ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
213
2181-
3187
CHET ELLIKLAR ISHTIROKIDAGI ISHLAR BO‘YICHA
YURISDIKSIYA MASALASINING NAZARIY VA HUQUQIY ASOSLARI
TOSHKENT DAVLAT YURIDIK UNIVERSITETI
Magistranti : Hamidova Nodiraxon Hamidjon qizi
Ilmiy rahbar:
Fuqarolik protsessual va iqtisodiy
protsessual huquqi kafedrasi
dotsenti, y.f.f.d. J.T.Allayorov
Annotatsiya:
Ushbu maqola chet elliklar ishtirokidagi ishlarda yurisdiksiya
masalasining nazariy va huquqiy asoslarini o‘rganadi. Unda turli huquqiy tizimlardan
bo‘lgan shaxslar yoki tashkilotlarning ishtiroki natijasida yuzaga keladigan
murakkabliklar ko‘rib chiqiladi, bunday ishlarni ko‘rib chiqish va hal qilish vakolati
qaysi sudga tegishli ekanligini aniqlovchi prinsiplarga e'tibor qaratiladi. Tadqiqot turli
yurisdiksiya nazariyalari, xalqaro konvensiyalar va milliy qonunchiliklarni o‘rganib
chiqadi, ularning transchegaraviy nizolarni hal qilishga ta’sirini tahlil qiladi. Asosiy
e'tibor shaxsiy yurisdiksiya, predmet yurisdiksiyasi, forum non conveniens tamoyili,
shuningdek, chet el sud qarorlarini tan olish va ijro etish masalalariga qaratilgan.
Maqolaning maqsadi globalashib borayotgan huquqiy makonda yurisdiksiya
masalalari bilan bog‘liq muammolar va yechimlar haqida keng qamrovli tushuncha
berishdan iborat.
Annatation:
This article explores the theoretical and legal foundations of
jurisdiction in cases involving foreign elements. It examines the complexities arising
from the involvement of individuals or entities from different legal systems, focusing
on the principles that determine which court has the authority to hear and decide such
cases. The research delves into various jurisdictional theories, international
conventions, and national legislations, analyzing their impact on the resolution of
cross-border disputes. Key areas of focus include personal jurisdiction, subject matter
jurisdiction, forum non conveniens, and the recognition and enforcement of foreign
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
214
2181-
3187
judgments. The aim is to provide a comprehensive understanding of the challenges and
solutions related to jurisdictional issues in an increasingly globalized legal landscape.
Kalit soʻzlar
: Yurisdiksiya, chet elliklar, xalqaro xususiy huquq, sud vakolati,
transchegaraviy nizolar, tan olish, ijro etish, forum non conveniens, xalqaro
konvensiyalar.
Keywords:
Jurisdiction, foreign elements, private international law, court
competence, cross-border disputes, recognition, enforcement, forum non conveniens,
international conventions.
Kirish
Globalizatsiya jarayonlarining chuqurlashuvi va xalqaro munosabatlarning
kengayishi natijasida chet ellik shaxslar yoki tashkilotlar ishtirokidagi huquqiy nizolar
soni sezilarli darajada ortmoqda. Bunday vaziyatlarda eng muhim va dolzarb
masalalardan biri – bu yurisdiksiya masalasidir. Ya'ni, qaysi davlat sudi ushbu nizoni
ko‘rib chiqish va hal qilish vakolatiga ega ekanligini aniqlash zaruriyati yuzaga keladi.
Ushbu masala nafaqat nazariy ahamiyatga ega, balki amaliy jihatdan ham katta
ahamiyat kasb etadi, chunki yurisdiksiyaning noto‘g‘ri aniqlanishi sud jarayonining
kechikishiga, qo‘shimcha xarajatlarga va hatto sud qarorining boshqa davlat hududida
tan olinmasligi va ijro etilmasligiga olib kelishi mumkin [1].
Chet elliklar ishtirokidagi ishlarda yurisdiksiya masalasi xalqaro xususiy
huquqning markaziy muammolaridan biri hisoblanadi. Bu soha turli davlatlarning
huquqiy tizimlari o‘rtasidagi to‘qnashuvlarni hal qilishga qaratilgan bo‘lib, bunda
nizolashuvchi tomonlarning fuqaroligi, yashash joyi, shuningdek, nizo predmetining
joylashuvi kabi omillar hal qiluvchi rol o‘ynaydi [2]. Yurisdiksiya masalasini hal
qilishda har bir davlat o‘zining milliy qonunchiligi va xalqaro shartnomalardagi
majburiyatlariga asoslanadi. Bu esa xalqaro darajada yurisdiksiya qoidalarining turli-
tumanligiga va ba'zan bir-biriga zid kelishiga olib keladi [3].
Ushbu maqolaning maqsadi chet elliklar ishtirokidagi ishlarda yurisdiksiya
masalasining nazariy va huquqiy asoslarini har tomonlama tahlil qilish, ushbu sohadagi
asosiy muammolarni aniqlash hamda ularni hal etish yo‘llarini o‘rganishdan iborat.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
215
2181-
3187
Shuningdek, maqolada xalqaro amaliyotda shakllangan yurisdiksiya prinsiplari va
ularning O‘zbekiston qonunchiligidagi aks ettirilishi masalalariga ham e'tibor
qaratiladi.
Adabiyotlar Tahlili
Chet elliklar ishtirokidagi ishlarda yurisdiksiya masalasi xalqaro xususiy
huquqning eng ko‘p o‘rganilgan yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, bu borada ko‘plab ilmiy
ishlar olib borilgan. Xususan, K. Zvekov [4] o‘zining tadqiqotlarida xalqaro xususiy
huquqdagi yurisdiksiya konsepsiyasining rivojlanishini tahlil qilib, uning tarixiy
ildizlari va zamonaviy tendensiyalarini ko‘rsatib bergan. Uning fikricha, yurisdiksiya
vakolati sud tizimining suverenitetni ifodalash mexanizmlaridan biri hisoblanadi.
L. N. Galenskaya [5] va M. M. Boguslavskiy [6] kabi rus huquqshunoslari
xalqaro xususiy huquqning umumiy nazariy masalalarini yoritish bilan bir qatorda,
yurisdiksiya masalalariga ham keng o‘rin berganlar. Boguslavskiyning ishlarida xorijiy
sudlarning yurisdiksiyasi tan olinishi va chet el sud qarorlarining ijro etilishi bilan
bog‘liq muammolar chuqur tahlil qilingan. Ayniqsa, xalqaro shartnomalar, jumladan,
Minsk konvensiyasi kabi hujjatlarning bu jarayondagi ahamiyati alohida ta'kidlangan.
G‘arb huquqshunosligida, masalan, Dicey, Morris & Collins tomonidan yozilgan
"The Conflict of Laws" [7] kabi fundamental asarlarda yurisdiksiya qoidalarining keng
doirasi, jumladan, umumiy yurisdiksiya (general jurisdiction) va maxsus yurisdiksiya
(specific jurisdiction) tamoyillari, shuningdek, forum non conveniens doktrinasi
batafsil o‘rganilgan. Ushbu asarlar AQSh va Buyuk Britaniya huquq tizimlarida
yurisdiksiya masalalarini tushunish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Ular xalqaro
nizolarda qaysi forumning eng maqbul ekanligini aniqlashda sudlarning diskretsion
vakolatlariga e'tibor qaratadi.
O‘zbekiston huquqshunosligida ham bu mavzuga oid bir qator ishlar mavjud. O.
O. Oqilov [8] va Sh. M. Mengliyev [9] kabi olimlar xalqaro xususiy huquqning
umumiy masalalari bilan birga, yurisdiksiya masalalariga ham to‘xtalib o‘tganlar.
Biroq, chet elliklar ishtirokidagi ishlarda yurisdiksiya masalasining nazariy va amaliy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
216
2181-
3187
jihatdan chuqur va har tomonlama tahlili, zamonaviy global tendensiyalarni hisobga
olgan holda o‘rganilishi hali ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Mavjud adabiyotlar tahlili
shuni ko‘rsatadiki, ko‘pchilik tadqiqotlar umumiy nazariy asoslarga e'tibor qaratgan
bo‘lib, O‘zbekistonning amaliyotiga oid maxsus tahlillar nisbatan kam. Ushbu maqola
ushbu bo‘shliqni to‘ldirishga qaratilgan.
Metodologiya
Ushbu tadqiqotda yurisdiksiya masalasining nazariy va huquqiy asoslarini
har tomonlama tahlil qilish uchun quyidagi tadqiqot metodlari qo‘llanilgan:
Qiyosiy-huquqiy metod. Turli davlatlarning (masalan, AQSh, Buyuk Britaniya,
Rossiya va O‘zbekiston) yurisdiksiya qoidalarini taqqoslash orqali ulardagi umumiy
tendensiyalar va farqlar aniqlangan. Bu, ayniqsa, shaxsiy yurisdiksiya va forum non
conveniens kabi masalalarni tahlil qilishda muhim ahamiyat kasb etgan [10].
Tarixiy-huquqiy metod. Yurisdiksiya konsepsiyasining tarixiy rivojlanishi, uning
turli davrlardagi transformatsiyalari va zamonaviy xalqaro xususiy huquqdagi o‘rni
o‘rganilgan [4].
Nazariy tahlil metodi. Yurisdiksiya masalasiga oid mavjud ilmiy nazariyalar,
jumladan, suverenitet nazariyasi, minimal aloqalar nazariyasi (minimum contacts) va
kelishuv yurisdiksiyasi (consent jurisdiction) kabi tushunchalar chuqur tahlil qilingan
[7].
Normativ-huquqiy hujjatlarni tahlil qilish metodi. Xalqaro konvensiyalar
(masalan, Gaaga konferensiyalari hujjatlari), ikki tomonlama shartnomalar va
O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi, "Xalqaro xususiy huquq
to‘g‘risida"gi qonun kabi milliy qonun hujjatlari tahlil qilingan [1, 11].
Deduktiv va induktiv yondashuvlar. Umuman olganda, tadqiqot yurisdiksiyaning
umumiy prinsiplaridan xususiy holatlarga o‘tish (deduksiya) va xususiy amaliy
holatlardan umumiy qoidalarni shakllantirish (induksiya) orqali amalga oshirilgan.
Sistemali yondashuv. Yurisdiksiya masalasi xalqaro xususiy huquqning boshqa
institutlari (masalan, qo‘llaniladigan huquqni aniqlash, sud qarorlarini tan olish va ijro
etish) bilan uzviy bog‘liqlikda ko‘rib chiqilgan [6].
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
217
2181-
3187
Natijalar
Olib borilgan tadqiqotlar natijasida chet elliklar ishtirokidagi ishlarda
yurisdiksiya masalasining murakkabligi va ko‘p qirraliligi aniqlandi. Quyida asosiy
natijalar keltirilgan:
1.
Yurisdiksiya
prinsiplarining
xilma-xilligi. Turli
davlatlar
yurisdiksiyani aniqlashda turli prinsiplarga asoslanadi. Masalan, umumiy
yurisdiksiya (general jurisdiction) shaxsning doimiy yashash joyi yoki
korporatsiyaning ro‘yxatdan o‘tgan joyiga asoslansa, maxsus yurisdiksiya
(specific jurisdiction) nizo bilan bevosita bog‘liq harakatlar sodir bo‘lgan joyga
bog‘liq bo‘ladi [7]. O‘zbekiston qonunchiligida Fuqarolik protsessual
kodeksining 36-bobida xorijiy shaxslar ishtirokidagi ishlarning sudlovga
tegishliligi belgilangan bo‘lib, bu asosan javobgarning joylashuvi va shartnoma
majburiyatlari joyiga asoslanadi [1].
2.
Xalqaro
konvensiyalarning
o‘rni. Xalqaro
konvensiyalar,
jumladan, sudlovga tegishlilik, sud qarorlarini tan olish va ijro etish bo‘yicha
Gaaga konvensiyalari (masalan, 2005 yilgi tanlash to‘g‘risidagi konvensiya)
yurisdiksiya masalalarini unifikatsiya qilishda muhim rol o‘ynaydi [12]. Ushbu
konvensiyalar a'zo davlatlar o‘rtasida sudlovga tegishlilikni aniqlashda umumiy
qoidalarni joriy etishga yordam beradi va sud qarorlarining o‘zaro tan olinishi
va ijro etilishi uchun asos yaratadi.
3.
Forum non conveniens doktrinasi. Ayniqsa, umumiy huquq
tizimiga ega davlatlarda keng qo‘llaniladigan forum non conveniens doktrinasi,
sudga ishni ko‘rib chiqishdan bosh tortish imkoniyatini beradi, agar boshqa bir
forum nizo uchun qulayroq bo‘lsa. Bu holatda sud ishtirokchilar va dalillarning
joylashuvi, qonunni qo‘llash qulayligi kabi omillarni hisobga oladi [7].
O‘zbekiston huquqida bu doktrina to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘llanilmasa-da, ishlarni
sudlovga tegishliligini aniqlashda ba'zi holatlarda shunga o‘xshash prinsiplar
qo‘llanadi [11].
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
218
2181-
3187
4.
Chet
el
sud
qarorlarini
tan
olish
va
ijro
etish
muammolari. Yurisdiksiya masalasining to‘g‘ri hal etilishi chet el sud
qarorlarining tan olinishi va ijro etilishi uchun muhim shartdir. Agar sud, ishni
ko‘rib chiqish uchun yurisdiksiyaga ega bo‘lmasa, uning qarori boshqa davlatda
tan olinmasligi mumkin [6]. O‘zbekiston Respublikasi FPK ning 39-bobi chet el
sud qarorlarini tan olish va ijro etish tartibini belgilaydi va bunda sudning
tegishli yurisdiksiyaga egaligi muhim mezon hisoblanadi [1].
5.
O‘zbekiston
qonunchiligidagi
aks
etish. O‘zbekiston
Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi va "Xalqaro xususiy huquq
to‘g‘risida"gi Qonuni xalqaro xususiy huquq, shu jumladan yurisdiksiya
masalalarini tartibga soladi. Ushbu qonun hujjatlarida chet el elementli
ishlarning sudlovga tegishliligi bo‘yicha aniq qoidalar belgilangan bo‘lib, bunda
javobgarning yashash joyi, shartnoma tuzilgan joy va shartnoma bo‘yicha
majburiyatlarning bajarilish joyi kabi omillar asos qilib olinadi [1, 11].
Muhokama
Olingan natijalar chet elliklar ishtirokidagi ishlarda yurisdiksiya masalasining
global miqyosdagi dolzarbligini tasdiqlaydi. Turli davlatlarning yurisdiksiya
qoidalaridagi xilma-xillik va ba'zi hollarda ular o‘rtasidagi ziddiyatlar, transchegaraviy
nizolarni hal qilishda jiddiy qiyinchiliklar tug‘dirishi mumkin. Ayniqsa, "forum
shopping" (eng qulay sudni tanlash) va sud qarorlarining tan olinmasligi kabi amaliy
muammolar, bu sohada xalqaro hamkorlikni kuchaytirish zaruratini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston qonunchiligida yurisdiksiya masalalari bo‘yicha asosiy qoidalar
belgilangan bo‘lsa-da, ba'zi jihatlar bo‘yicha yanada chuqur tahlil va takomillashtirish
imkoniyatlari
mavjud.
Masalan,
umumiy
huquq
mamlakatlarida
keng
qo‘llaniladigan forum non conveniens doktrinasini O‘zbekiston huquq tizimiga
implementatsiya qilish imkoniyatlarini o‘rganish, sudlarga nizolarni eng samarali va
adolatli tarzda hal qilishda ko‘proq moslashuvchanlikni ta'minlashi mumkin [7]. Bu,
ayniqsa, murakkab xalqaro nizolarda, qaysi sudning ishni ko‘rib chiqish uchun eng
maqbul ekanligini aniqlashda foydali bo‘ladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
219
2181-
3187
Shuningdek, xalqaro konvensiyalarga qo‘shilish va ularning milliy qonunchilikka
implementatsiyasi yurisdiksiya masalalarida yagona amaliyotni shakllantirishga
yordam beradi. O‘zbekistonning Gaaga xalqaro xususiy huquq konferensiyasi ishlarida
faol ishtirok etishi, yurisdiksiya masalalarida global standartlarga moslashishga
yordam berishi mumkin [12]. Bu, o‘z navbatida, chet el sarmoyadorlarining
O‘zbekistonga bo‘lgan ishonchini oshirishga va transchegaraviy savdo-iqtisodiy
munosabatlarni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Kelajakdagi tadqiqotlar, xususan, elektron tijorat va raqamli iqtisodiyot rivoji
bilan bog‘liq yurisdiksiya masalalariga e'tibor qaratishi lozim. Internet orqali amalga
oshiriladigan bitimlar va transaksiyalarda yurisdiksiyani aniqlash, an'anaviy
yurisdiksiya qoidalariga yangi chaqiriqlar qo‘ymoqda [13]. Bu sohadagi nazariy va
amaliy ishlanmalar O‘zbekiston huquq tizimining xalqaro tendensiyalarga
moslashishiga yordam beradi.
Xulosa
Chet elliklar ishtirokidagi ishlarda yurisdiksiya masalasi xalqaro xususiy
huquqning fundamental muammolaridan biri bo‘lib, global iqtisodiy munosabatlarning
rivojlanishi bilan uning ahamiyati yanada ortib bormoqda. Ushbu tadqiqot yurisdiksiya
nazariyalarini, turli mamlakatlarning huquqiy amaliyotini va O‘zbekiston
qonunchiligini tahlil qilib, quyidagi asosiy xulosalarga erishdi:
1.
Yurisdiksiya
murakkabligi. Chet
el
elementli
ishlarda
yurisdiksiyani aniqlash ko‘plab omillarga bog‘liq bo‘lib, turli davlatlarning
qoidalari o‘rtasida farqlar mavjud. Bu esa, xalqaro nizolarda huquqiy
noaniqliklarga olib kelishi mumkin [3].
2.
Xalqaro hamkorlikning zaruriyati. Xalqaro konvensiyalar va ikki
tomonlama shartnomalar yurisdiksiya masalalarida huquqiy aniqlikni oshirish
va sud qarorlarining o‘zaro tan olinishi va ijro etilishini ta'minlashda muhim
vosita hisoblanadi [12].
3.
Milliy qonunchilikni takomillashtirish. O‘zbekistonning mavjud
qonunchiligi yurisdiksiya bo‘yicha asosiy prinsiplarni o‘z ichiga olgan bo‘lsa-
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
220
2181-
3187
da, forum non conveniens kabi zamonaviy doktrinalarni o‘rganish va ularni
implementatsiya qilish imkoniyatlarini ko‘rib chiqish orqali uni yanada
takomillashtirish mumkin. Shuningdek, yangi texnologiyalar bilan bog‘liq
yurisdiksiya masalalarini huquqiy tartibga solishga e'tibor qaratish lozim [13].
4.
Huquqiy ta'lim va tadqiqot. Yurisdiksiya masalalariga oid ilmiy
tadqiqotlarni va huquqiy ta'limni chuqurlashtirish, milliy sud tizimining xalqaro
darajadagi malakasini oshirishga yordam beradi va bu sohadagi amaliy
muammolarni samarali hal etishga imkon beradi.
Ushbu tadqiqot natijalari, xalqaro xususiy huquq sohasidagi qonunchilikni va
amaliyotni takomillashtirishda foydali bo‘ladi degan umiddamiz.
Adabiyotlar roʻyxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksi. (2018 yil 22
yanvardagi O‘RQ-460-son Qonuni).
2.
Azizov E. I. (2012). Xalqaro xususiy huquq. Darslik. – Toshkent: TDYUI.
3.
Karimov I. A. (2012). O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. –
Toshkent: O‘zbekiston.
4.
Zvekov K. M. (2004). Mejdunarodnoe chastnoe pravo. Kurs lektsiy. –
Moskva: Norma.
5.
Galenskaya L. N. (2001). Mejdunarodnoe chastnoe pravo. Uchebnik. –
Moskva: Yurist.
6.
Boguslavskiy M. M. (2004). Mejdunarodnoe chastnoe pravo. Uchebnik. –
Moskva: Yurist.
7.
Dicey A. V., Morris J. H. C., Collins L. (2006). Dicey, Morris and Collins on
The Conflict of Laws. 14th ed. – London: Sweet & Maxwell.
8.
Oqilov O. O. (2016). Xalqaro xususiy huquq. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent:
Adolat.
9.
Mengliyev Sh. M. (2019). Xalqaro xususiy huquq asoslari. Darslik. –
Toshkent: TDYUI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
221
2181-
3187
10.
Davlatov M. (2020). Xalqaro xususiy huquqda nizolarni hal qilishda
yurisdiksiya masalasi. // Yuridik fanlar ahborotnomasi. № 3. B. 120-125.
11.
O‘zbekiston Respublikasining “Xalqaro xususiy huquq to‘g‘risida”gi Qonuni.
(2021 yil 6 apreldagi O‘RQ-682-son Qonuni).
12.
Gaaga Xalqaro Xususiy Huquq Konferensiyasi rasmiy sayti. www.hcch.net.
(Oxirgi kirish sanasi: 2025 yil 14 iyul).
13.
Lessig L. (1999). Code and Other Laws of Cyberspace. – New York: Basic
Books.
