ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
305
2181-3187
LOYIHA MENEJMENTINING IQTISODIY SAMARADORLIKNI
OSHIRISHDAGI AHAMIYATI
Shermatov Abbos Jumayevich
TKTI Yangiyer filiali
“Iqtisodiy va ijtimoiy fanlar” kafedrasi o‘qituvchi
Telefon: +998943518088
Annotatsiya: Maqola loyiha menejmenti (project management) usullarining
iqtisodiy samaradorlikni oshirishdagi muhim rolini tahlil qiladi. O‘zbekiston
iqtisodiyotidagi
islohotlar
va
modernizatsiya
jarayonlari
fonida
loyiha
menejmentining infratuzilma, sanoat va ta’lim sohalaridagi loyihalarda qo‘llanilishi
ko‘rib chiqiladi. Maqolada loyiha boshqaruvining asosiy tamoyillari, jumladan,
resurslarni optimal taqsimlash, xavf-xatarlarni boshqarish va vaqtni samarali
rejalashtirishning iqtisodiy natijalarga ta’siri muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
loyiha menejmenti, iqtisodiy samaradorlik, resurs boshqaruvi,
investitsiya loyihalari, O‘zbekiston iqtisodiyoti.
Kirish.
Zamonaviy iqtisodiyot sharoitida, ayniqsa, O‘zbekiston kabi
rivojlanayotgan mamlakatlarda iqtisodiy samaradorlikni oshirish va resurslardan
oqilona foydalanish muhim strategik vazifalardan biriga aylandi. Iqtisodiy islohotlar,
yirik infratuzilma loyihalari va davlat-xususiy sheriklik dasturlari doirasida loyiha
menejmenti (project management) usullari loyihalarni muvaffaqiyatli amalga oshirish
va iqtisodiy natijalarni optimallashtirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Loyiha
menejmenti nafaqat resurslarni samarali boshqarish, xarajatlarni qisqartirish va loyiha
muddatlarini qisqartirish imkonini beradi, balki xavf-xatarlarni minimallashtirish va
sifatli natijalarni ta’minlash orqali iqtisodiy barqarorlikka hissa qo‘shadi. O‘zbekiston
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
306
2181-3187
iqtisodiyotidagi jadal o‘zgarishlar, jumladan, sanoat modernizatsiyasi, raqamli
transformatsiya va xalqaro investitsiyalarni jalb qilish jarayonlari loyiha
menejmentining dolzarbligini yanada oshiradi. Ushbu maqola loyiha menejmentining
iqtisodiy samaradorlikni oshirishdagi o‘rnini, uning asosiy tamoyillari va O‘zbekiston
sharoitida qo‘llanilishini tahlil qilishga bag‘ishlanadi. Tadqiqot davomida loyiha
menejmenti standartlarining amaliy qo‘llanilishi, muvaffaqiyatli loyihalar misollari va
ushbu sohada mavjud muammolar ko‘rib chiqiladi, shuningdek, kelajakda iqtisodiy
samaradorlikni yanada oshirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Asosiy qism. Loyiha menejmentining asosiy tamoyillari va iqtisodiy
samaradorlik. Loyiha menejmenti loyihalarni rejalashtirish, tashkil qilish,
boshqarish va nazorat qilish jarayonlarini o‘z ichiga oladi, bu esa resurslardan
samarali foydalanish va belgilangan maqsadlarga erishishni ta’minlaydi. Loyiha
menejmentining asosiy tamoyillari – maqsadlarni aniq belgilash, resurslarni
optimal taqsimlash, xavf-xatarlarni boshqarish va vaqtni samarali rejalashtirish
– iqtisodiy samaradorlikni oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, loyiha
doirasida xarajatlarni qisqartirish va resurslarning isrof bo‘lishini oldini olish
orqali iqtisodiy natijalar optimallashtiriladi. Xalqaro standartlar, masalan, PMI
(Project Management Institute) tomonidan ishlab chiqilgan PMBOK yoki
PRINCE2
metodologiyalari,
loyiha
boshqaruvida
tizimli
yondashuvni
ta’minlaydi va iqtisodiy samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. O‘zbekiston
iqtisodiyotidagi yirik loyihalar, jumladan, infratuzilma, qishloq xo‘jaligi
modernizatsiyasi va sanoat rivojlanishi loyihalari doirasida loyiha menejmenti
usullarining qo‘llanilishi xarajatlarni 15-20% ga qisqartirish va loyiha
muddatlarini qisqartirish imkonini berdi (O‘zbekiston Respublikasi
Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi, 2023). Bu esa, ayniqsa, davlat-xususiy
sheriklik loyihalarida iqtisodiy samaradorlikni oshirishda muhim omil sifatida
ko‘riladi.
Loyiha menejmentining O‘zbekiston iqtisodiyotidagi qo‘llanilishi.
O‘zbekiston iqtisodiyotidagi islohotlar va modernizatsiya jarayonlari loyiha
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
307
2181-3187
menejmentiga bo‘lgan ehtiyojni yanada oshirdi. Masalan, Toshkent shahrida
amalga oshirilayotgan metro liniyalarini kengaytirish loyihasi loyiha
menejmentining muvaffaqiyatli namunasi sifatida keltiriladi. Ushbu loyihada
xalqaro standartlarga asoslangan loyiha boshqaruvi tufayli resurslardan
samarali foydalanildi, xarajatlarni optimallashtirish va loyihani belgilangan
muddatda yakunlash ta’minlandi. Bundan tashqari, qishloq xo‘jaligi sohasida
amalga oshirilayotgan klaster tizimi loyihalari loyiha menejmentining iqtisodiy
samaradorlikka ta’sirini yaqqol ko‘rsatadi. Masalan, Farg‘ona viloyatidagi paxta
klasterlari loyihasida loyiha boshqaruvi usullari qo‘llanilishi natijasida ishlab
chiqarish xarajatlari 10% ga kamaydi va eksport hajmi 2022-yilda 25% ga o‘sdi
(O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi, 2023). Bu kabi loyihalar
loyiha menejmentining nafaqat xarajatlarni qisqartirish, balki iqtisodiy
diversifikatsiya va eksport salohiyatini oshirishda ham muhimligini ko‘rsatadi.
Xavf-xatarlarni
boshqarish
va
iqtisodiy
barqarorlik.
Loyiha
menejmentining eng muhim jihatlaridan biri xavf-xatarlarni boshqarishdir.
Iqtisodiy loyihalarda moliyaviy, texnik va tashkiliy xavf-xatarlar loyiha
samaradorligiga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Masalan, xalqaro
investitsiyalarni jalb qilish loyihalarida valyuta kursi o‘zgarishi yoki
qonunchilikdagi noaniqliklar xavf sifatida ko‘riladi. Loyiha menejmenti usullari,
xususan, SWOT tahlili va xavf-xatarlarni baholash matritsasi orqali bunday
xavflarni oldindan aniqlash va ularni minimallashtirish imkoniyati mavjud.
O‘zbekistonda amalga oshirilgan “Yashil energiya” loyihasi doirasida xavf-
xatarlarni boshqarish tufayli loyiha xarajatlari 12% ga qisqartirildi va qayta
tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish samaradorligi oshirildi (Jahon banki
hisoboti, 2024). Bu loyiha menejmentining iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashdagi
muhim rolini tasdiqlaydi.
Loyiha menejmentining iqtisodiy samaradorlikka ta’siri
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
308
2181-3187
t/r
Loyiha
menejmenti usuli
Iqtisodiy
samaradorlikka
ta’siri
Taxminiy
natijalar
(samaradorlik
o‘sishi, %)
Amaliy
misol
1.
Resurslarni
optimal boshqarish
Xarajatlarni
kamaytirish,
resurslardan
samarali
foydalanish
15-20%
Ishlab
chiqarishda
xomashyo
sarfini 10% ga
kamaytirish
2.
Muddatlarni aniq
rejalashtirish
Loyihani
o‘z
vaqtida
yakunlash,
jarima
xavfini
yo‘qotish
10-15%
Qurilish
loyihasini
1
oy
oldin
tugatish
3.
Risklarni
boshqarish
Kutilmagan
xarajatlarni
kamaytirish,
loyiha
barqarorligi
20-25%
Texnik
nosozlik
xarajatlarini
30%
ga
kamaytirish
4.
Jamoaviy
ishni
muvofiqlashtirish
Ish
unumdorligini
oshirish,
xodimlar
samaradorligini
oshirish
10-12%
Jamoa
ish vaqtini 5%
ga qisqartirish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
309
2181-3187
5.
Monitoring
va
nazorat qilish
Xatolarni
erta
aniqlash,
qayta
ishlash
xarajatlarini
kamaytirish
12-18%
Ishlab
chiqarishdagi
nuqsonlarni
8%
ga
kamaytirish
Loyiha menejmentidagi muammolar va ularni yechish yo‘llari. O‘zbekiston
iqtisodiyotidagi loyiha menejmenti sohasida bir qator muammolar mavjud.
Birinchidan, malakali loyiha menejerlarining yetishmasligi loyihalarni samarali
boshqarishga to‘sqinlik qiladi. Ikkinchidan, loyiha boshqaruvi bo‘yicha xalqaro
standartlarni mahalliy sharoitlarga moslashtirishda qiyinchiliklar kuzatiladi.
Uchinchidan, ba’zi loyihalarda monitoring va baholash tizimlarining yetarli
darajada qo‘llanilmasligi natijalarni tahlil qilishni qiyinlashtiradi.
Ushbu muammolarni hal qilish uchun bir qator choralar ko‘rish zarur. Avvalo,
loyiha menejmenti bo‘yicha malakali kadrlar tayyorlash maqsadida maxsus ta’lim
dasturlari va sertifikatlash kurslarini joriy etish lozim. Masalan, PMI tomonidan taklif
qilinadigan PMP (Project Management Professional) sertifikati mahalliy mutaxassislar
uchun moslashtirilishi mumkin. Ikkinchidan, loyiha boshqaruvi bo‘yicha milliy
standartlarni ishlab chiqish va ularni xalqaro tajribaga moslashtirish tavsiya etiladi.
Nihoyat, loyihalarni monitoring qilish va baholash uchun raqamli platformalardan
foydalanish samaradorlikni oshiradi.
Xulosa.
Loyiha menejmentining O‘zbekiston iqtisodiyotidagi ahamiyati
kelajakda yanada oshishi kutilmoqda. Raqamli iqtisodiyot, sun’iy intellekt va
avtomatlashtirish kabi yangi texnologiyalarni loyiha boshqaruviga integratsiya qilish
iqtisodiy samaradorlikni yanada oshiradi. Masalan, loyiha boshqaruvi uchun maxsus
dasturiy ta’minotlar (Microsoft Project, Jira) va bulutli texnologiyalardan foydalanish
loyiha jarayonlarini soddalashtiradi va xarajatlarni kamaytiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
310
2181-3187
Tavsiya sifatida, O‘zbekiston hukumati loyiha menejmenti bo‘yicha maxsus
davlat dasturini ishlab chiqishi va uni iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida qo‘llashi
lozim. Shu bilan birga, xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni kengaytirish va loyiha
menejmenti bo‘yicha tajriba almashish iqtisodiy loyihalarning muvaffaqiyatini
ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi. (2023).
O‘zbekiston iqtisodiyotidagi investitsiya loyihalari va ularning samaradorligi bo‘yicha
yillik hisobot
. Toshkent: Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi nashriyoti.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi. (2023).
Qishloq xo‘jaligi
sohasida klaster tizimining iqtisodiy samaradorligi
. Toshkent: Qishloq xo‘jaligi
vazirligi axborot xizmati.
3.
Jahon banki. (2024).
O‘zbekistonda yashil energiya loyihalari: Xavf-xatarlarni
boshqarish va iqtisodiy barqarorlik
. Jahon banki hisoboti, № WB-2024-UZ-
ENERGY.
4.
Project Management Institute (PMI). (2021).
A Guide to the Project
Management Body of Knowledge (PMBOK® Guide)
(7th ed.). Newtown Square, PA:
PMI Publications.
