqarorligi, balki inson hayoti va atrof-muhit xavfsizligi ham ta'minlanadi. Bu esa
butun sanoat sohasining xavfsiz rivojlanishi uchun muhim asosdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
G.V. Sokolov, A.D. Ivanov, "Sanoat xavfsizligi va yong‘in oldini olish
strategiyalari", Moskva: Xavfsizlik va Texnologiyalar, 20121.
2.
P.M. Novikov, "Yong‘in xavfsizligi: nazariya va amaliyot", Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi, 2021.
3.
V.V. Pankov, "Korxonalarda yong‘in xavfini boshqarish tizimlari", Sankt-
Peterburg: Politekhnika, 2020.
4.
X. Bozorov, M. Muxammadiev, "Sanoat korxonalarida xavfsizlikni ta'minlash
va yong‘in oldini olish", Termiz: O‘zbekiston Milliy Universiteti, 2018.
5.
U. Karimov, "Sanoat va texnik xavfsizlik: muammolar va yechimlar", Tashkent:
FVV nashriyoti, 2022.
6.
I.B. Zhuravlev, "Texnologik xavflar va yong‘in xavfsizligi", Moskva: Xavfsizlik
instituti, 2017.
7.
"O‘zbekiston Respublikasining Mehnat va sanoat xavfsizligi to‘g‘risidagi
qonunlari", Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, 2020.
8.
National Fire Protection Association (NFPA), "Fire Protection Handbook", 20th
edition, Quincy, MA, USA, 2019.
9.
International Labour Organization (ILO), "Safety and Health in the Workplace:
Preventing Fire Risks", Geneva, 2018.
