ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
262
2181-
3187
BARQAROR QURILISH: LYOSSIMON GRUNTLARDA GEOSINTETIK
MATERIALLARNI QO‘LLASH TAJRIBASI
Sattorova Yoqutxon Yax’yo qizi,
TDTrU talabasi
Abdullayeva Diyora Xabibulla qizi, TDTrU talabasi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqola lyossimon gruntlarda barqaror qurilishni ta'minlashda geosintetik
materiallarning qo'llanilishini atroflicha ko'rib chiqadi. Lyossimon gruntlarning o'ziga
xos xususiyatlari, ularning muhandislik masalalari hamda geosintetik materiallarning
gruntlar mustahkamligini oshirish, cho'kishni kamaytirish va suv o'tkazuvchanligini
nazorat qilishdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Maqolada geosintetik to'siqlar, geogridlar,
geoto'qimalar va geomembranalar kabi asosiy geosintetik material turlari, ularning
lyossimon gruntlarda qo'llanilish mexanizmlari va samaradorligi yoritiladi.
Shuningdek, amaliy tajribalar, xalqaro loyihalar misollari keltirilgan bo'lib, ular
geosintetik materiallarning iqtisodiy samaradorligi va ekologik afzalliklarini
ko'rsatadi.
Kalit so'zlar:
Lyoss, lyossimon gruntlar, geosintetik materiallar, geoto'qima,
geogrid, geomembrana, grunt mustahkamlash, cho'kish.
Kirish
. Qurilish muhandisligida zaminning mustahkamligi va barqarorligi har
qanday inshootning uzoq muddatli xizmat ko'rsatishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga
ega. Ayniqsa, lyossimon gruntlar kabi o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lgan yerlarda
qurilish obyektlarini loyihalash va barpo etish jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi.
Lyossimon gruntlar o'zining g'ovakli tuzilishi, past zichligi, yuqori g'ovakliligi va
ayniqsa, namlik ta'sirida tez cho'kishga moyilligi bilan ajralib turadi. Bu xususiyatlar
inshootlarning notekis cho'kishiga, deformatsiyasiga va hatto qulashiga olib kelishi
mumkin.
So'nggi yillarda muhandislik
amaliyotida ushbu muammolarni bartaraf etishda geosintetik materiallar keng
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
263
2181-
3187
qo'llanilmoqda. Geosintetiklar sun'iy polimerlardan tayyorlangan, gruntlar bilan o'zaro
ta'sirda bo'ladigan, o'zining mexanik, gidravlik va kimyoviy xususiyatlari bilan zamin
mustahkamligini oshirishga xizmat qiluvchi innovatsion materiallardir. Ushbu maqola
lyossimon gruntlarda geosintetik materiallarning qo'llanilishining amaliy tajribasini,
ularning samaradorligini va barqaror qurilishni ta'minlashdagi rolini chuqur
o'rganishga qaratilgan. Lyossimon gruntlar, asosan, shamol orqali ko'chirilgan mayda
changsimon zarralardan (quv-loy zarralari) iborat bo'lib, o'ziga xos makroporali (katta
g'ovakli) tuzilishga ega. Bu gruntlar Markaziy Osiyo, Shimoliy Xitoy, AQShning
ayrim hududlari va Sharqiy Yevropada keng tarqalgan. Ularning asosiy muhandislik
xususiyatlari quyidagilardan iborat. Yuqori g'ovaklilik va past zichlik - bu xususiyatlar
ularni yuk ostida va ayniqsa, suv ta'sirida tez cho'kishga moyil qiladi. Suvga
chidamsizlik (sag'irlanish) - namlik kirib kelganda, lyoss zarralari orasidagi
bog'lanishlar buzilib, gruntning struktural tuzilishi yemiriladi va bu keskin cho'kishga
olib keladi. Bu holat "sag'irlanish" deb ataladi. Keskinlikka qarshilikning pastligi -
lyossimon gruntlar nisbatan mo'rt bo'lib, keskin yuklarga yomon chidaydi. Bundan
tashqari eroziyaga moyillik ham ta’sir qiladi. Shamol va suv eroziyasi ta'sirida oson
yemiriladi, bu esa qiyaliklar barqarorligiga xavf tug'diradi. Bu xususiyatlar qurilishda
jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi, jumladan, inshootlarning notekis cho'kishi va
yorilishi, yo'llar va temir yo'llarda deformatsiyalar, suv inshootlari va zaxiralash
havzalarida filtratsiya va sizib chiqish, yer ko'chishlari va qiyaliklarning beqarorligi.
Ushbu muammolarni hal etish uchun an'anaviy usullar (gruntni zichlash, sementlash,
gruntni almashtirish) ko'pincha qimmat va mehnat talabchan bo'ladi. Shu sababli,
geosintetik materiallar tobora kengroq qo'llanilmoqda.
Geosintetik materiallar o'zining funksional xususiyatlariga
ko'ra bir necha turlarga bo'linadi: Geoto'qimalar: to'qilgan yoki to'qilmagan sintetik
matolar bo'lib, asosan ajratish, filtratsiya, mustahkamlash va drenajlash funksiyalarini
bajaradi. Lyossimon gruntlarda ular asosiy poydevor va zamin gruntlari orasida
ajratuvchi qatlam sifatida ishlatiladi. Bu, ayniqsa, yuk ostida aralashishning oldini
oladi va asosiy qatlamning toza bo'lishini ta'minlaydi. Filtrlash xususiyati esa gruntdagi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
264
2181-
3187
mayda zarralarning chiqib ketishini to'xtatib, suvning erkin o'tishini ta'minlaydi.
Geogridlar: Ochiq to'rsimon tuzilishga ega bo'lgan polimer materiallar. Ular asosan
mustahkamlash funksiyasini bajaradi. Lyossimon gruntlarda geogridlar grunt ichiga
joylashtiriladi va u bilan o'zaro bog'lanish (interlocking) orqali gruntning keskinlikka
qarshiligini sezilarli darajada oshiradi. Bu, ayniqsa, yo'l poydevorlari, tirgovich
devorlari va qiyaliklarni mustahkamlashda samaralidir. Geogridlar gruntdagi yuklarni
kattaroq maydonga taqsimlab, cho'kishni kamaytiradi. Geomembranalar: Suv
o'tkazmaydigan yupqa polimer qatlamlar. Ular asosan gidroizolyatsiya funksiyasini
bajaradi. Lyossimon gruntlarda geomembranalar suv omborlari, kanallar va chiqindi
poligonlari tagiga joylashtirilib, suvning gruntga singishini oldini oladi va sag'irlanish
jarayonini to'xtatadi. Bu ayniqsa, grunt suvlarining inshoot poydevorlariga ta'sirini
kamaytirishda juda muhim. Geokompozitlar: Ikki yoki undan ortiq geosintetik
materiallarning kombinatsiyasi (masalan, geoto'qima va geogrid). Ular bir vaqtning
o'zida bir nechta funksiyani bajarishi mumkin, masalan, mustahkamlash va drenajlash.
Geosintetik materiallarning lyossimon gruntlarda qo'llanilishi
bo'yicha dunyo bo'ylab ko'plab muvaffaqiyatli loyihalar mavjud. 1. Avtomobil yo'llari
va temir yo'l poydevorlari: Lyossimon gruntlarda qurilgan yo'llar ko'pincha notekis
cho'kishga va qiyaliklarning buzilishiga moyil bo'ladi. Bu muammolarni bartaraf etish
uchun yo'l poydevorining tagiga geogridlar va geoto'qimalar joylashtiriladi. Geogridlar
yuklarni kengroq maydonga taqsimlab, yo'l qoplamasidagi stressni kamaytiradi va
poydevorning yuk ko'tarish qobiliyatini oshiradi. Geoto'qimalar esa grunt va
to'ldiruvchi materialning aralashishini oldini olib, poydevorning uzoq muddat
barqarorligini ta'minlaydi. Masalan, Xitoyning g'arbiy hududlarida lyossimon
gruntlarda qurilgan ko'plab magistral yo'llarda geosintetik materiallar muvaffaqiyatli
qo'llanilgan. Bu usul yo'llarning xizmat muddatini sezilarli darajada uzaytirgan. 2.
Tirgovich devorlari va qiyaliklarni mustahkamlash: Lyossimon gruntlardagi qiyaliklar
va balandliklar eroziya va namlik ta'sirida tez-tez beqarorlashadi. Geogridlar va
geoto'qimalar yordamida gruntni qatlamlab mustahkamlash (reinforced earth walls)
texnologiyasi keng qo'llaniladi. Bu texnologiyada grunt qatlamlari orasiga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
265
2181-
3187
geosintetiklar joylashtirilib, ular grunt bilan birgalikda massivni hosil qiladi. Bunday
devorlar nafaqat yuqori yuklarga chidamli, balki nisbatan tejamkor va estetik jihatdan
ham jozibali bo'ladi. AQSh va Yevropada ko'plab ko'prik yo'nalishlari va temir yo'l
qiyaliklari shu tarzda mustahkamlangan. 3. Suv omborlari va kanallarni izolyatsiya
qilish: Lyossimon gruntlarda qurilgan suv omborlari va kanallar suvning gruntga sizib
chiqishi (filtratsiya) tufayli katta suv yo'qotishlariga va sag'irlanishga olib kelishi
mumkin. Bunday loyihalarda geomembranalar muhim rol o'ynaydi. Geomembranalar
suv o'tkazmaydigan to'siq bo'lib, suvning gruntga singishini butunlay oldini oladi.
Masalan, O'zbekistonning sug'oriladigan dehqonchilik mintaqalarida yangi kanallar
qurishda va eskilarini rekonstruksiya qilishda geomembranalardan foydalanish suv
resurslarining samaradorligini oshirmoqda va grunt eroziyasini kamaytirmoqda. 4. Yer
usti maydonchalarini barqarorlashtirish: Aero-maydonlar, sanoat maydonchalari va
omborxonalar kabi katta yuklarga duchor bo'ladigan inshootlarning poydevorlarini
barqarorlashtirishda ham geosintetiklar qo'llaniladi. Bu geosintetik materiallar
gruntning yuk ko'tarish qobiliyatini oshirib, notekis cho'kishning oldini oladi.
XULOSA
Lyossimon gruntlar qurilish muhandisligida o'ziga xos qiyinchiliklarni keltirib
chiqaradi, biroq
geosintetik materiallar
ushbu muammolarni hal etishda samarali va
innovatsion yechim bo'lib xizmat qiladi. Ularning mustahkamlash, ajratish, filtrlash,
drenajlash va izolyatsiya qilish qobiliyatlari lyossimon gruntlarning zaif tomonlarini
bartaraf etib, inshootlarning barqarorligi va xizmat muddatini oshirishga yordam
beradi.
Amaliy tajribalar va dunyo bo'ylab muvaffaqiyatli loyihalar geosintetik
materiallarning nafaqat texnik jihatdan samarali, balki iqtisodiy va ekologik jihatdan
ham foydali ekanligini ko'rsatmoqda. Kelajakda barqaror qurilish tamoyillari tobora
muhim ahamiyat kasb etayotgan bir sharoitda, lyossimon gruntlarda geosintetik
materiallarning qo'llanilishi yanada kengayishi kutilmoqda. Bu, o'z navbatida, qurilish
industriyasida innovatsiyalar va resurslarni tejashga hissa qo'shadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
266
2181-
3187
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Koerner, R. M. (2012).
Designing with Geosynthetics
. 6th Edition. Pearson
Prentice Hall.
2.
Holtz, R. D., Christopher, B. R., & Berg, R. R. (1995).
An Introduction to
Geotechnical Engineering
. Prentice Hall.
3.
Zheng, H. C., Liu, C., & Wang, Y. H. (2007). "Engineering Properties of Loess
and Loess Collapsibility."
Engineering Geology
, 94(3-4), 113-124.
4.
Jones, C. J. F. P. (2009). "Geosynthetics for Sustainable Construction."
Geotextiles and Geomembranes
, 27(6), 461-467.
5.
Wang, R., & Yu, H. (2018). "Application of Geosynthetics in Loess Regions: A
Review."
Journal of Mountain Science
, 15(11), 2419-2432.
6.
Abri, A. A., & Yandouzi, M. (2016). "The Use of Geosynthetics in Earthworks
on Collapsible Loess Soils."
Geosynthetics International
, 23(1), 38-51.
