ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
9
2181-
3187
RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA MOLIYAVIY ETIKA VA XAVFSIZLIK
Foziljonova Niholaxon Fayoz qizi
Namangan davlat universiteti,
Iqtisodiyot fakulteti, Moliya sohasida
boshqaruv yo‘nalishi 2-bosqich talabasi
Annotatsiya.
Maqolada raqamli moliyaviy xizmatlarning rivojlanishi sharoitida
moliyaviy etika va xavfsizlik masalalari tahlil qilinadi. O‘zbekiston moliyaviy
tizimidagi ijobiy yutuqlar bilan bir qatorda mavjud muammolar ham ko‘rib chiqiladi.
Estoniya, Janubiy Koreya va Buyuk Britaniya kabi davlatlarning ilg‘or tajribalari
asosida O‘zbekiston uchun tavsiyalar ishlab chiqiladi. Tadqiqot natijalari aholining
moliyaviy madaniyatini oshirish, kiberxavfsizlikni kuchaytirish va raqamli
xizmatlarda etik me’yorlarni mustahkamlashning dolzarbligini ko‘rsatadi.
Abstract.
This article analyzes the issues of financial ethics and security in the
context of the rapid development of digital financial services. It examines both the
achievements and challenges in Uzbekistan’s financial system. Drawing on the
advanced experiences of countries such as Estonia, South Korea, and the United
Kingdom, recommendations for Uzbekistan are proposed. The findings highlight the
importance of enhancing financial literacy, strengthening cybersecurity, and
reinforcing ethical standards in digital financial services.
Аннотация.
В статье анализируются вопросы финансовой этики и
безопасности в условиях стремительного развития цифровых финансовых услуг.
Рассматриваются как достижения, так и проблемы финансовой системы
Узбекистана. На основе передового опыта таких стран, как Эстония, Южная
Корея и Великобритания, предлагаются рекомендации для Узбекистана.
Результаты исследования подчеркивают актуальность повышения финансовой
грамотности, укрепления кибербезопасности и совершенствования этических
стандартов в цифровых финансовых услугах.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
10
2181-
3187
Kalit so‘zlar:
raqamli moliya, moliyaviy etika, kiberxavfsizlik, moliyaviy
savodxonlik, O‘zbekiston.
Kirish.
So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar va internet asosida shakllangan
iqtisodiyot global miqyosda moliyaviy operatsiyalarni tezkor, qulay va samarali
amalga oshirish imkonini yaratdi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida elektron to‘lov
tizimlari, onlayn bank xizmatlari, kriptovalyutalar va raqamli investitsiya platformalari
moliyaviy faoliyatning ajralmas qismiga aylandi. Shu bilan birga, ushbu rivojlanish
moliyaviy axloqiy me’yorlarga rioya qilish va xavfsizlik choralarini kuchaytirishni
ham talab qilmoqda. Hozirgi kunda moliyaviy etika tushunchasi raqamli muhitda
tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Chunki mijozlarning shaxsiy ma’lumotlarini himoya
qilish, adolatli va halol moliyaviy xizmat ko‘rsatish, firibgarlikning oldini olish kabi
masalalar nafaqat yuridik, balki axloqiy nuqtayi nazardan ham muhim ahamiyat kasb
etadi. Shu bilan birga, moliyaviy xavfsizlik muammolari – kiberhujumlar, ma’lumotlar
o‘g‘irlanishi, moliyaviy firibgarlik kabi xavflar ham raqamli iqtisodiyotning yuksalishi
bilan birga ortib bormoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, foydalanuvchilarning
moliyaviy savodxonligi va xavfsizlik bo‘yicha bilim darajasining pastligi ularni
raqamli moliya tizimidagi firibgarliklar va xatarlar qarshisida himoyasiz qoldiradi. Shu
bois, raqamli iqtisodiyot sharoitida moliyaviy etika va xavfsizlik tamoyillarini chuqur
o‘rganish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar
ishlab chiqish dolzarb masalaga aylangan. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi –
raqamli iqtisodiyotda moliyaviy etika va xavfsizlik masalalarini tahlil qilish, mavjud
xatarlarni aniqlash va talabalarning bu boradagi bilim va ko‘nikmalarini shakllantirish
bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Metodologiya
. Ushbu tadqiqotda raqamli iqtisodiyot sharoitida moliyaviy etika
va xavfsizlik masalalarini o‘rganishda nazariy-tahliliy yondashuv qo‘llanildi. Tadqiqot
jarayonida asosiy e’tibor mavzuga oid mavjud ilmiy adabiyotlarni o‘rganish, xalqaro
va milliy tajribalarni tahlil qilish hamda raqamli moliyaviy tizimlarda kuzatilayotgan
asosiy muammolarni aniqlashga qaratildi. Avvalo, raqamli iqtisodiyotning shakllanishi
va rivojlanishi jarayonida yuzaga kelayotgan moliyaviy etika muammolari va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
11
2181-
3187
xavfsizlik xatarlarini yorituvchi nazariy manbalar tahlil qilindi. Bunda xalqaro
miqyosda chop etilgan ilmiy maqolalar, Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi
kabi tashkilotlarning hisobotlari va boshqa dolzarb manbalardan foydalanildi.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasida qabul qilingan tegishli qonunchilik hujjatlari
va davlat dasturlari ham o‘rganildi. Tadqiqot davomida mavjud ma’lumotlar asosida
kontent tahlili usulidan foydalangan holda raqamli moliyaviy xizmatlar sohasida
yuzaga kelayotgan axloqiy va xavfsizlik muammolarining asosiy jihatlari aniqlab
berildi. Shu bilan birga, rivojlangan davlatlarning tajribasi O‘zbekiston sharoitiga
qanchalik mos kelishi solishtirma yondashuv asosida baholandi. Bu esa raqamli moliya
tizimida foydalanuvchilar huquqlarini himoya qilish, moliyaviy barqarorlikni
ta’minlash va axloqiy me’yorlarga amal qilish mexanizmlarini yanada rivojlantirish
bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishga yordam berdi. Natijada, tadqiqotning metodologik
yondashuvi nazariy asoslarni chuqur o‘rganishga va mavjud holatni kompleks
baholashga qaratilgan bo‘lib, raqamli iqtisodiyot sharoitida moliyaviy etika va
xavfsizlikni ta’minlashning dolzarb jihatlarini yoritishga xizmat qildi.
Natijalar va munozara.
Raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi moliyaviy
etikaga va xavfsizlikka bo‘lgan talabni sezilarli darajada oshirmoqda. O‘zbekistonda
ham bu borada ijobiy o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Masalan, Markaziy bank
ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda banklararo to‘lov tizimi orqali amalga oshirilgan
tranzaksiyalar hajmi 7,279 kvadrillion so‘mni tashkil etib, bu 2023-yilga nisbatan 33
% o‘sish demakdir (Cbu.uz, 2024). Ushbu o‘sish aholining raqamli moliyaviy
xizmatlarga qiziqishi ortganidan dalolat beradi. Hozirda mamlakatda 34 milliondan
ortiq bank kartalari, 434 ming POS-terminal va 20 ming bankomat mavjud. Bu
ko‘rsatkichlar raqamli moliyaviy xizmatlarga keng kirishni ta’minlaydi. Internet va
mobil texnologiyalar sohasidagi rivojlanish ham moliyaviy xizmatlardan foydalanishni
osonlashtirdi: 2024-yil holatiga ko‘ra, O‘zbekistonda 29,5 million internet
foydalanuvchisi va 33,8 million faol mobil aloqa abonenti bor bo‘lib, bu aholining mos
ravishda 83,3% va 95,5% ni qamrab oladi (DataReportal, 2024). Shu bilan birga,
rivojlanish bilan birga muammolar ham mavjud. Moliyaviy savodxonlikning yetarli
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
12
2181-
3187
emasligi ayrim hollarda moliyaviy etikaga amal qilinmasligiga va kiberxavfsizlikka
tahdid soluvchi holatlarga olib kelmoqda. Shu sababli, aholining moliyaviy
madaniyatini oshirish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. Chet davlatlarning tajribasini
o‘rganish ushbu sohada O‘zbekiston uchun foydali bo‘lishi mumkin. Masalan,
Estoniya dunyoda eng ilg‘or raqamli moliyaviy tizimlardan birini yaratgan mamlakat
sifatida tan olingan. U yerda moliyaviy tranzaksiyalar blockchain texnologiyasi
asosida amalga oshiriladi va bu tizim fuqarolarning moliyaviy ma’lumotlarini yuqori
darajada himoya qilishga yordam beradi. Estoniyada elektron shaxsiy guvohnoma (e-
ID) orqali moliyaviy xizmatlarga kirish va tasdiqlash jarayonlari amalga oshiriladi, bu
esa firibgarlik holatlarini deyarli yo‘qqa chiqargan. Janubiy Koreyada esa raqamli
moliyaviy xizmatlarni ko‘rsatishda sun’iy intellekt va biometrik autentifikatsiya keng
qo‘llaniladi. 2023-yilda u yerda moliyaviy texnologiyalar (fintech) orqali amalga
oshirilgan tranzaksiyalar hajmi $250 milliarddan oshgan. Hukumat barcha moliyaviy
institutlardan mijozlar ma’lumotlarini kuchli shifrlash algoritmlarida saqlashni va
muntazam kiberxavfsizlik testlarini o‘tkazishni talab qiladi. Buyuk Britaniyada esa
“Open Banking” tizimi joriy qilingan bo‘lib, u mijozlarga o‘z bank ma’lumotlarini turli
moliyaviy xizmat ko‘rsatuvchi kompaniyalar bilan xavfsiz tarzda ulashish imkonini
beradi. Bu tizim foydalanuvchilar uchun qulaylik yaratgan bo‘lsa-da, maxfiylik va etik
masalalarda qator muhokamalarga sabab bo‘lgan. Shu sababli, Buyuk Britaniya
moliyaviy regulyatorlari ma’lumotlardan foydalanishning qat’iy etik qoidalarini ishlab
chiqqan. O‘zbekistonning moliyaviy tizimida mavjud yutuqlarni yanada rivojlantirish
maqsadida quyidagi yo‘nalishlarda ishlarni kuchaytirish mumkin:
1.
Blokcheyn
texnologiyalarini
kengaytirish.
Mavjud
tashabbuslarni
rivojlantirib, blokcheyn texnologiyalarini moliyaviy operatsiyalarda, ayniqsa
tranzaksiyalarni kuzatishda va firibgarlikka qarshi kurashda yanada keng tatbiq etish
maqsadga muvofiq bo‘lar edi.
2. Sun’iy intellekt asosidagi xavfsizlik monitoringi. AI yordamida
kiberxavfsizlikni mustahkamlash borasida olib borilayotgan ishlarni kengaytirish, bu
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
13
2181-
3187
tizimlarni moliya sektorining barcha bo‘g‘inlariga tatbiq etish raqamli tahdidlarga
qarshi yanada kuchliroq himoya qatlamini yaratadi.
3. Moliyaviy savodxonlikni oshirish. Aholi uchun mo‘ljallangan moliyaviy
ta’lim dasturlarini raqamli platformalar asosida yanada tizimli va doimiy shaklda
amalga oshirish, xususan, yoshlar va tadbirkorlar segmentida moliyaviy madaniyatni
chuqurlashtirish foydali bo‘ladi.
Xulosa.
Raqamli moliyaviy xizmatlarning jadal rivojlanishi moliyaviy etikani
ta’minlash va xavfsizlik masalalarini global miqyosda dolzarb qilib qo‘ymoqda.
O‘zbekiston ham bu jarayondan chetda qolmay, raqamli moliyaviy infratuzilmani
rivojlantirish, aholining moliyaviy xizmatlarga kirish imkoniyatlarini kengaytirish
hamda moliyaviy texnologiyalarni joriy etish borasida sezilarli yutuqlarga erishmoqda.
Biroq, aholining moliyaviy savodxonligi yetarli emasligi, kiberxavfsizlik tahdidlari va
firibgarlik holatlari ushbu rivojlanishni izchil davom ettirish uchun muhim to‘siqlardan
biri bo‘lib qolmoqda. Chet davlatlarning (Estoniya, Janubiy Koreya, Buyuk Britaniya)
tajribasi shuni ko‘rsatadiki, blokcheyn texnologiyalaridan keng foydalanish, sun’iy
intellekt yordamida xavfsizlik monitoringini kuchaytirish hamda aholining moliyaviy
madaniyatini oshirish orqali ushbu muammolarni samarali hal qilish mumkin.
O‘zbekiston uchun ham mavjud tashabbuslarni yanada takomillashtirish, global
tajribalarni mahalliy sharoitga moslashtirib tatbiq etish muhim vazifalardan biridir.
Shu bilan birga, davlat va xususiy sektor hamkorligi asosida moliyaviy etik
standartlarni mustahkamlash va aholini moliyaviy tahdidlardan himoya qilishga
qaratilgan kompleks yondashuvni shakllantirish kelajakda raqamli moliya sohasida
barqaror rivojlanishni ta’minlashga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1. Karimov, I. A. (2010). Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent: Ma’naviyat
nashriyoti.
2. Soliev, N., & Xodjiev, S. (2018). Moliyaviy bozorlar va institutlar. Toshkent:
“IQTISOD-MOLIYA” nashriyoti.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
14
2181-
3187
3. Central Bank of the Republic of Uzbekistan. (2024). Indicators of payment system.
Retrieved July 18, 2025, from https://cbu.uz
4. UNDP. (2025). Digital Economy of Uzbekistan [PDF]. Retrieved July 18, 2025,
from https://www.undp.org
5. OECD. (2023). Digital financial literacy: Policies and practices. Paris: OECD
Publishing. Retrieved from https://www.oecd.org
6.
DataReportal.
(2024).
Digital
2024:
Uzbekistan.
Retrieved
from
https://datareportal.com
7. Islomov, A., & Tursunov, B. (2020). Raqamli iqtisodiyot asoslari. Toshkent: “Fan
va texnologiyalar” nashriyoti.
8. World Bank. (2023). Uzbekistan Digital Economy Diagnostics. Retrieved from
https://www.worldbank.org
9. We Are Social. (2024). Digital 2024 Global Report. Retrieved from
https://wearesocial.com
10. Estonian Ministry of Economic Affairs and Communications. (2023). E‑Estonia:
The digital society. Retrieved from https://e-estonia.com
