ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
245
2181-3187
ANALIZATORLARIDA KAMCHILIKLARI BOR BOLALAR.
KO'RISHIDA NUQSONI BO'LGAN BOLALAR.
Sattorova Mohira Amirqulovna
Axborot Texnologiyalari va Menejment Universiteti
Pedagogika kafedrasi dotsenti, pedagogika
fanlar bo'yicha falsafa doktori
Rajabova Sevinch Mirzohidovna
Axborot texnologiyalar va menejment universiteti
Ijtimoiy fanlar fakulteti Maxsus pedagogika
Defektologiya yònalishi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolamni mazmuni shundan iboratki , Kòrishda nuqsoni
bòlgan bolalarni koreksiya qilish va jamiyatga qòshish. Korreksion chora tadbirlar
natijasida ularni hayotida òz òrnini toptirsh.
Kalit sòzlar:
Albinizm, katarakta,
glaukoma, traxoma,
kriptoftalm,
mikroblefaron, koloboma, miopiya, gipermetropiya, astigmatizm, refraksiya, nistagm,
ritmik, kòrish nervi atrofiyasi, afaksiya, oftalmolog, korreksiya, pigmentli retinit,
distrofiyasi, toksoplazmoz.
Kòrish bolaning hayotiy faoliyatida va rivojlanishida muhim ahamiyatga ega .
Kòrish analizatori yordamida duyoni idrok - etish bolaning ruhiy rivojlanlanishida
muhim ahamiyatga ega. Atrof - muhit haqidagi eng kuchli taassurotlar kòz bilan idrok
etiladi. Bola kòrish qobilyati orqali narsalarning rangi , shakli , hajmi , harakati, uzoq
yaqinligi, fazodagi òrni haqida tasavvurga ega. Tiflopsixologiyada ikki turlicha
yònalgan jarayon - kòrishda nuqsoni bòlganlarni nisbatan chuqur differensiatsiyalash :
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
246
2181-3187
total kòzi ojiz ; yoruģlikni his qiladigan kòzi ojiz ; qoldiqli kòrishga ega kòzi ojiz ;
chuqur zaif kòruvchi ; zaif kòruvchi. Bunday tendensiyalar ko'rishda nuqsoni bòlgan
bolalarning psixologik tavsifiga ta'sir òtkazadi , kòrish patalogiyasi turli shakllairning
bolalarning psixik rivojlanishiga ta'sir darajasi va kuchini , shuningdek yakka tartibda
ishlaganda va maxsus korreksiyalash mashģulotlarida ularni kompesatsiyalash
imkoniyatlarini belgilaydi. Kòrishga aloqador nuqsonlar kelib chiqish sabablariga kòra
tuģma va orttirilgan bòladi. Tuģma nuqsonlar sabablari orasida irsiy kasalliklar
(masalan, tuģma kataraktaning ba'zi shakllari va boshqalar), xomilador ayolning
topsoklazmoz , qizilcha kasaliklari bilan oģrishi , xomila kòrish organlarning
embrional rivojlanish paytda zararlanishi , miya òsmasi va shu kabi kasalliklar katta
rol òynaydi.
Kòrishda nuqsoni bòlgan bolalar kòruv òtkirligiga kòra 2 turga bòlinadi :
1.
Total kòrlar - kòrish òtkirligi 0.
2.
Qisman kòrlar. Kòrish òtkirligi 0,05 gacha. Mashģulotlarda ular asosan òquv
materializing sezish , eshitish idroki asosida òzlashtiradilar. Brayl tizimi bòyicha
o'qiydi va yozadilar. Ba'zi bir bolalar saqlangan kòrish imkoniyatidan o'qish va
yozishda foydalanishlari mumkin.
Zaif kòruvchilar kòrish òtkirligiga ko'ra quyidagicha turga bòlinadi.
1.
Kòruv òtkirligi 0,05 dan 0,1 gacha
2. Kòruv òtkirligi 0, 1 dan 0, 2 gacha
3. Kòruv òtkirligi 0, 2dan 0, 4 gacha
Kòrish òtkirligi pastligi bilan bir qatorda ayrim bolalarda ko'rish maydoni today
gang, fazoviy idrok buzilgan bòlishi ham mumkin. (Kòrish òtkirligi 0, 1 bòlgan
bolalar). Bularning barchasi òquv materiallarni idrok etish, òzlashtirishga salary ta'sir
kòrsatadi. Zaif kòruvchi bolalar maxsus sharoitda , maxsus usul , uskunalar , texnik va
optik vositalar yordamida òqitilishi maqsadga muvofiqdir. Ularga ta'lim - tarbiya
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
247
2181-3187
berish jarayonida ko'ruv idrokini rivojlantirishga alohida alohida ahamiyat beriladi.
Kòrishdagi nuqsonlar bolaning ruxiy , jismoniy rivojlanishida ikkilamchi nuqsonlar
kelib chiqishiga olib keladi. Kòrishida nuqsoni bòlgan bolalar va kattalarning ta'limi
va tarbiyasini tashkil etishni òrganuvchi ilmiy ta'limotlarni òrganuvchi fan
tiflopedagogika fani hisonlanadi. Kòrishning zaiflashuvi sabablari:
1.Albinizm - odamlarning terida , kòzda, sochda rangning (pigmentning)
bòlmasligi bilan tuģilish. Ularda rangsiz teri va juda yorqin oq - sariq soch bòlishi
mumkin odatiy yetnik gruppalardan tashqari. Albinizm kòruv faoliyatiga ta'sir qiladi.
2.Katarakta - bu kòz linzalarining xiralashuvi oqibatida yorqin kòrishni
qiyinlashtiradi. Katarakta kòp hollarda bir necha sabablar bilan boģliq. Kòp bolalar
katarakta bilan tuģiladi. Katarakta kòzdagi qizarishlar, shishlar, va boshqa kòz
kasalliklaridan bòlishi mumkin. Bunda bolaning kòzi odatdagidan kichikroq bòladi.
Homiladorlik davridagi infeksiyalar ham kataraktaga sabab bòlishi mumkin.
3.Diabetga aloqador kòz kasalligi. Kòp davlatlarda kòrish zaiflashuvining asosiy
sababchisi sifatida kòrsatiladi. Bunda glaukoma , katarakta , diabetik retionapiya kelib
chiqishi mumkin.
4.Glaukoma - kòruv nervi miyaga ma'lumotni beradi. U shikastlanganda kòzda
bosim oshadi. Kòzlarning tòģri ishlashi ularning shaklini ushlab qolishi soģlom bòlishi
uchun bosim ma'lum miqdorda bòlishi kerak. Bosim juda yuqori bòlsa bolada quyosh
yoki yorqin nurlarda noqulaylik kuzatilishi, bolada g'ilaylik bòlishi ( bolaning kòzlari
turli tomonga qarashi ) yoki "dangasa kòz" ( bir kòzning boshqasiga qaraganda
kuchsizligi ) ning bòlishi va kòz yoshlanishi mumkin.
5. Daryo kòrlik . Daryo bòyida yashaydigan qora pashsha tomonidan yuqadigan ,
kòzlarning hamma ichki tòqimalari zararlanib , qon ketishi , qizarish , shish , va boshqa
yakuniy asoratlar bòlsa kòrlikka olib beradi. Ta'siriga uchragan kishilarning 99 %
Afirikada , 1 % Yaman, Meksika, Guatemala, Ekavator , Kolumbiya , Venusuellada
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
248
2181-3187
yashaydi. Astigmatism bilan yoki astigmatizmsiz keladigan miopiyalar yaqinda korish
gipermetropiyalar uzoqdan kòrish kiradi.
6. Pigmentli retinet retinetli kasallik . Birinchi belgisi, yerda bolalikda salary ta'sir
bilan ròy beradi. Qoronģida kuchsiz kòradi va ko'rish maydoni torayishni boshlaydi.
Pigmentli retinit turmushda va oilaviy hayotda uchraydigan eng odatiy kòz kasalligidir.
7. Traxoma . Chivinlar orqali yuqadigan kasallik. Bunda ko'zdan infeksiya ajralib
chiqadi. Bir necha yillardan keyin infeksiya takrorlanadi , kòzning ichida chandigarh
bòlishi , qovoqlar oģrishi , kòzi ojizlikka ham olib kelishi mumkin. Kòrishida nuqsoni
bòlgan bolaning ijtimoiylashuvini stimulash uning ijtimoiy tajribasini boyitish kishilar
bilan muloqot va birgalikdagi bòlgan faoliyatga tayyorlash ,madaniy qadriyatlarga ,
madaniy hayotda faol ishtirok etishga òrgatish . Esthetic tushunchalar va tamoyillar
bilan tanishtirish davomida ahloqiy ongni tarbiyalash , Burch va mas' uliyat hislarini
mustahkamlash. V. Gauyi (( 1745 - 1822) tiflopedagogika va fanning va kòrishida
nuqsoni bòlgan shaxslarni òqitishning asoschisi hisoblanadi, uning maslakdoshi va
izdoshi , fransuz pedagogi D.Didro Fransiya va Rossiyadagi kòrinishida nuqsoni
bòlgan shaxslar uchun mòljallangan ilk ta'lim muassasalarining asoschisidir.
Tiflopedagogikada kòzi ojiz bolalar kòr (sòqir ), yaxshi kòra olmaydigan kòzi xira ,
zaif kòruvchi bolalar guruhiga bòlinadi. Kòr bolalarning kòrish qobilyati keskin
kamaygan ( total kòrlik) yoki korreksiya qòllanilganida ( kòzoynak tutilganida ) ham
kòrish òtkirligi 0. 04 gacha pasaygan , ya'ni bunday bolalar amalda kòr bòladi. Zaif
kòruvchi bolalarda kòrish òtkirligi 0.05 dan 0.4 gacha bòlishi mumkin. Bunday bolalar
tevarak atrofni kòrish analizatori orqali idrok etadi. Kòrishga aloqador nuqsonlar kelib
chiqish sabablariga kòra tuģma va orttirilgan bòladi. Tuģma nuqsonlar sabablari
orasida irsiy kasalliklar ( masalan , tuģma kataraktaning ba'zi shakllari va boshqalar)
homilador ayolning topsoklazmoz qizilcha kasalliklari bilan òģrishi , xomila kòrish
organlarning embrional rivojlanish paytda zararlanishi, miya òsmasi va shu kabi
kasalliklar katta rol òynaydi. Orttirilgan kòrish nuqsonlari hozirgi kunda nisbatan kam
uchraydi. Aholida davolash- profilaktika, oftalmologiya yordamining yaxshilanganligi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
249
2181-3187
tibbiy sohasida katta yutuqlar qòlga kiritilganligi munosabati bilan zaif kòruvchi
bolalar ancha kamaydi. Traxoma, chechak , sòzak , kòz sili, skarlatina , va boshqa
kasalliklar oqibatida bolalarning koz yoki zaif kòruvchi bòlib qolish hodisalari deyarli
tamomila barham berildi. Yosh gòdaklarda ba'zan kòzga oid tuģma nuqsonlar ham
uchraydi: kriptoftalm - kòz olmasi , qovoqlarning tuģilishidan rivojlanmay qolgani;
mikroblefaron - kòz qovoqlar kaltaligi tufayli kòzning yumilmay turishi , koloboma -
kòz qovoqlarning nuqsonli va boshqalar shular jumlasidandir. Bunday kasalliklarni
kòpchiligini jarrohlik yòli bilan davolab ularni bartaraf etsa bòladi. Kòrish
nuqsonlarining eng kòp tarqalgan shakllaridan biri refraksiya alohida yordamga
muhtojlaridir. Ularga yaqin ko'rish ( miopiya ) ning turli darajasi , gipermetropiya ,
uzoqni kòrish yoki yaqin kòrish astigmatizmi kiradi.
Refraksiya
alohida yordamga muhtojlari, ya'ni nurlarni sindiruvchi focus kòzi
turi oldida bòladi. Yaqin ko'rishda bola uzoqdagi buyumlarni noaniq kòradi. Yaqin
kòrishda xarita , jadvallar , sayr vaqtida uzoqdagi buyumlarni kuzatish , òqish , yozish
, mehmat darslarida bajariladigan ishlar rasmlarni òzlashtirishda qiyinchiliklar
kuzatiladi. Yaqin kòrishda kòzoynak yodamida tòģirlanadi. Yaqin kòruvchi bolalarga
boshni uzoq egib turish , tez engashtirish , oģir kòtarish , tana silkinishlari , mayda
obyektlarbilan uzoq ishlash taqiqlanadi. Uzluksiz ish 15 daqiqa . Xira yoruģlik man
etiladi.
Uzoqdan kòrish -
kòzdan yiroqroq kòradi , kòzga yaqin buyumlarni idrok etishda
qiynaladi. Bunday bolalar mayda obyektlarni kòrib òrganishga mòljallangan darslarda
juda qiynaladi va òqish , yozish , tarqatma , material bilan ishlashda qiyinchilikka
uchraydilar. Uzoqdan kòrish maxsus korreksiya kòzoynaklari bilan tòģirlanishi
mumkin. Ularga jismoniy vazifalarni bajarish taqiqlanmaydi.
Nistagm -
kòzning beixtiyor ritmik takrorlanuvchi harakatlari. Kòzning ortiqcha
harakatlari natijasida kòrilayotgan tasvir yoyilib kòrinadi. Nistagm bola kòrayotgan
obyektga kòrish diqqatini jamlashga qiynaladi. Bu qiyinchiliklar ayniqsa harakatdagi
dynamic idrokni qiyinlashtiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
250
2181-3187
Astigmatizmda
kòpincha uzoq va yaqindan kòrishning buzilishi qòshilib keladi.
Shox pardoning shakli buzilishi natijasida nurlar notòģri sindiriladi. Astigmatizmi bor
bolalar tòr pardasida vertikal, gorizontal va boshqa yònalishdagi qiyshiq idrok
kuzatiladi va natijada notògri tasvir paydo bòladi. Kòrish nuqsonlarining yana boshqa
shallariga katarakta , kòrish nervi atrofiyasi , albinizm , mikroftalm, va boshqa bir qator
kasalliklarni kiritish mumkin.
Xulosa
Ushbu maqolada kòrish analizatorlarida kamchiliklari bor , va kòrish
analizatorlariga oid kasalliklar, va ko'rishda nuqsoni bor va zaif kòruvchilar haqida
tòliq ma'lumotlar berib òtildi .
Foydalanilgan adabiyotlar
1. V . Gayui (1745 - 1822 ) tiflopedagogika fanining va kòrishida nuqsoni bòlgan
shaxslarni oqitishning asoschisi hisoblanadi.
2. D.Didro Fransiya va Rossiyadagi kòrishida nuqsoni bòlgan shaxslar uchun
mòljallangan ilk ta'lim muassasalarining asoschisidir.
3. L. Brayl relefli yozuvning olti nuqtali tizmini yaratgan.
4. Ye. B. Rankings ranglarni farqlashning tuģma va orttirilgan shakllari .
5. Sh. Xalilova 2005 - yil " Kòrishida nuqsoni bòlgan bolalar tafakkur xususiyatlari"
mavzusida.
