ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
407
2181-3187
ONA TILI O’QITISH METODIKASINI TOJIK TILIDA O’RGATISH.
Termiz DAVLAT
universiteti tojik filologiyasi 2
Bosqich talabasi
ahadova Farida.
ANATATSIYA O‘quvchilarning ravon va burro nutqini shakllantirishda,
dunyoni
anglatishda
o‘qituvchi
nutqining
ham
o‘rnibeqiyosdir.
Kalitso’zlar.
mamlakatimiz,texnologiya,pedagogik,psixologik,zamonaviy,nutq,o‘quvchilar,og‘zaki
,yozma,grammatika,leksika,linvistika.
“Mamlakatimizda olib borilayotgan keng ko‘lamli islohotlar faqatgina xalq
manfaatlari uchun, uning baxt saodati uchun xizmat qilayotganining guvohi bo‘lib
turibmiz. Dars tojik tili da jarayonlarida o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini
o‘stirish ilg‘or texnologiyalarning yangi usullarining qo‘llanilishi darslarning rang-
barang va qiziqarli tarzda o‘tishiga olib keladi, o‘quv materiallarining chuqur
o‘zlashtirilishiga ham keng imkoniyatlar yaratadi. Pedagogik qarashlarda "Oddiy
o‘qituvchi - gapiradi, yaxshi o‘qituvchi - ko‘rsatadi, juda yaxshi o‘qituvchi motivatsiya
beradi", degan gap bor. Zamon talabiga muvofiq holda har bir fan o‘qituvchisi o‘zining
mutaxassisligini, chuqur o‘zlashtirgan, pedagogik-psixologik hamda metodik bilim,
ko‘nikma va malakalarini puxta egallagan, ta’lim-tarbiya jarayoni samaradorligini
oshiradigan zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalaridan xabardor va ularni
ta’lim jarayonida qo‘llay olish malakasiga ega bo‘lishi bilan birga innovatsion faoliyat
egasi bo‘lishi lozim. Ayni paytda o‘qituvchi har bir darsning muallifi hisoblanadi.
Chunki, o‘qituvchi ushbu darsni tayyorlashda ilg‘or o‘qituvchilar tajribasiga tayanadi,
uslubiy qo‘llanmalarni o‘rganadi va uni amalda qo‘llaydi. Bizga tojik tili ma’lumki
yuqori sinf o‘quvchilarining nutq madaniyatini shakllantirish yuqori sinf
o‘qituvchisining oldida turgan muhim vazifalardan biridir. Bu borada tojik tili
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
408
2181-3187
o‘qituvchining o‘rnini hech qanday vosita bosa olmaydi. O‘quvchilarning tojik tili
ravon va burro nutqini shakllantirishda, dunyoni anglatishda o‘qituvchi nutqining ham
o‘rni beqiyosdir. Shuning uchun o‘qituvchi tojik tilida o‘z nutqi ustida ham mukammal
ishlashi va darslarini tashkil qilishda o‘quvchilarni barkamol hamda har tomonlama
yetuk qilib tarbiyalash uchun puxta bilimli, o‘z fikrini chiroyli, ravon nutq
qonuniyatlarini chuqur egallagan holda ifoda qila bilishi lozim. Nutq deganda so‘zlash
jarayoni va uning natijasi tushuniladi. Aslida nutq – bu insonnning eng oliy, murakkab,
ruhiy vazifalardan biri bo‘lib hisoblanadi. Odamning ijtimoiy mehnat jarayonida
kishilar o‘rtasida o‘zaro fikr almashinuv vositasi sifatida vujudga kelgan spetsifik
funksiyasi. Inson tashqi olamdagi va hodisalarni sezgi organlari yordamida va nutq
vositasida idrok yetadi. So‘z signalizatsiyasi, ya’ni nutq tufayli odam borliqni
umuman, fikran idrok etishi mumkin.Tojik tili nutq o’rganganlari, odam
organizmining nutq tovushlari hosil bo‘lishida qatnashadigan turli qismlari. Nutqning
tashqi va ichki, og‘zaki va yozma turlari bor. Tashqi nutq asosan aloqa bog‘lash
maqsadlariga xizmat qiladi, shuning uchun u tinglovchilarga tushunarli qilib tuziladi.
So‘zlanmaydigan va yozmaydigan ichki nutq, ya’ni o‘zi uchun bo‘lgan nutq - o‘zini
bilish, tafakkur jarayonlarida g‘oyat muhim ro‘l o‘ynaydi. Ma’lumki, so‘zlashuv tili
nutq o‘stirishning dastlabki boshqichi hisoblanib, u asta-sekin takomillashib boradi.
So‘zlashuv tili esa o‘qilgan matnlarni og‘zaki hikoya qilishda namoyon bo‘ladi.
So‘zlashuvga o‘rganish barcha darslar jarayonida amalga oshadi, lekin o‘qish darslari
yetakchi ahamiyat kasb etishi lozim. Kichik yoshdagi maktab o‘quvchilariga ma’naviy
kamolot tojik tili orqali mujassamlashadi. Tojik tili, shu jumladan, o‘qish nutq o‘stirish
ta’lim – tarbiya jarayonidagi eng muhim vositalardandir. O‘quvchilarning og‘zaki va
yozma nutqlarini me’yorlashda, ularning mutanosibligini ta’minlashda, milliy tilning
tabiati va o‘ziga xos xususiyatini belgilashda, ifoda va talaffuz qonuniyatlarini aks
ettirishda ohangdorlik, ya’ni qiroat bilan o‘qishning amaliy ahamiyatini o‘stirish,
adabiy til me’yori va mezonlariga rioya qilish, o‘qish metodlarini takomillashhtirish
yo‘llarini izlash va eng qulaylarini amaliyotga tatbiq qilish zarur. Adabiy Tojik tili
qadimgi fors-tojik tili (9-15-asrlar)ga fors, tojik va dariy tillarida soʻzlashuvchilar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
409
2181-3187
uchun umumiy manbaga borib taqaladi. 20-asrda adabiy tilning soʻzlashuv tili bilan
yaqinlashuvi natijasida unda, ayniqsa, leksikada, jiddiy oʻzgarishlar roʻy beradi. Fors-
Tojik tilidagi ilk yozma yodgorliklar 8-asrga mansub. Chet til qoidasi. Ona tili va
ikkinchi til ta’limidagi qoidalar sistemali (uzviy) lingvistik mazmun kasb etadi. Chunki
tilni tabiiy muhitda amaliy o ‘rganish va unga ajratiladigan vaqt (soatlar) miqdori
mukammal qoidalar berish imkoniyatini yaratadi. Chet til o‘rgatish sharoiti (sun’iy
muhit va ajratilgan 11 kam soatlar) qoidalami oddiylashtirish va sonini ozaytirish
muammosini ko‘ndalang qilib qo‘yadi. Til birligi, bir tomondan, sezgilar yordamida
idrok etilsa, ikkinchi tomondan, faqat tafakkur hosilasi, mantiqiy jarayon natijasi bo‘lib
ro‘yobga chiqadi. Nutq faoliyati nazariyasidan m a’lumki, faoliyat mazmunini
harakatlar tashkil etadi (akademik Aleksey Nikolayevich Leontyev). Subyekt harakati
oriyentir (yo‘llovchi) va ijro qism laridan iborat. Mas. gramatik harakatlarni egallash
nutqning grammatik shakl ulanishida avtomatlashgan malakaning hosil bo‘lishi
demakdir (prof. Valentina Samoylovna Setlin ilmiy kashfiyoti). Harakat, o‘z
navbatida, operatsiyalardan tuziladi. Operatsiya harakatning ro‘yobga chiqish
vositasidir. Operatsiyalar sistemasi harakat modeli, uni bajarish algoritmidir. Til
o‘rgatish metodikasida algoritm bilan qoidani chalkashtirish yaramaydi. Algoritm
deganda, oddiy operatsiyalarni muayyan izchillikda bajarish haqidagi aniq ko‘rsatmani
tushunamiz. Har qanday algoritm bu qoidadir,
lekin har qanday qoida algoritm
emas. Qoida nomi bilan odatda nutqiy grammatik ko‘nikma hosil qilish jarayonida
qoilaniladigan ko‘rsatmalar yoki umumlashmalar majmuasini atash m a’quldir. Chet
til qoidasi nutq faoliyatini egallashni osonlashtiruvchi vositadir, qoida nutq materialini
o‘zlashtirish nuqtayi nazaridan ikkiga bo‘linadi: Qoida umumlashma (material nutqda
o‘rganilgandan so‘ng) va qoida ko‘rsatma (material o'rganilishi oldidan beriladi).
Qo‘llanilishi jihatidan qoidani uch guruhga ajratish maqsadga muvoflq: 1) verbal
qoidalar (so‘z yordamida ta’riflanadi): a) darslikda yozilgan (verbal-grafik qoida) va
b) muallim yoki o‘quvchilar chiqaradigan qoidalar. Bularni verbal ta’riflanadigan
qoidalar deb nomlash mumkin; 2) vizual qoidalar (so‘z ishtirokisiz, ta ’riflamay
beriladigan qoidalar): sxema, jadval va simvol (mas. S + P + O) kabilar; 3) qoida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
410
2181-3187
analogiya (so‘z yoki biron belgi yordam isiz o ‘quvchilar tomonidan ixtiyorsiz holda
yoki o‘zlarining til tajribasiga ko‘ra, ma’lum lisoniy tushuncha va qonuniyatni
bildiruvchi „qoidalar“, mas. ot, sifat, gap, ega, kesim singari terminlarda ifodalangan
tushunchalar yoki gapda so‘z tartibi, so‘z yasalishi hodisalarini bildiruvchi chet til
qonuniyatlari va h.k.). 12 Qoida mazmuniga ko‘ra uch darajada bo‘ladi: 1) dastlabki
yoki birlamchi qoida (til hodisasining biron fakti, mas. hozirgi zamon fe’lining 3-shaxs
birlik shaklda yasalishi); 2) ikkilamchi yoki qiyosiy qoida (a) bir tomonlama
solishtirish, mas. inglizcha hozirgi zamon fe’lining 3-shaxs birligi va boshqa shaxslar
shakllarining yasalishi, (b) ikki tom onlam a solishtirish; 3) yakuniy qoida
sistemalashtirish, (a) biron hodisaning barcha shakllarini umumlashtirish qisman
sistemalashtirish, mas. hoziigi zamon fe’lining barcha shakllarda tuslanishi, (b) ushbu
bosqichda hodisalaming barchasini umumlashtirish dasturiy sistemalashtirish, mas.
fe’llar uch zam onda q o ‘llanadi va (d) chet til o‘qitish kursida o‘iganilgan til
hodisalarining barchasini umumlashtirish nisbatan to ‘liq sistemalashtirish. Uchala
darajadagi qoidalar ham faqat maktab til materiali yuzasidan beriladi, ular tilni
sistemaga solishdek lingvistik maqsadni ko‘zlamaydi. Chet til hodisalari haqidagi
qoidalamning ona tili yoki ikkinchi tildagidan farqlari yana shundaki, ular o‘quvchilar
o‘rganayotgan chet tilda emas, ona tilida beriladi, yod olinmaydi, daftarlarga
yozilmaydi, alohida so‘ralmaydi.
ADABIYOTLAR RÒYXSTI
1.Zunnunov A. va boshq. Adabiyot oʻqitish metodikasi. -T.: “Oʻqituvchi”, 1992.
2.Yoʻldoshev q. va boshq. Adabiyot oʻqitish metodikasi. -T.: 1994.
3.Toʻxliev B. Adabiyot oʻqitish metodikasi. –T.: “Yangi asr avlodi”, 2007.
4.Toʻxliev B. Adabiyot oʻqitish metodikasi. –T.: A.Navoiy nomidagi Oʻzbekiston
milliy kutubxonasi, 2012.
