ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
265
2181-3187
BOSHLANG‘ICH TA'LIM TABIIY FANLARIDA EKSKURSIYA
DARSLARINI OLIB BORISH TEXNOLOGIYALARI
Ilmiy rahbar:
Alimardonova M
Shahrisabz Davlat Pedagogika instituti
Pedagogika fakulteti,
Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi
talabasi
Xayrullayeva Sevinch
Tel:+998888721404
Annotatsiya:
Maqolada, tabiiy fanlar bo‘yicha ekskursiya darslarini o‘tkazishda
foydalaniladigan zamonaviy texnologiyalarning ahamiyati va samaradorligi ko‘rib
chiqiladi. Ekskursiyalar nafaqat talabalarga tabiiy fanlarni amaliy ravishda o‘rganish
imkoniyatini beradi, balki o‘qituvchilar uchun darslarni yanada jonli va qiziqarli
qilishga yordam beradi. Maqolada ekskursiya darslarini tashkil etishning asosiy
usullari, texnologik vositalar va metodikalar tahlil qilinadi, shuningdek, zamonaviy
raqamli texnologiyalarni ta'lim jarayoniga qanday integratsiya qilish mumkinligi
haqida fikrlar bildiriladi.
Kalit so'zlar:
Ekskursiya darslari
Tabiiy fanlar
Ta'lim texnologiyalari
Raqamli vositalar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
266
2181-3187
Innovatsion metodlar
Annotation:
This article discusses the importance and effectiveness of modern technologies
used in conducting field trips in natural science lessons. Field trips not only provide
students with the opportunity to learn natural sciences practically, but also help
teachers make lessons more engaging and interactive. The article analyzes the main
methods and technologies for organizing field trips, and presents ideas on how to
integrate modern digital technologies into the educational process.
Keywords:
Field trip lessons
Natural sciences
Educational technologies
Digital tools
Innovative methods
Аннотация:
В статье рассматривается важность и эффективность использования
современных технологий при проведении экскурсий по естественным наукам.
Экскурсии не только дают студентам возможность практического освоения
естественных наук, но и помогают преподавателям сделать уроки более живыми
и интересными. В статье анализируются основные методы и технологии
организации экскурсий, а также высказываются идеи о том, как можно
интегрировать современные цифровые технологии в образовательный процесс.
Ключевые слова:
Экскурсионные уроки
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
267
2181-3187
Естественные науки
Образовательные технологии
Цифровые инструменты
Инновационные методы
Kirish:
Ta'lim jarayonida o‘quvchilarni tabiiy fanlarga qiziqtirish, ularni nazariy bilimlar
bilan birga amaliy ko‘nikmalar bilan ta'minlash o‘qituvchilarning asosiy
maqsadlaridan biridir. Bu maqsadga erishishning samarali usullaridan biri – ekskursiya
darslaridir. Ekskursiyalar tabiiy fanlarni amaliy ravishda o‘rganish uchun noyob
imkoniyat yaratadi, shu bilan birga, talabalarga tabiatni o‘z ko‘zlari bilan ko‘rish va
o‘rganganlarini real muhitda qo‘llash imkoniyatini beradi. Bugungi kunda, ekskursiya
darslarini yanada samarali va qiziqarli o‘tkazish uchun zamonaviy texnologiyalar va
raqamli vositalardan keng foydalanish kerak bo‘lmoqda. Bu texnologiyalar ekskursiya
jarayonini yanada jonli, interaktiv va ta'sirli qilishga yordam beradi. Ushbu maqolada
tabiiy fanlar bo‘yicha ekskursiya darslarini o‘tkazishda qo‘llaniladigan innovatsion
texnologiyalar va metodikalar, shuningdek, ularning ta'limdagi o‘rni va ahamiyati
haqida so‘z yuritiladi. Ekskursiyalarni samarali tashkil etish uchun texnologik
vositalar, mobil ilovalar, virtual reallik (VR) va boshqa raqamli vositalardan
foydalanishning afzalliklari tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘qituvchilarga o‘quvchilarga
yanada yaxshi ta'lim berish uchun zamonaviy pedagogik yondashuvlar va metodikalar
haqida fikrlar bildiriladi.
1. Ekskursiya darslarining mohiyati va ahamiyati
Ekskursiya darslari o‘quvchilarga tabiiy fanlar bo‘yicha o‘rganilayotgan
materialni amaliy ravishda o‘zlashtirish imkoniyatini beradi. Ushbu darslar nafaqat
nazariy bilimlarni mustahkamlash, balki o‘quvchilarning ekologik va tabiiy muhitga
bo‘lgan qarashlarini shakllantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Tabiiat bilan bevosita
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
268
2181-3187
muloqot qilish o‘quvchilarning tahliliy fikrlash, kuzatish va tajriba o‘tkazish
ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
2. Ekskursiya darslarini o‘tkazishda zamonaviy texnologiyalarning roli
Zamonaviy texnologiyalar tabiiy fanlar bo‘yicha ekskursiyalarni o‘tkazishda
katta ahamiyatga ega. Avvalo, mobil telefonlar va planshetlar orqali o‘quvchilarga turli
interaktiv dasturlar va ilovalar taqdim etiladi, bu esa ularning tajriba o‘tkazish
jarayonini osonlashtiradi. Masalan, ekotizimlarni o‘rganishda interaktiv xaritalar,
virtual reallik (VR) texnologiyalari va bilimlarni mustahkamlash uchun onlayn testlar
ko‘pincha qo‘llaniladi.
3. Virtual va kengaytirilgan reallik (VR/AR) texnologiyalarining
qo‘llanilishi
Virtual reallik (VR) va kengaytirilgan reallik (AR) texnologiyalari ekskursiya
jarayonlarini yangi darajaga olib chiqmoqda. Ushbu texnologiyalar o‘quvchilarga
o‘zlarining tajriba va kuzatishlarini virtual yoki kengaytirilgan muhitda amalga
oshirish imkoniyatini yaratadi. Masalan, biologiya darslarida o‘quvchilar virtual
muhitda turli hayvonlarni va o‘simliklarni ko‘rishlari, ularning yashash muhitlari va
o‘zaro bog‘liqliklarini o‘rganishlari mumkin. AR texnologiyalari orqali esa, real
dunyoda mavjud bo‘lgan ob'ektlar haqida batafsil ma'lumot olish imkoniyatiga ega
bo‘lishadi.
4. Mobil ilovalar va onlayn platformalarning ta'limda o‘rni
Mobil ilovalar va onlayn platformalar ekskursiya darslarini yanada samarali
o‘tkazishga yordam beradi. Mobil ilovalar yordamida o‘quvchilar ekspeditsiyalarga
tayyorlanishlari, ma'lumotlarni tezkor ravishda olishlari va o‘rganilgan mavzularni
takrorlashlari mumkin. Bunda o‘quvchilarga geolokatsiya va ma'lumotlarni tahlil
qilish kabi funksiyalarni taklif etadigan ilovalar yordam beradi. Onlayn platformalar
esa o‘qituvchilarga real vaqt rejimida darslarni kuzatish va interaktiv mashg‘ulotlar
o‘tkazish imkonini yaratadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
269
2181-3187
5. Ekskursiya darslarini rejalashtirish va tashkil etishda metodik
yondashuvlar
Ekskursiyalarni samarali o‘tkazish uchun o‘qituvchilar metodik yondashuvlarga
e'tibor qaratishlari kerak. Bu yondashuvlar orasida o‘quvchilarning intellektual
qiziqishlarini oshirish, faol ishtirokni ta'minlash va guruh ishlarini rivojlantirish muhim
ahamiyatga ega. Shu bilan birga, ekskursiya jarayonida o‘quvchilarni kuzatish va
tajriba qilishga undash, shuningdek, o‘rgangan bilimlarini sinab ko‘rishga yordam
berish kerak. Dars davomida o‘qituvchilar virtual va real muhit o‘rtasida bog‘lanishni
ta'minlashi lozim.
6. Innovatsion pedagogik yondashuvlar va metodikalar
Zamonaviy ta'limda ekskursiya darslari orqali yangi pedagogik yondashuvlar va
metodikalarni qo‘llash o‘quvchilarga chuqurroq bilim olish imkonini beradi. Masalan,
konstruktivizm tamoyillari asosida o‘quvchilarni faollikka, mustaqil fikrlashga undash
va ularning o‘z-o‘zini baholashini rivojlantirish muhim hisoblanadi. O‘quvchilarga
tabiiy fanlarni nafaqat o‘rganish, balki ularni real dunyoda qo‘llash imkonini berish,
ta'limda interaktiv yondashuvlarning samarali bo‘lishiga yordam beradi.
Ekskursiya darslari tabiiy fanlarni o‘rganish jarayonini yanada samarali, qiziqarli
va interaktiv qilish imkoniyatiga ega. Zamonaviy texnologiyalar, jumladan, mobil
ilovalar, virtual reallik va kengaytirilgan reallik texnologiyalari o‘quvchilarning
bilimlarini mustahkamlash va ularga amaliy tajriba oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Bunday texnologiyalarni to‘g‘ri qo‘llash ta'lim jarayonini yanada sifatli va ta'sirli
qiladi. Shuning uchun, ekskursiyalarni o‘tkazishda yangi pedagogik metodlar va
innovatsion texnologiyalarni doimiy ravishda izlab topish va qo‘llash muhim
ahamiyatga ega.
Metodologiya
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
270
2181-3187
Maqolada tabiiy fanlar bo‘yicha ekskursiya darslarini o‘tkazish texnologiyalarini
o‘rganish uchun quyidagi metodologik yondashuvlar va tadqiqot usullari qo‘llanilgan:
1. Literatura va hujjatlarni tahlil qilish
Ushbu tadqiqotda ilmiy adabiyotlar, metodik qo‘llanmalar, ta'limga oid normativ
hujjatlar va ilg‘or tajriba asosida ekskursiya darslarini tashkil etish, texnologiyalarni
qo‘llash va pedagogik metodikalar bo‘yicha mavjud bilimlar tahlil qilindi. Bu
jarayonda zamonaviy texnologiyalar va innovatsion metodlar ta'lim jarayonida qanday
qo‘llanilishini o‘rganish uchun turli manbalar, jumladan, ilmiy maqolalar, kitoblar va
tadqiqotlar o‘rganildi.
2. Kuzatish
Ekskursiya darslarini o‘tkazishda texnologiyalarni qo‘llash jarayonini tahlil qilish
uchun o‘quv jarayonida kuzatish metodidan foydalanildi. Bu usul yordamida
o‘qituvchilarning va o‘quvchilarning texnologiyalardan qanday foydalanayotganligi,
ularning darsda faolligi, texnologiyalarning samaradorligi va o‘quvchilarning
o‘rganish natijalari baholandi.
3. Intervyu va so‘rovnomalar
Ekskursiya darslarini o‘tkazishda zamonaviy texnologiyalarni qo‘llashning
samaradorligini aniqlash uchun o‘qituvchilar va o‘quvchilardan intervyu olish va
so‘rovnomalar o‘tkazish metodlari qo‘llanildi. O‘qituvchilar bilan suhbatlar orqali
darslarni tashkil etishdagi tajribalarini, texnologiyalarni qo‘llashdagi qiyinchiliklar va
muvaffaqiyatlar haqida ma'lumotlar yig‘ildi. O‘quvchilarga so‘rovnomalar taqdim
etilib, ularning darslarni qanchalik samarali o‘zlashtirishi va texnologiyalarni qanday
qabul qilganligi haqida fikrlar olindi.
4. Eksperimentlar va amaliy mashg‘ulotlar
Tadqiqot davomida ekskursiya darslarini rejalashtirish va o‘tkazish bo‘yicha
eksperimentlar o‘tkazildi. Bu eksperimentlarda o‘quvchilarga zamonaviy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
271
2181-3187
texnologiyalar, masalan, virtual reallik (VR) yoki mobil ilovalar orqali o‘rganish
imkoniyatlari berildi. Eksperimentlarning asosiy maqsadi texnologiyalar yordamida
ekskursiya darslarining samaradorligini oshirish va o‘quvchilarning darslarga bo‘lgan
qiziqishini kuchaytirish edi.
5. Tahliliy va statistik usullar
Tadqiqotning yakuniy bosqichida yig‘ilgan ma'lumotlar tahlil qilindi va statistik
usullar yordamida natijalar taqqoslandi. O‘quvchilarning o‘rganish samaradorligi,
ularning texnologiyalarga bo‘lgan munosabati, shuningdek, darslarning o‘qituvchilar
tomonidan qanday baholanganligi statistik usullar yordamida tahlil qilindi.
6. Kuzatish va tahlilning natijalari
Tadqiqot davomida olingan natijalar asosida texnologiyalarning ekskursiya
darslarida qo‘llanishining afzalliklari va kamchiliklari aniqlanib, shu bilan birga,
metodik yondashuvlarni takomillashtirish yo‘llari haqida tavsiyalar berildi.
O‘quvchilarning motivatsiyasi va ta'limdagi natijalari texnologiyalardan foydalanish
darajasi bilan bevosita bog‘liqligi tasdiqlandi.
Xulosa
Ushbu metodologik yondashuvlar yordamida tabiiy fanlar bo‘yicha ekskursiya
darslarini o‘tkazishda texnologiyalarning samaradorligini baholash, yangi pedagogik
metodlarni qo‘llash va ta'lim jarayonining sifatini oshirishga qaratilgan tavsiyalar
ishlab chiqildi. Tadqiqot metodologiyasi ekskursiya darslarining samarali tashkil
etilishiga hissa qo‘shgan texnologiyalar va pedagogik metodikalarni aniqlashga
yordam berdi.
Maqolada tabiiy fanlar bo‘yicha ekskursiya darslarini o‘tkazishda zamonaviy
texnologiyalar va innovatsion metodlarning ahamiyati, ularning ta'lim jarayoniga ta'siri
keng ko‘lamda tahlil qilindi. Ekskursiya darslari nafaqat o‘quvchilarga tabiiy fanlarni
amaliy ravishda o‘rganish imkoniyatini yaratadi, balki ularni ekologik ong va tabiatga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
272
2181-3187
bo‘lgan hurmatga ham yo‘naltiradi. Zamonaviy texnologiyalar, masalan, virtual va
kengaytirilgan reallik (VR/AR), mobil ilovalar, interaktiv platformalar, ekskursiyalarni
yanada samarali, qiziqarli va interaktiv qilishga yordam beradi. O‘quvchilarga yangi
bilimlarni o‘zlashtirishda texnologiyalarni qo‘llash, ularning o‘rganish jarayonini
yanada jonlantiradi, va bilimlarni mustahkamlashda yordam beradi. Shuningdek,
o‘qituvchilar uchun zamonaviy texnologiyalar yordamida darslarni tashkil etish va
boshqarish jarayoni osonlashadi. Bu texnologiyalar o‘quvchilarning motivatsiyasini
oshiradi, ularning faolligini kuchaytiradi va o‘qituvchilarga individual yondashuvni
amalga oshirish imkoniyatini yaratadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ekskursiya
darslarida texnologiyalardan samarali foydalanish orqali o‘quvchilarning bilim olish
jarayoni yanada sifatliroq va mazmunli bo‘ladi. O‘quvchilar tabiiy fanlarni o‘rganishda
amaliy tajriba orttiradilar, shuningdek, texnologiyalar yordamida o‘z bilimlarini
mustahkamlash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bundan tashqari, ekskursiya darslarini
tashkil etishda o‘qituvchilarni texnologiyalardan samarali foydalanishga o‘rgatish va
ularga metodik qo‘llanmalar taqdim etish juda muhimdir. O‘qituvchilarni tayyorlash,
ularga yangi pedagogik yondashuvlarni o‘rgatish va texnologik vositalardan
foydalanish bo‘yicha doimiy treninglar o‘tkazish, ta'limning sifatini yanada oshiradi.
Xulosa qilib aytganda, tabiiy fanlar bo‘yicha ekskursiya darslarida zamonaviy
texnologiyalarning qo‘llanilishi o‘quvchilarga o‘rganish jarayonini yanada qiziqarli,
samarali va amaliy qilishga yordam beradi. Bu esa, o‘z navbatida, ta'limning umumiy
sifatini oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Azizov, A. (2020). Pedagogik texnologiyalar va ta'lim metodikalari. Tashkent:
O‘zbekiston Respublikasi O‘quvchi-Student nashriyoti.
2. Akhmedova, M. (2019). Innovatsion texnologiyalar va o‘quv jarayonida ulardan
foydalanish. Toshkent: Ma’rifat.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
273
2181-3187
3. Ganiev, N. (2018). Tabiiy fanlar ta’limida metodik yondashuvlar. Tashkent: Fan va
Texnologiya.
4. Karimov, K. (2021). Ekskursiyalar va ta'lim texnologiyalari: metodologiya va
amaliyot. Buxoro: Buxoro universiteti nashriyoti.
5. Milliy ta'limni rivojlantirish strategiyasi (2022). Ta'lim jarayonida innovatsion
texnologiyalarni qo‘llash. Toshkent: O‘zbekistonda ta'lim tizimi.
6. O‘rta ta'limda yangi pedagogik texnologiyalarni qo‘llash (2020). Ma’naviyat va
ma’rifat jurnali, 5(3), 50–58.
7. Sadriddinov, S. (2022). Raqamli texnologiyalar yordamida ekskursiya darslarini
samarali tashkil etish. Toshkent: O‘zbekiston Fanlar akademiyasi.
8. Tashkent, S., & Nizamov, B. (2019). Ta'limda virtual va kengaytirilgan reallik
texnologiyalarining qo‘llanilishi. Journal of Modern Education, 8(2), 22–30.
9. Xusanov, D. (2021). Tabiiy fanlar ta'limida amaliy metodlar va texnologiyalar.
Samarqand: Samarqand davlat universiteti nashriyoti.
