ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
180
2181-
3187
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARGA EKOLOGIK TA’LIM-
TARBIYA BERISH PEDAGOGIK MUAMMO SIFATIDA
Azimova Gulmira Xayrullayevna
Navoiy davlat universiteti,
Maktabgacha ta’lim yo‘nalishi talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning ekologik
ta’lim va tarbiyasini rivojlantirish, ularda ekologik madaniyatni shakllantirishning
pedagogik muammolari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar. Ekologiya, atrof-muhit muhofazasi, ekologik ta’lim-tarbiya,
ekologik madaniyat, ekologik vaziyat, ekologik muammo, siyosiy-jug‘rofiy, tabiiy
landshaft, tabiat qo‘riqxona, modellashtirish.
Аннотация. В данной статье проанализированы педагогические
проблемы развития экологического образования и воспитания дошкольников,
формирования у них экологической культуры.
Ключевые слова. Экология, охрана окружающей среды, экологическое
воспитание, экологическая культура, экологическая ситуация, экологическая
проблема, политико-географическая, природный ландшафт, заповедник,
моделирование.
Annotation. This article analyzes the pedagogical problems of the development
of environmental education and education of preschool children, the formation of
ecological culture in them.
Keywords. Ecology, Environmental Protection, Environmental Education,
ecological culture, environmental situation, environmental problem, political-
geographical, natural landscape, nature reserve, modeling.
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach yurtimizda ekologik vaziyatni izga solish
uchun keng imkoniyatlar yaratildi. Ekologik muammo masalasi davlat siyosati
darajasiga ko‘tarilib, mamlakatimizda tabiiy atrof-muhitni sog‘lomlashtirishga
qaratilgan bir qancha chora tadbirlar amalga oshirilmoqda.
XXI
asrning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
181
2181-
3187
boshlaridanoq fan-texnika jadal rivojlanib bormoqda. Dunyoning siyosiy-jug‘rofiy
tuzilishi o‘zgarib bormoqda. Bunday sharoitda insonning biosferaga ko‘rsatayotgan
ta’sirini tartibga solish, ijtimoiy taraqqiyot bilan qulay tabiiy muhitni saqlab qolishning
o‘zaro ta’sirini uyg‘unlashtirish, inson va tabiatning o‘zaro munosabatlarida
muvozanatga erishish muammolari borgan sari dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyevning “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va
shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak”
nomli asarida “Ekologiya sohasidagi ishlarni yaxshilash uchun birinchi navbatda
joylardagi chiqindilarni ustidan nazoratni kuchaytirish lozimligini aytib o‘tgan.
Ko‘pgina rivojlangan hamda qudratli davlatlar o‘zlarining kelajakka qaratilgan
siyosiy va iqtisodiy masalalari zamirida eng avvalo ekologiya, atrof-muhitni muhofaza
qilish masalasi yotadi. Buning albatta o‘ziga yarasha sabablari mavjud. Albatta har
qanday mamlakatning eng asosiy boyligi uning xalqi, shu mamlakatda yashayotgan
insonlar hisoblanadi.
Ekologik ta’lim madaniyati insoniyatning yangi madaniyati bo‘lib, u insonning
ekologik jihatdan sog‘lom xulq-atvori, faoliyati va inson va ijtimoiy-tabiiy muhit
o‘rtasidagi munosabatlarning yangi sifat darajasini rag‘batlantiradigan qadriyat
yo‘nalishlarini belgilaydi. Keng ma’noda ekologik madaniyat insoniyat
madaniyatining yangi mazmunidir.
Ekologik madaniyat-
alohida shaxsning ibratli axloqiy-ekologik xatti-harakati
boshqalarda zavq-shavq uyg‘ota olishlik holatini ifodalaydi. Bu atama shaxs va
jamiyatning atrof-muhitga munosabat darajasini belgilash uchun qo‘llaniladi.
Ekologik madaniyat-kasbiy faoliyatda qaror qabul qilish uchun ekologik
javobgarlikni his qilish, tabiat muhofazasi sohasidagi bilimlarga ega bo‘lish.
Ekologik madaniyat- bu tabiat haqidagi bilim, ong, idrok, savodxonlik,
intellektual salohiyat va uni amalda qo‘llay bilish faoliyati, atrof–muhitga nisbatan
faoliyatning yuksak ko‘rsatkichi, ongli va ma’suliyatli yondashuvdir.
1972-yilning 5-iyun sanasi
“Butunjahon atrof muhitni muhofaza qilish kuni”
deb e’lon qilindi va xuddi shu yildan boshlab O‘zbekiston hamda BMTga a’zo tashkilot
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
182
2181-
3187
hamda davlatlarda ushbu sana keng nishonlanib kelinadi. Ushbu kunda har bir
insonning oldiga qilinadigan qator ishlar ro‘yhati tuzilib chiqildi:
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining
50-moddasida
“Fuqarolar atrof
tabiiy muhitga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishga majburdirlar”,
55-moddasida
esa
“Yer, yer osti boyliklari, suv, o‘simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy
zahiralar umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur va ular davlat
muhofazasidadir” deb ko‘rsatilishi mamlakatning barcha fuqarolariga sog‘lom muhit
yaratish borasida katta ma’suliyat yuklash bilan birga ona tabiat boyliklaridan oqilona
foydalanish va ularni ko‘z qorachig‘idek saqlashni barcha fuqarolar uchun majburiy
qilib qo‘ydi.
Bu borada O‘zbekiston mustaqillik yillaridan so‘ng ekologiya sohasiga oid ko‘plab
qonun, qarorlar qabul qilindi. Ushbu qonunlar orqali yurtimizning ekologik qiyofasi
belgilanib bormoqda. Tabiatni asrash, avaylash, o‘simlik va hayvonot dunyosini
muhafaza qilish, “Qizil kitob”ga kiritilgan o‘simlik va hayvonlarni, tabiiy landshaftlar,
tabiat qo‘riqxonalarining muhofazasi qonun bilan belgilab qo‘yilgan bo‘lib,
mustahkam himoyaga ega qilib qo‘yilgan. Ular quyidagilarni tashkil etadi.
Bugingi kunda yurtimizda maktabgacha ta’lim sohasida alohida e’tibor
qaratilmoqda. Jumladan “Ilk qadam “ davlat o‘quv dasturi, “Maktabgacha ta’lim
•
Velosipeddan keng foydalanish.
Shaxsiy
avtotransportlar
harakatini
kamaytirish;
•
Suvdan oqilona foydalanish.
Suvni ehtiyojdan
ortiq sarflamaslik;
• Daraxtlar sonini ko'paytirish.
Dam olish
maskanlarni
tozalash;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
183
2181-
3187
davlat ta’lim standarti”, “Maktabgacha ta’lim konsepsiya”larining ishlab chiqilishi va
tadbiq qilinishi umumiy pedagogik jarayonning muhim qismidir.
Har qanday jarayonda bo‘lgani kabi tarbiyachilar ham o‘zlarida mavjud bo‘lgan
barcha ta’lim usullari va uslublardan foydalanishga harakat qilishadi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ekologik ta’lim berishning bir qancha
shakllari mavjud. Bular: Vizual , amaliy , og‘zaki.
Vizual usul – yuz marta aytishdan ko‘ra, bir marta ko‘rsatgan ma’qul, ayniqsa,
bolalar va ularning tabiat bilan munonasabatlari haqida. Ekologik ta’limda vizual
usullar ; kuzatishlar, rasmlarni ko‘rish, modellarni namoyish qilish, slayd –shou.Vizual
usullar – bolalarning bilim faoliyati imkoniyatlariga to‘liq mos keladi, ularga tabiat
to‘g‘risida jonli, aniq g‘oyalarni shakillantirishga imkon beradi.
Amaliy usul – o‘yinlar, tajribalar, modellashtirish. Ushbu usullardan
foydalanish tarbiyachilarga alohida ob’ektlar va tabiat hodisalari o‘rtasidagi aloqalar
va munosabatlarni o‘rganish orqali fikrlarni aniqlashtirish va chuqurlashtirish, tizimga
olgan bilimlarini kiritish imkonini beradi.
Amaliy usullar bolalarni ekologik madaniyatga to‘liq qo‘shilishi uchun juda
muhindir.
Og‘zaki usul – hikoyalar, badiiy asarlar, suhbatlar, og‘zaki usullar bolalarda
tabiatga nisbatan emotsional ijobiy munosabatni shakillantirishga yordam beradi.
Og‘zaki usullar deganda biz suhbatlar, hikoyalar, o‘qiganlaringizni yoki
ko‘rganlaringizni tahlil qilishni tushinamiz. Og‘zaki usullarni deyarli har doim vizual
usullar qo‘llab – quvvatlaydi. Suhbat har doim har qanday o‘yin, tajriba, kuzatishdan
oldin turadi. Boshqa har qanday usul suhbatga hamroh bo‘ladi.
Og‘zaki usullardan biri bu badiiy adabiyotni o‘qish. Bu yoki o‘quv dasturi
tomonidan tavsiya etilgan maxsus ekologik adabiyotlar yoki mumtoz yozuvchilarning
asarlari bo‘lishi mumkin. Hozirda ko‘plab mualliflar tabiat, hayvonat dunyosi, atrof –
muhitni muhofaza qilish muammolariga e’tibor bergan holda o‘z kitoblarini nashr
qildirishyapti.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
184
2181-
3187
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 50-moddasida «Fuqarolar atrof-
muhitga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishga majburdirlar», 55-moddasida esa «Yer
osti boyliklari, suv, o‘simlik, va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy zaxiralar
umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur va ular davlat
muhofazasidadir» deyilgan. Insonning tabiiy boyliklardan haddan tashqari oshiqcha
foydalanishi oqibatida sayyoramizning qiyofasi o‘zgarib bormoqda. Yashil o‘rmonlar
siyraklashib, o‘simlik va hayvonot turlari kamaymoqda, foydali qazilma boyliklari
tugab bormoqda. Suv xavzalari va atmosfyera havosining ifloslanishi, chiqindi
moddalarni ng ortib borishi natijasida aholini oziq-ovqat bilan ta’minlash, energiya va
chuchuk suv muammolari borgan sari murakkablashmoqda. Oqibatda, million-million
yillar davomida turg‘un bo‘lgan tabiiy holatga putur yetmoqda.
Ekologik ta‘lim va tarbiyaning tub ma‘nosi - tabiat va jamiyat o‘rtasidagi doimiy
birlik va ularni bir-birlariga bog‘luvchi tabiiy hamda ijtimoiy qonunlarni o‘rganish,
hayotga tatbiq qilishdan iboratdir.
Xulosa qilib aytganda, ekologik ta‘lim va tarbiya - bu insonni tabiatga qadam
qo‘ygan vaqtdan boshlab, butun hayoti davomida tabiatdan ongli ravishda
foydalanishga, psixologik, axloq-odob yuzasidan xalqimizning tabiatga hurmat va
e’tibor bilan qaraydigan urf odatlarini, udumlarini tarbiyalash, tabiiy boyliklarni
ko‘paytirish, bog‘u-rog‘lar, gulzorlar tashkil qilishga undashdan, uning qalbida yaxshi
xislatlar uyg‘otishdan iboratdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 28.01.2022 yildagi “2022-2026 yillarga
mo’ljallangan taraqqiyot strategiyasi” PF-60 sonli farmoni.
2.
O’zbekiston Respublikasining 2018-yil 3-oktabrdagi “Ekologiya va atrof-muhitni
muhofaza qilish to’g’risida”gi PQ-3956-sonli Qarori.
3.
Bolalarni tabiat bilan tanishtirish metodikasi/Jizzax davlat pedagogika institut
talabalari uchun o’quv qo’llanma.-T.: 2018y, 10-13b, 14-17b
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
185
2181-
3187
4.
Badalova.M. Ekologik madaniyatning rivojlanishi ijtimoiy taraqqiyot omili
sifatida tutgan o’rni. science and innovation international scientific journal volume 1
issue 6 uif-2022: 8.2/ 236-b.
