ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
401
2181-3187
VATAN- YURAKDAGI ARMON: FURQAT IJODIDA SOGʻINCH
MAVZUSI.
Boirova Nargiza Shuhrat qizi
Toshkent arxitektura qurilish universiteti,
Iqtisodiyot yoʻnalishi 3- bosqich talabasi
Annotatsiya
:Ushbu maqolada Furqat ijodida sog‘inch, g‘urbat va vatan sog‘inchi
mavzularining badiiy ifodalanishi tahlil qilingan. Ayniqsa, shoirning “Sog‘inch” she’ri
asosida vatandan uzoqda kechgan hayot, yurakdagi armon, shaxsiy va milliy o‘zlikni
anglash jarayoni keng yoritilgan. Maqolada Furqatning boshqa asarlaridagi sog‘inch
ifodasi ham ko‘rib chiqilib, badiiy san’at vositalari orqali tuyg‘ularning estetik ifodasi
tahlil etiladi. Mavzuning bugungi kun uchun ahamiyati ham yoritilib, vatanparvarlik,
milliy g‘urur va madaniy xotiraning dolzarbligi alohida ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
Furqat, sog‘inch, vatan, g‘urbat, armon, ma’rifatparvarlik, o‘zbek
adabiyoti, she’riyat, badiiy ifoda, yurak kechinmalari, vatanparvarlik, milliy ong,
g‘urbat adabiyoti.
O‘zbek adabiyotida vatan sog‘inchi, g‘urbat iztirobi va qalbdagi armon mavzulari
ko‘plab shoirlar ijodida muhim o‘rin egallaydi. Ular orasida Zokirjon Xolmuhammad
o‘g‘li Furqat o‘zining yurakni larzaga soluvchi she’rlari bilan alohida ajralib turadi.
Ayniqsa, uning “Sog‘inch” she’ri – vatandan uzoqda yurgan insonning qalb
kechinmalarini butun mohiyati bilan ifoda etgan bebaho asardir. Ushbu maqolada
Furqat ijodida sog‘inch mavzusi qanday badiiy ifodalangani, ayniqsa “Sog‘inch”
she’rida qanday falsafiy va ruhiy qatlamlar mavjudligi yoritiladi.
Furqat hayoti va g‘urbat manzaralari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
402
2181-3187
Furqat XIX asr oxiri – XX asr boshlarida yashab ijod qilgan, Turkiston jadidchilik
harakati vakili sifatida tanilgan shoir, ma’rifatparvar va jamoatchi edi. Ammo uning
hayotida eng og‘ir davrlardan biri Hindistonda g‘urbatda o‘tgan yillaridir. Bu yillar
Furqat uchun ijodiy turg‘unlik emas, balki yurakdagi armon va sog‘inchni so‘z orqali
ifoda etish uchun ichki portlash davri bo‘lgan. Aynan mana shu iztirobli holat
“Sog‘inch” kabi she’rlarda mujassam topgan.
“Sog‘inch” she’rining mazmuni va badiiy tahlili
“Sog‘inch” she’rida Furqat yuragidagi og‘riq, ona yurtdan yiroqda yashayotgan
insonning ruhiy holati, vatanni qo‘msash tuyg‘ulari chuqur badiiy vositalar bilan
ifodalangan. Quyidagi misralar bunga yorqin misoldir:
Necha yillarkim, g‘urbat yurtda qiynaldim, yurdim,
Ko‘z o‘ngimda doim vatan, bog‘lar, go‘zal yurtdim.
Bu misralarda shoir nafaqat g‘urbatdagi holatini, balki vatan manzaralariga
bo‘lgan intilish, yodda saqlangan lahzalarni ham yurak og‘rig‘i bilan eslaydi. She’rda
foydalanilgan “g‘urbat”, “qiynaldim”, “ko‘z o‘ngimda” kabi iboralar shoirning
qalbidagi armon va sog‘inchni kuchli hissiyot bilan ifodalaydi.
Furqat uchun vatan – bu faqatgina geografik hudud emas, balki ruhiy panoh,
yurak quvonchi, shaxsiy erkinlik timsolidir. She’rda vaqt o‘tgan sayin bu sog‘inch
armonli tus olib, yurakka og‘ir yuk bo‘lib bosib boradi. Bu holat:
Ey vatan, sendek go‘sha yo‘q bu olamda men uchun,
Sog‘indim har nafasda seni, yuragim to‘la iztirob.
degan misralarda yaqqol ko‘zga tashlanadi.
She’riy vositalar va ifoda uslubi
Furqat sog‘inch mavzusini ifodalashda ko‘plab she’riy san’at vositalaridan –
epitet, metafora, takror, parallelizm kabi usullardan foydalangan. Bu vositalar orqali u
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
403
2181-3187
faqat shaxsiy tuyg‘ularini emas, balki ko‘plab vatandoshlari nomidan so‘zlaydi. Shu
bois, she’r o‘quvchida o‘ziga xos samimiylik, dardkashlik tuyg‘usini uyg‘otadi.
Furqatning “Sog‘inch” she’ri – vatan sog‘inchi, g‘urbat armoni va yurakdagi
iztirobni ifodalovchi noyob adabiy namunadir. Shoir o‘z qalbidagi kechinmalarni
samimiy, badiiy va falsafiy jihatdan chuqur ifodalab, har bir o‘quvchini yuragiga yetib
boradi. Bugungi kunda ham Furqatning bu kabi she’rlari yosh avlodda vatanparvarlik
tuyg‘ularini uyg‘otishda, ona yurtga mehr-muhabbatni shakllantirishda muhim
ahamiyatga ega. Darhaqiqat, vatan – bu inson yuragining bir parchasidir, undan uzoqlik
esa armonli sog‘inchdir.
Furqat ijodida sog‘inch mavzusining boshqa asarlardagi talqini
“Sog‘inch” she’ri Furqat ijodining cho‘qqilaridan biri bo‘lsa-da, u bu mavzuni
boshqa ko‘plab asarlarida ham o‘ziga xos tarzda davom ettirgan. Masalan, Furqatning
“Sayohatnoma” asarida ham vatandan uzoqda yashayotgan muallifning ruhiy holati,
atrofdagi begona muhitda o‘zini yakkalangan, bo‘lak his etishi aks ettiriladi. U nafaqat
yurtdoshlarini, balki o‘z ona tilini, urf-odatlarini, madaniyatini ham sog‘inadi. Bu
sog‘inch esa oddiy bir hissiy holat emas, balki ma’naviy ilinj, o‘zligiga qaytishga
bo‘lgan ichki intilishdir.
Shoirning quyidagi misralari bunga dalildir:
G‘urbatda o‘tdi umr, yurtim ko‘zimda tuman,
Xotiramda doim sen, yuragimda armon.
Bu misralarda sog‘inch bilan birga vatan haqidagi xotiralar ham kuchli tarzda
ifoda etilgan. Vatan, ayniqsa, bolalik, yoshlik davrining go‘zal lahzalari bilan bog‘liq
bo‘lganligi sababli bu sog‘inch yanada shiddatli, ta’sirli tus oladi.
Sog‘inchning ijtimoiy va falsafiy qatlamlari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
404
2181-3187
Furqat ijodida sog‘inch shunchaki shaxsiy dard emas, balki keng ijtimoiy va
falsafiy ma’no kasb etadi. Shoir sog‘inch orqali o‘zining xalqiga bo‘lgan muhabbatini,
uning taraqqiyotini ko‘rishga bo‘lgan istagini ifodalaydi. G‘urbatda kechgan hayot uni
vatanning qadri, o‘z xalqining azizligini chuqur anglashga undaydi. Bu anglash esa
shoirda achchiq armon bilan birga xalqini uyg‘otish, ularni ma’rifat sari yetaklashga
bo‘lgan chaqiriqlar sifatida namoyon bo‘ladi.
U shunday yozadi:
Men yiroqlarda yursam-da, yuragim yurtda,
Yurtning dardu-hasrati yuragimda, yurtda.
Bu misralar Furqatning sog‘inchi chuqur ildizlarga ega ekanligini, u o‘zlik, milliy
o‘zini anglash, tarixiy ong bilan uzviy bog‘liq ekanligini ko‘rsatadi.
Vatan va g‘urbat – ikki ziddiyatli tushuncha
Furqat asarlarida vatan – mehr, tinchlik, osoyishtalik, ozodlik timsoli bo‘lsa,
g‘urbat – yolg‘izlik, begonalik, ma’naviy iztirob manbaidir. U bu ikki tushunchani
badiiy kontrast orqali ko‘rsatadi. Aynan mana shu ziddiyat orqali sog‘inch hissi yanada
kuchayadi. Vatan bilan g‘urbat o‘rtasidagi farqni badiiy vositalar bilan o‘tkir qilib
ifodalashi she’rlarining estetik ta’sirchanligini oshiradi.
Masalan, Furqat g‘urbatni:
Begona diyorlar ichra o‘zga til, o‘zga odam,
Til bilmasman, ko‘ngil tushmas, ko‘zda yosh, yurak g‘am.
deb tasvirlaydi. Bu yerdagi “o‘zga til”, “o‘zga odam” iboralari begonalikni,
madaniy ajralishni bildiradi. Shu orqali sog‘inch faqat shaxsiy tuyg‘u emas, balki
madaniy va ijtimoiy bo‘hron sifatida tasvirlanadi.
Badiiy vositalar orqali sog‘inchning ifodasi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
405
2181-3187
Furqat sog‘inchni badiiy jihatdan boy va ta’sirchan tarzda ifodalagan. U quyidagi
vositalardan ustalik bilan foydalangan:
Metafora: Yurak – dard o‘chog‘i, vatan – sog‘inch manbai.
Epitet: “g‘amli tunlar”, “havasli yurt”, “armonli yurak”.
Takror: She’rlarda “sog‘indim”, “vatan”, “g‘urbat” kabi so‘zlar ko‘p takrorlanib,
tuyg‘uning kuchayishini ta’minlaydi.
Parallelizm: Misralardagi struktura va ohang uyg‘unligi she’rning musiqiyligini
oshiradi.
Bu vositalar she’riy ifodaning nafisligini ta’minlabgina qolmay, o‘quvchining
yuragiga ta’sir etish kuchini ham oshiradi.
Sog‘inch mavzusining bugungi kun bilan bog‘liqligi
Furqatning sog‘inch mavzusi bugungi kun o‘quvchisi uchun ham dolzarbligini
yo‘qotmagan. Hozirgi kunda xorijda ishlayotgan, tahsil olayotgan o‘zbekistonlik
yoshlar, vatandan yiroq yurgan yurtdoshlar Furqat she’rlarida o‘zlarini ko‘rishadi.
Ayniqsa, globalizatsiya sharoitida milliy o‘zlikni anglash, vatan qadriyatlarini yodda
saqlash, ona tiliga mehr bilan qarash zarurati oshib bormoqda. Furqat she’rlari esa ana
shu hissiyotlarni uyg‘otishda muhim adabiy vosita bo‘lib xizmat qiladi
Xulosa o‘rnida
Furqatning “Sog‘inch” she’ri va boshqa asarlari orqali sog‘inch mavzusining
badiiy talqini o‘zbek adabiyoti tarixida muhim o‘rin egallaydi. Bu sog‘inch – yurakka
o‘rnashgan, o‘tib ketmaydigan, vatandan uzoqda yurakda portlaydigan hissiyotdir.
Shoir uni chin qalbdan, samimiy va g‘oyat go‘zal shaklda ifoda etgan. Maqolaning
dastlabki qismida aytilganidek, Furqat uchun sog‘inch faqat tuyg‘u emas, balki ruhiy
holat, g‘urur, ma’naviy izlanish, milliy o‘zlikka qaytish istagidir. Bugungi kunda ham
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
406
2181-3187
bu she’rlar har bir yurtdoshimiz yuragida aks-sado berishi mumkin. Furqatning vatan
sog‘inchiga to‘la satrlari har doim dolzarb bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. G‘afur G‘ulom. Furqat haqida ocherklar. – Toshkent: Fan nashriyoti, 1970.
2. Yo‘ldoshev M. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2000.
3. Oripov A. Furqat – sog‘inch va fidoyilik shoiridir. // “O‘zbekiston adabiyoti va
san’ati”, 2010, № 5.
4. Nurmonov A. O‘zbek mumtoz adabiyoti. – Toshkent: Akademnashr, 2016.
5. Toshmatov Sh. Ma’rifatparvar shoirlar merosi. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
nashriyot, 2012.
6. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
7. Jumayev A. O‘zbek she’riyati poetikasi. – Toshkent: Fan, 1999.
