ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
384
2181-3187
HOMILADORLIK PATOLOGIYALARIDA ESTROGENNING
DOLZARB ROLI
Axmadjonova Odina,
Alimqulova Mohinur,
Azizxonova Robiya,
Qodirxanova Muhayyo,
"Impuls" Tibbiyot Instituti.
Patologiya va Mikrobiologiya kafedrasi.
axmadjonovaodinaxon97@gmail.com
+998911684505
Abstrakt.
Preeklampsiya bilan og'rigan ayollarda estrogen darajasining pastligi
va progesteron darajasining ko'tarilishi me'yoriy homiladorlik bilan kechayotgan
ayollarga nisbatan ko’proq kuzatiladi. Estrogen retseptor alfa (ESR1) orqali ta'sir
qiluvchi estrogen bachadon epitelial hujayralarining ko'payishini qo'zg'atsa,
progesteron retseptorlari (PGR) orqali ta'sir qiluvchi progesteron estrogen-
induferatsiyaga qarshi turish uchun endometriumning epitelial va stromal bo'linmalari
o'rtasidagi
o'zaro
bog'lanishni
tartibga
soladi.
Estrogen
va
progesteron
signalizatsiyasining buzilishi preeklampsiya, homiladorlik qandli diabeti, erta tug'ilish
va takroriy spontan abortlar kabi ayollarning reproduktiv patologiyasiga olib keladi va
bu muvaffaqiyatsiz homiladorlikka olib keladi. Kuzatuvlarga ko’ra erta homiladorlik
davrida plazma estradiolining pastligi abort xavfining oshishi bilan bog'liq ekan.
Kalit so’zlar
: estrogen, estriol, estradiol, progesteron, preeklampsiya, plasenta,
gonadotrop, plasentar perfuziya, vazodilyatator.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
385
2181-3187
Maqolaning maqsadi
: homiladorlik paytidagi preeklampsiyaga olib keluvchi
holatlarda estrogenning rolini dolzarbligini asoslash.
Tadqiqot obyekti
: tadqiqot 50 nafar homilador ayollarning murojaatiga,
anamneziga, shikoyatiga hamda qon taxlilida plazma estradioli va progesteronni
miqdorini aniqlashga asoslandi.
Kirish.
Estrogen muhim ayol jinsiy gormoni bo'lib, ayol jinsiy tizimida bir nechta
muhim funktsiyalarni ishlab chiqaradi. Uning turli funktsiyalari orasida estradiolning
platsenta perfuziyasini saqlashdagi roli aniqlangan. Darhaqiqat, 1932 yilda o'tkazilgan
juda erta tadqiqot estrogenlarning qon tomir ta'sirini ko'rsatdi va follikulyar estrogen
bachadon
endometriyal
to'qimalarida
vazodilatatsiyaga
olib
kelishi
ko'rsatilgan. Keyingi tadqiqotlar bu topilmani qo'llab-quvvatladi va estrogenlarning
kuchli vazodilatatorlar ekanligini va bir nechta organlarga, shu jumladan bachadonga
qon oqimini oshirishini ko'rsatdi.
Normal homiladorlik davrida onaning plazmasidagi E2 darajasi 367 pM (luteal
faza) dan homiladorlikning oxirida 11 000 dan 37 000 pM gacha asta-sekin o'sib
boradi. Homiladorlikning dastlabki bosqichida estrogenlar asosan sariq tanada
sintezlanadi. Homiladorlikning taxminan 8-9-haftasida gormonal tuxumdondan
platsentaga siljish sodir bo'ladi, natijada platsenta E2 ishlab chiqariladi, gonadotrop
o'qi esa to'mtoq bo'ladi. Keyinchalik sitotrofoblastlar estrogenlarning asosiy manbaiga
aylanadi. STlardan tashqari, platsenta makrofaglari ham platsenta estrogen ishlab
chiqarishga (Hofbauer hujayralari) ozgina bo'lsa ham hissa qo'shishi mumkin.
Bachadon-plasenta-qon tomir funktsiyasini saqlab turishda estrogenning muhim
roli bo'lganligi sababli, estrogen darajasining pasayishi homiladorlik paytida platsenta
perfuziyasini buzishga yordam berishi mumkinligi taxmin qilingan. Haqiqatan ham,
bir nechta klinik tadqiqotlar preeklampsiya paytida estradiol darajasining sezilarli
darajada pasayishini isbotlab berdi. Shunga ko'ra, estrogenning ekzogen qo'llanilishi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
386
2181-3187
hayvonlar modellarida, shuningdek, preeklampsiya bilan og'rigan homilador ayollarda
foydali ta'sir ko'rsatishi ko'rsatilgan.
Estradiol (E2) kabi steroidlar qon tomir endoteliy funktsiyalarini va angiogen va
stress omillarining sintezini modulyatsiya qilishi mumkin. E2 homiladorlik davrida
platsenta tomonidan juda ko'p miqdorda sintezlanadi va angiogenez va
vazodilatatsiyaga yordam beradi. Haqiqatan ham, E2 NO sintezini
endotelial o'sish omili (VEGF)
va platsenta o'sish omili (PlGF) kabi angiogen omillar
darajasini oshiradi va TNF
-a
makrofag sintezini inhibe qiladi. Oldingi tadqiqotlar past
plazma estrogen darajalari va PE o'rtasidagi bog'liqlik bo'yicha qarama-qarshi
natijalarni ko'rsatgan bo'lsa-da , suyuq xromatografiya (LC) / massa spektrometriyasi
(MS) yoki gaz xromatografiyasi (GC) kabi ishonchli tahlillar bilan o'tkazilgan bir
nechta so'nggi tadqiqotlar. Mass-spektrometriya (MS), preeklamptik ayollarda doimiy
ravishda past plazma E2 darajalari haqida xabar bergan. Oldingi qarama-qarshi
natijalar, ehtimol, radioimmunoassay (RIA) va ferment bilan bog'liq immunosorbent
tahlili (ELISA) kabi E2 tahlillari uchun o'ziga xos bo'lmagan va kamroq sezgir
usullardan foydalanish natijasidir. Mass-spektrometriya LC yoki GC bilan birgalikda
tozalash bosqichlari bilan birgalikda estrogen kontsentratsiyasini aniqlashning
ishonchliligini sezilarli darajada oshirdi.
Dolzarbligi.
Preeklampsiya platsenta gipoksiyasi, uteroplasentar qon oqimining
pasayishi va qon bosimining progressiv ko'tarilishi bilan xarakterlanadigan jarayon.
Preeklampsiyada organ yetishmovchiligi juda tez-tez uchraydi va doimiy gipertenziya
tufayli buyraklar, jigar va o'pkalarning noto'g'ri ishlashni boshlaydi. Gipoksiyaning
rivojlanishi, yallig'lanishning boshlanishi va oksidlovchi stressning kuchayishi
endotelial disfunktsiyani keltirib chiqarishi mumkin. Bu esa platsentaning
perfuziyasini kamaytirishda muhim rol o’ynashi mumkin.
PEning keltirib chiqaruvchi sabablari munozarali masala bo'lib qolsa-da, uning
klinik belgilariga olib keladigan bir qancha patofiziologik mexanizmlar aniqlangan,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
387
2181-3187
jumladan angiogen va antiangiogen omillar o'rtasidagi muvozanat, azot oksidi (NO)
sintezi yetishmovchiligi, tumor nekroz faktor-a (TNF-
a
) ortgan va onaning qon tomir
endotelial funksiyalari buzilgan. PEning klinik belgilari homiladorlikning ikkinchi
qismida yuzaga kelgan bo'lsa-da, preklinik anomaliyalar trofoblast invaziyasi
bosqichida, ayniqsa erta boshlangan PE uchun sodir bo'ladi. PE davrida trofoblast
hujayralarining migratsiyasi va desidua, miyometrium va tomirlarga o’sib kirishi
odatda to'liq bo'lmaydi va natijada angiogenez va trofoblast hujayralari
proliferatsiyasining rivojlanishi buziladi. Ushbu "sayoz invaziya" bachadon qon
oqimining yetarli emasligi tufayli kelib chiqqan platsenta ishemiyasini keltirib
chiqaradi. Keyinchalik, trofoblast qoldiqlarining to'kilishi va onaning qon aylanishiga
antiangiogenik eruvchan fmsga o'xshash tirozin kinaz 1 (sFlt1) ning ortiqcha
sekretsiyasi sodir bo'ladi. Bu gipertenziya va glomerulyar nefropatiyaga olib keladigan
tizimli ona qon tomir endoteliysining disfunksiyasida ishtirok etadi. Ayni paytda,
yallig'lanishga
bog'liq,
ayniqsa,
TNF-
a
va
interleykin-6
orqali
tomir
o'tkazuvchanligini oshirishga olib keladi.
Tadqiqot natijasi va muhokamasi.
Kuzatuv natijalariga asoslansak, homilador
ayollarni murojaatlari asosan bosh og’rig’i, bel va qovuqdagi og’riqlar, qon bosimi
ko’tarilishiga bo’ladi. Bu belgilar esa homilador ayolda gipertenziv holatlar, erta
tug’ish xavfi kabilar rivojlanayotganligidan dalolat. Kichik muddatlarda esa o’z
o’zidan yuz beradigan abortlar va homila rivojlanishdan to’xtashi kabi ko’rsatkichlar
bir muncha ko’p uchramoqda. Shifokor ko’rigiga murojaat qiluvchi homilador
ayollarning 55-60% i belda va qovuqda og’riqlar bo’layotganiga shikoyat qilsalar,
ularning ichidan ko’pincha birinchi bor homilador ayollar bu og’riqlarning davriyligiga
shikoyat qiladilar. Ho’sh bunday hollarda bizning qo’llaydigan asosiy taktikamiz
qanday bo’lishi kerak?
Birinchi navbatda holatni yuzaga keltiradigan asosiy sababni ya’ni, etiologik
omilni qidirishga kirishish lozim. Bunda asosiy nishon “stress, ruhiy zo’riqish”ga
qaratiladi. Ha, albatta, bunda jon bor. Kuchli stress va ruhiy zo’riqishlar ham
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
388
2181-3187
nevrologik yo’l bilan, ham gormonal yo’l bilan silliq muskullar tonusini oshirishi
tufayli gipertenziyani ham, bachadon muskullari tonusini ham sababini oqlaydi. Ammo
bu ayollarning hammasi ham “stress” ostida ekanligini bildirmaydi va so’rab
surishtirish orqali yig’ilgan anamnez buni tasdiqlaydi.
Keying nishon esa TORCH infeksiyasidir. Homila ichi infeksiyasini keltirib
chiqaruvchu bu guruh haqiqatdan ham homilada nuqson yuzaga kelishida,
rivojlanishdan ortda qolishida, muddatidan erta tug’ilishida yoki abort bo’lishida,
onada xorioamnionit rivojlanishida va yana bir qancha asoratlarda rol o’ynashi
mumkinligi aniqlangan, qachonki ona organizmida immunitet bilan bog’liq
muammolar bo’lganida. Chunki gematoplasentar baryer degan qalqon tufayli homila
tomoniga hech qanday “dushman jangchisi” o’tishiga yo’l qo’yilmaydi, hatto u onaga
tegishli bo’lgan biror omil bo’lsa ham (chunki homila va ona o’rtasidagi almashinuv
plasentar bo’shliqda diffuz yo’l bilan amalga oshadi).
Yana bir nishon bu – “qonning qo’yiqlashuvi”. Qon ivish tizimi homiladorlikning
ilk muddatlaridan boshlab mos ravishda o’zgarib boradi, ya’ni plasentar qurilish
paytida moddalar almashinuvi aktiv va kuchli bo’lishi uchun qovushqoqligi biroz past
bo’ladi. Homiladorlikni III trimestrida esa qonning quyuqligi tobora oshib boradi, bu
o’z o’rnida tug’ruq jarayonida ko’p qon ketishini oldini olish uchun katta ahamiyatga
ega. Har ikkala holat ham fiziologik jarayon hisoblanadi. Gipertenziv holatlarda qon
quyuqligi tekshirilganda uning ortgani aniqlanishi mumkin, lekin bu asosiy sabab
emas, balki patalogik (yoki fiziologik) zanjirning bir qismi holos.
Ammo homiladorlikning ilk kunlaridan to tug’ruq sodir bo’lgunga qadar
kechadigan jarayonlarni barini boshqarishda va tartibga solishda ishtirok etuvchi
asosiy omil – estrogen gormoni e’tibordan biroz chetda qoladi. Axir uning
homiladorlikka bachadon o’lchamlarining moslashuvi, spiralsimon arteriyalarning
hosil bo’lishi, yo’ldosh arteriyalarining kengayishi, homila organlarining shakllanishi
kabi jarayonlarda o’ynaydigan roli progesteron bilan birdek muhimku? Unday bo’lsa
nima uchun yuqorida sanab o’tgan belgilar bilan shikoyat qiladigan ayollarga faqatgina
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
389
2181-3187
progesteron preparatlari qo’llash kerak? Jarayon plazma estrogeni miqdori pasayib
ketgani bilan bog’liq bo’lsachi? Tatqiqotlar natijasi shuni ko’rsatadiki, preeklampsiya
bilan og’rigan ayollar qon taxlili natijalarida plazma estrogeni E2 (estradiol) miqdori
kamaygani, progesteron miqdori esa normada yoki biroz ortiqligi aniqlangan.
Estrogenning past miqdori NO ning miqdorini pasayishiga sezilarli ta’sir qilib
plasentar qon aylanishni buzilishiga olib keladi. NO ning miqdorini ko’paytirish uchun
boshqa bir usuldan, ya’ni L-arginindan foydalanish keng ommalashgan. Ha, bu yaxshi
samara berishi mumkin, lekin organizmga nima yetishmayotgan bo’lsa, aynan shuni
o’rnini to’ldirish muammoni osonroq yechishga yordam bermaydimi?
Xulosa.
Yuqoridagi patologiyalar bilan shikoyat qilgan ayollar bungacha ko’plab
medikamentlarga murojaat qilgan bo’ladi. Ammo ularning hech birining ta’siri uzoq
davom etmayotganligini aytadilar. Bu holatda estrogenni past darajasiga shubha qilib,
qonni gormonal taxlilini o’tkazish va nishonni kerakli nuqtaga urish bilan masalani
bittada yechish mumkin. Estrogenning homila muddatlariga mos ravishda
bachadonning o’lchamlarini o’stirib borishini hisobga olsak, homila ko’tara olmaslik
(homila tashiy olmaslik) holatlariga ham yechim topish mumkin. Shunday ekan,
homiladorlikni ilk muddatlaridan estrogen va progesteron gormonlarini birdek kuzatib
borish va kerakli miqdorni to’ldirish aksar patalogik holatlarni vaqtida oldini olishda
katta yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Hormones During Pregnancy [Online]. Available from:
https://ww
w.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/staying-healthy-d
uring-pregnancy/hormones-during-pregnancy
.
2. Kodogo, V., Azibani, F., & Sliwa, K. (2019). Role of pregnancy hormones
and hormonal interactions on the maternal cardiovascular system: a
literature review.
Clinical Research in Cardiology 108
; 831-846.
doi:10.1007/s00392-019-01441-x.
3. Napso, T., Yong, H. E. J., Lopez-Tello, J., & Sferruzzi-Perri, A. N. (2018).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
390
2181-3187
The Role of Placental Hormones in Mediating Maternal Adaptations to
The Role of Estrogen in Pregnancy
P
Support Pregnancy and Lactation.
Frontiers in Physiology
.
doi:10.3389/fphys.2018.01091.
4. Berkane, N., Liere, P., Oudinet, J.,
et al.
(2017). From Pregnancy to
Preeclampsia: A key Role for Estrogens.
Endocrine Reviews 38
(2); 123-
144.
doi:10.1210/er.2016.1065.
5. Thibeault, A. H., Sanderson, J. T., & Vaillancourt, C. (2019). Serotoninestrogen
interactions: What can we learn from pregnancy?
Biochimie 161
;
88-108.
doi:10.1016/j.biochi.2019.03.023.
6. Choudhury, A. A., & Rajeswari, V. D. (2021).
Gestational diabetes mellitus
– A metabolic and reproductive disorder.
Biomedicine & Pharmacotherapy
143
.
doi:10.1016/j.biopha.2021.112183.
