Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Consonant system of the Uzbek and Tatar languages
Atullo AKHMEDOV
Bukhara State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
This article discusses and explains the place of consonant
formation in the Turkish languages and their palatal and velar
(soft and hard) features in the example of the Tatar and Uzbek
languages.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Turkic languages,
consonantal sound,
divergences of consonants,
convergences of consonants,
hard sounds,
soft sounds,
Tatar language,
Uzbek language.
O‘zbek va tatar tili undosh tovushlar tizim
i
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Turkiy tillar,
undosh tovush,
undoshlar divergensiyasi,
undoshlar konvergensiyasi,
qattiq tovushlar,
yumshoq tovushlar,
Tatar tili,
Oʻzbek til.
Ushbu maqolada turkiy tillarda undoshlarning hosil bo‘lish
o‘rni va
ularning palatal va velar (yumshoq va qattiq)
xususiyatlari borasidagi fikrlar tatar va oʻzbek tillari misolida
sharhlangan.
1
Associate Professor, Bukhara State University. E-mail: a.r.ahmedov@buxdu.uz
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
46
Система согласных узбекского и татарского языков
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Тюркские языки,
согласный звук,
дивергенции согласных,
конвергенции согласных,
твёрдые звуки,
мягкие звуки,
Татарский язык,
Узбекский язык.
В данной статье рассматривается и поясняется место
образования согласных в турецких языках, их нёбные и
велярные (мягкие и твёрдые) особенности на примере
татарского и узбекского языков.
Fonetik tahlil va tavsifga bag‘ishlangan har qanday ish odatda unlilar tavsifidan
boshlanadi. Bu Yevropa tilshunosligi an’anasi va, ehtimol, oriy tillarda ma’no tashish
yukining ko‘pincha unlilar zimmasiga tushishi bilan bog‘liqdir. Lekin Sharq, jumladan,
arab tilshunosligida (somiy tillarda ma’no tashish yuki ko‘pincha undoshlar zimmasiga
tushishi, kam miqdordagi unlilar bu asosiy, o‘zak ma’noni har xil ko‘rinishlarda berishga
xizmat qilishi bois) fonetik tizim tavsifi, odatda, undoshlardan boshlanadi. Zotan,
artikulyatsiya (hosil bo‘lish va talaffuz etish) jihatidan ham undoshlar unlilardan ko‘ra
ancha murakkab. Shuning uchun Sharq tilshunosligi fonetik tizim tavsifini undoshlardan
boshlaydi. Shuning uchun turkiy tillar qiyosiy tarixiy fonetikasi tahlilini ham undoshlar
tavsiflash lozim.
Undoshlar tavsifini berishda Sharq (arab) tilshunosligida ularni hosil bo‘lish
o‘rniga ko‘ra bo‘g‘izdan lab tomon yo‘naltirilgan chiziqqa joylashtirish odat tusiga kirgan.
Arab tilshunosligi asoschisi Ahmad ibn Xalilning (VIII asrda yashab o‘tgan) “Kitobul’ayn”
asarida so‘zlarni lug‘atda joylashtirishda (resp. alifboda) tovushlar va ularni ifodalovchi
harflar shunday tartib bilan berilganligi sababli tilshunoslikda bunday shakl Ibn Xalil
tartibi (chizig‘i) deb ham ataladi. Turkiyshunoslikda turkiy tillarning qiyosiy
-tarixiy
fonetikasi tadqiqining asoschisi, turkiy tillarning birinchi qiyosiy-tarixiy grammatikasi
bunyodkori V.V.
Radlov 70 dan ortiq belgi (harf)larni o‘z ichiga olgan va turkiy tillar
fonetik tavsifini berishda va o‘zining mashhur qiyosiy lug‘atida so‘zlarni joylashtirishda
ham shu tartibdan foydalangan edi
Turkiyshunoslikda, jumladan E. Tenishev tahriri ostida nashr etilgan umumlashtiruvchi
tadqiqotda, turkiy bobotilning keyingi taraqqiyot davri holatida bo‘lganligi taxmin etilayotgan
17 asl undoshni bunday chiziqqa joylashtirsak, quyidagi holatni ko‘ramiz:
Tilorqa undoshlar
/gh/, /q/
Tilorqa-burun undoshi
/ng/
Tilo‘rta undosh
/y/
Ikki artikulyatsiyali
/sh/
Tiloldi-burun undoshi
/n/
Tiloldi affrikata
/ch/, /j/
Tiloldi-yon
/l/
Tiloldi titroq
/r/
Tiloldi
/t/, /d/, /s/, /z/
Lab-burun undoshi
m/
Lab undoshlari
/b/, /p/
*
Shuning uchun Radlov alfaviti (lug’ati ham) unlilar bilan boshlanadi, chunki unlilar arab tilidagi chuqur bo‘g’iz
porlovchisi ‘ayn dan ko‘ra chuquroq joyda bo‘giz ostida –
halqumda hosil bo‘ladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
47
Bu 17 undoshdan
/m/
tovushi ham, turkiyshunoslarning fikriga ko‘ra, asl bo‘lmay,
anlautdagi
/b
/ning auslautdagi burun undoshi
/n/
ning regressiv distant assimilyatsiyasi
natijasida rivojlangan. Shuningdek, anlautdagi
/t /, /p/, /s/, /ch/
ning jaranglilashuvi
natijasida
/d/, /b/, /z/, /j
/ fonemalari shakllangan. Turkiyshunoslar turkiy bobotilning
qadimgi davr holatida unda sonorlardan boshqa jarangli undoshlar bo‘lmagan deb
yakdilona fikr bildirishadi.
Turkiy tillarda undoshlarning tarixiy taraqqiyotida ikki asosiy yo‘nalishni belgilash
mumkin. Ularning biri divergensiya
–
jarangsiz (aniqrog‘i jarangli/jaranglikka infifferent)
undoshlarning jaranglilashuvi va jarangli ~ jarangsizlik bilan fonologik farqlanuvchi
mustaqil fonemalarning shakllanishidir. Bu jarayon juda qadimgi davrlarda boshlangan
va biz qadimgi turkiy tilda uning ancha rivojlangan holatini ko‘ramiz –
qadimgi turkiy
tilda mutaxassislar
b, d, g, gh, z, zh
kabi jarangli undoshlar mavjudligini qayd etishadi.
Eng qadim davrlarda jarangli/jarangsizlik umuman fonologik ahamiyatga ega emasligi,
qadimgi turkiy tilda jarangli~jarangsizlik bilan farqlanuvchi bir necha juftliklar
shakllanganligi va hozirgi turkiy tillarda jarangli~jarangsizlik zidlanishi muhim fonologik
ahamiyatli (relevant) oppozitiv belgilardan biri ekanligini hisobga olsak, biz
jarangli/jarangsizlikka nisbatan indifferent undoshlarning fonologik ahamiyatli
jarangli~jarangsiz fonemalarga divergensiyasi uzoq vaqtlardan beri davom etib
kelayotgan hodisa ekanligiga amin bo‘lamiz, zeroki keyingi taraqqiyot natijasida bunday
belgi bilan farqlanuvchi yana qator juftliklar rivojlandi (chunonchi,
/sh/
va
/jh
/,
/ch/
va
/
j
/, /
f
/ va /
v
/, qator turkiy tillarda /
th
/ va /
dh
/...)
Jarangli~jarangsizlik zidlanishining fonologik ahamiyat kashf eta borishi turkiy
tillarda hali to‘la yakunlanmagan va davom etayotgan taraqqiyot jarayonidir, chunki hali
qator turkiy tillarda jarangli juftlariga ega bo‘lmagan fonemalar, yoki
jarangli~jarangsizlik zidlanishi fonologik ahamiyat kashf etmagan (chunonchi, turkman
tilida
/th/
va
/dh
/) holatlar oz emas.
Hozirgi tillarda amalda bo‘lib, qiyosiy
-
tarixiy metod, uning qadimgi, ko‘z ilgʻamas
tarixiy davrlarda ham amalda bo‘la olishini taxmin etadigan va turkiy tillarda undoshlar
tizimining taraqqiyotini belgilashda yetakchi bo‘lgan taraqqiyot yo‘nalishlaridan yana
biri undoshlar tizimida ko‘rib o‘tilgan divergensiyaning aksi bo‘lgan konvergensiya − ikki
va undan ortiq fonemaning bitta fonemaga birlashishi − hodisasidir. Turkiy tillar tarixiy
taraqqiyotida konvergensiyaga qattiqlik ~ yumshoqlik bilan fonologik jihatdan
farqlanuvchi undoshlar uchradi.
Turkiyshunoslar turkiy bobotilda mavjud bo‘lishini taxmin etgan va yuqorida
sanab o‘tilgan 17 undoshdan 10 tasi −
b, d, g, k, l, n, r, s, t, y, k
qadimgi turkiy yozuvda har
biri qattiq va yumshoq shakllari uchun alohida-alohida belgilarga
–
harflarga ega, ya’ni
/
b
/ va /
b’
/, /
d
/ va /
d’
/, /
gh
/ va /
g
/, /
l
/ va /
l’
/, /
n
/ va /
n’
/, /
r
/ va /
r’
/,
/s/
va /
s’
/, /
t
/va
/
t’
/, /
y
/ va /
y’
/, /
q
/ va /
k
/ tovushlari yozuvda izchil farqlanadi. Qolgan 7 undoshda
(
p, ng, s’, j, ch, z, m
) qattiqlik~yumshoqlik yozuvda alohida-alohida harflar bilan
farqlanmaydi. Lekin turkiyshunoslarning fikriga ko‘ra,
/m/, /z/, /sh/, /j/
va hatto /
ng
/
fonemalarining keyingi davr taraqqiyoti uchun xosligini va o‘zaro yaqin bo‘lgan /
s
/ va
/
z
/, /
b
/ va /
p
/, /
n
/ va /
m
/ juftliklaridan birida qattiqlik-yumshoqlik bilan farqlanuvchi
juftlikning mavjudligi-
yu, ikkinchisida yo‘qligini qiyoslasak, xulosa chiqarishimiz
mumkinki, asosan, keyinchalik rivojlangan undoshlarda bu belgi bilan farqlanishni grafik
ifodalash susaygan, ya’ni keyingi davrda shakllangan undoshlarda qattik
-yumshoqlik
bilan farqlanish yo‘qola borgan. Hozirgi turkiy tillarda esa –
o‘zbek tilidagina fonologik
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
48
jihatdan farqlanuvchi /
gh
/ va /
g
/, /q/ va /
k
/ undoshlarini hisobga olmasak
–
bu
fonologik farq batamom yo‘qolgan. Shuning uchun faraz etish mumkinki, biz turkiy tillar
tarixiga qancha chuqurlasha borsak, qattiqlik-yumshoqlik bilan farqlanish tamoyilining
kuchayishini (va, aksincha, bobotil holatidan keyingi davrlarga yaqinlasha borgan sayin
bu tamoyil ta’sirining zaiflasha borishini) ko‘rishimiz mumkin. Bu esa turkiy bobotilda
qattiqlik-
yumshoqlik bilan farqlanish qat’iy fonologik hodisa bo‘lgan. Davrlar o‘tishi bilan
u o‘z o‘rnini turkiy tillarda undoshlar tizimida jarangsizlik
-jaranglilik tamoyilining
fonologik mavqe kashf eta boshlashiga bo‘shatib bergan degan xulosaga olib keladi
Hozirgi turkiy tillarning undoshlar tizimida bu jarayon to‘la yakunlangan –
qattiq-
yumshoqlik bilan farqlanish faqat o‘zbek tilida, shunda ham atigi ikki juft undoshda
/q/ va /k/, /g‘/ va /g/
undoshlaridagina saqlangan
. Qolgan barcha turkiy tillarda
undoshlarda qattiqlik-
yumshoqlik bilan farqlanish batamom yo‘qolgan. Ayrim turkiy
xalqlar yozuvida (chunonchi, qozoqlarda) yozuvda /
q
/ va /
k
/ ba’zan /
g‘
/ va /
g
/
farqlansa-
da, ularda fonologik farqlanish xususiyati yo‘q. Masalan, o‘zbek tiliga
o‘zb
. qir~kir
juftliklarida ma’no farqlash vazifasini /
q
/ va /
k
/ fonemalarining zidlanishi bajarsa, qirg‘iz
tilida
qir.
kir~ki’r
juftligida bu vazifani /
i
/~/
i’
/ fonemalari juftligi bajaradi.
Turkiy tillarning qiyosiy tarixiy fonetikasida ahamiyatli masallardan yana biri
undoshlarning qo‘llanilish –
o‘ng‘ay mavqelaridir. Chunki fonemalar uchun shunday
mavqelar (pozitsiya, so‘z/morfema tarkibidagi o‘rin) ham borki, ular bu mavqeda
qo‘llanila olmaydi. Masalan, tilimizda /
e
/ fonemasi hozir ham ikkinchi va undan keyingi
bo‘g‘inlarda kelolmaydi. Ma’lum mavqe bilan cheklanish juda ko‘p hollarda fonemaning
nisbatan “yosh”ligi, tilning fonetik tizimiga singib ketmaganligi belgisidir.
Turkiyshunoslarning ko‘pchiligi, jumladan, turkiy tillar qiyosiy tarixiy fonetika
otaxoni V. Radlov fikricha, turkiy bobotilda anlautda jarangli undoshlar umuman
qo‘llanilmagan.
Turkiy tillarda istagan mavqeda kela olmaydigan undoshlar quyidagilar:
r, l, ng, ng‘, n
undoshlari turkiy so‘zlar anlautida kelolmaydi. Shuning uchun
chetdan olingan va bu undoshlar bilan boshlanadigan so‘zlarda protetik unli paydo
bo‘lishi mumkin
urus →
rus
.rus, oroza→
toj
.ruza
,qarq.
irahmat →
ar
.rahmat,
qoz
.iris →
ar.
rizq
.
Turkiy so‘zlar anlautida jarangli undoshlarning kelishi ham hamma turkiy tillar
uchun xos emas va, asosan, o‘g‘uz tillar guruhining o‘ziga xos belgisidir
o‘zb
.tosh ~
tur
dash,
qoz
.tas ~
ozar
.dash;
o‘zb
kul ~
ozar
. gu’l
. Auslautda
g, g‘
undoshlari ham hamma turkiy tillar
uchun xos emas. Masalan, qipchoq guruh tillarda ular bu mavqeda /u
d
/a
d
/ − lablangan
divtonglarga o‘tadi
o‘zb
.qishlag‘ ~
qoz
. qishla
d
(qishlaw)
. Jarangli undoshlarning auslatda
kelishi ham turkiy tillarda qator cheklanishlarga ega. Jarangli-jarangsiz juftli
undoshlarda, masalan, qozoq, qirg‘iz, turkman, xakas tillarida auslatda faqat
jarangsizining kelish me’yor sanalsa, o‘zbek tilida bu qoida faqat
/b/~/p/
va
/d/~/t/
ga
taalluqlidir; tilimizda
/z/, /g/, /g‘
/, hatto o‘zlashgan
/jh/, /v/
jarangli undoshlari
auslautda ma’lum miqdorda jarangliligini saqlaydi va hatto fonologik ahamiyatini ham
yo‘qotmaydi. Qiyos.:
o‘zb
.qiz ~ qis, tuz ~ tus, tiz ~ tis, iz~ is; eg ~ ek, yog‘ ~ yoq, sig‘ ~ siq;
Shunga o‘xshash cheklanishlarni boshqa tillarda ham ko‘rish mumkin.
*
Bunday almashinish esa tilshunoslikda tarixiy taraqqiyotning eng ta’sirchan qonunlaridan biri bo‘lgan iqtisod, tejam,
tejamkorlikka intilish qonuniyatining voqelanishi bilan uzviy bog‘liq.
**
O‘zbek tili uchun o‘ta xususiy bo‘lgan /x/ va /h/ farqlanishining bu fonemalarni farqlamaydigan o‘zbek shevalari
vakillari tilida (jumladan, Toshkent-
Farg‘ona mintaqasi aholisi nutqida) ularni “qattiq” (yani /x/) va “yumshoq”
(yani /h /) deb nomlanishi ham bevosita shu bilan bog‘liq.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
49
Turkiy tillarda hozirgi kunda qo‘llanilayotgan undoshlarning asosiy ko‘pchilik
qattiqlik/yumshoqlik bilan fonologik farqqa ega bo‘lgan 13 asl turkiy undoshning
divergensiyasi (jarangli va jarangsiz juftliklarning rivojlanishi), assimilyatsiyasi (
b → m
),
boshqa turdagi fonetik o‘zgarishlar natijasida (chunonchi, intervokal mavqeda
b→w/v,
gh→w/v,/
s
/ undoshining old qator tor unlilardan keyin /
sh
/ ga o‘tishi) rivojlangan. Shu
bilan birga noturkiy tillardan ham kirib o‘zlashgan undoshlar borligini turkiyshunoslar
qayd etishadi. Bu o‘rinda eslatib o‘tish kerakki, boshqa tillardan fonema/tovush
(umuman, har bir turdagi boshqa birliklar
–
hatto leksemalar) o‘zlashtirish masalasida
juda ehtiyot bo‘lmoq lozim. Zeroki, tilining ichki sistemasida, tizimning o‘zida ma’lum bir
imkoniyat bo‘lmasa, faqat zarurat asosida o‘zga birlikning til tizimida o‘zlashishi va
tizimiy o‘rin egallashini tasavvur qilish juda mushkul; til tizimining o‘zida
mujassamlangan imkoniyat bo‘lsa, o‘zga til ta’siri buni kuchaytirishi, bu imkoniyat agar
tilda zaiflashib yoki yo‘qolib borayotgan bo‘lsa, bu jarayonni to‘xtatishi yoki susaytirishi
mumkin. O‘zga til ta’siri –
to tillar interferensiyasi sodir bo‘lib, ikki tildan yangi bir
uchinchi tilning
–
har ikkala oldingi tildan farqlanuvchi yangi bir tizimning
shakllanmagunicha
–
tizimiy munosabatlarning ichiga suqilib
–
tizimni yorib
–
kira
olmaydi. Shuning uchun ham “o‘zga tillardan o‘zlashgan fonemalar” masalasiga ham
ehtiyotlik bilan yondashish kerak. Birinchi navbatda bu, albatta, o‘zbek tilida
/q/ va /k/,
/g‘/ va /g/
juftliklarida qattiqlik~yumshoqlik fonologik farqini saqlanishi masalasi
talqiniga oiddir. Ko‘rib o‘tganimizdek, bunday farqlanish eng qadimiy turkiy fonologik
xususiyat bo‘lib, ma’lum sabablarga ko‘ra turkiy tillarda u yo‘qola borib, o‘rnini boshqa
qonuniyatga bo‘shatgan, lekin o‘zbek tilida sanoqli juftliklarda saqlanib qolgan. Bunga,
shubhasiz, bu fonemalarni izchil farqlovchi boshqa tillar
–
jumladan, arab va eroniy
tillarning ta’siri bo‘lishini inkor etib bo‘lmaydi, lekin bunday fonologik farq o‘zga tillardan
olindi deb da’vo etish mutlaqo asossiz.
O‘zga tillardan o‘zlashgan undosh fonemalar sirasiga odatda
/x/, /h/, /f/, /w/, /v/,
//th/
lar ham kiritiladi. Jumladan, Mahmud Koshg‘ariy XI asrdayoq
/x/ va /h/
tovushlarining qo‘llanilishini xo‘tanlik va tibetlik turklar tiliga xitoy
-
tibet tillarining ta’siri
deb ta’kidlagan. Lekin /
h
/ va /
x
/ tovushlari turkiy tillar uchun tamoman begona, yot
tovush emas.
um
./s/
ning
/h/
ga o‘tishi boshqird tili uchun me’yoriy tovush mos kelishi –
o‘zb
.sariq ~
bos
.hari
bo‘lib minglab hodisalarda ko‘rish mumkin. /
s/
ning /
h
/ga o‘tishi yoqut
va boshqa tillar uchun ham xosdir. Shuning uchun /
h
/ tovushi ham o‘zga tillardan kirgan
tovush emas, lekin uning faqat o‘zbek tilidagina
/h/~/x/
f onologik oppozitsiyasi
(
o‘zb
.shoh~shox, har~xar…
) g‘ayri tillar ta’sirida rivojlangan bo‘lishi mumkin.
Bevosita oʻzbek va tatar tillarining undosh tovushlar sistemasiga e’tibor qaratsak.
Tatar tilida 28 undosh fonema (tovush) bor:
b-p, v-f, w, g-
k, g‘
-q, d-t, j-sh, z-
s, l, m, n, r, x, s (ц), sh (щ)
, ch (qattiq, rus tilidan
o'zlashgan), j-ch (yumshoq, sof tatarcha),
ң, h, ’(hamza).
Tatar tili singarmonizm qonuniyatiga amal qilgani uchun undoshlar qattiq
yumshoqligini u bilan yonma-yon kelgan unli tovush belgilaydi. Bu esa ma'no farqlashga
xizmat qiladi:
әниләр
–
oylilar.
аналар
–
onalar.
тозлар
–
tuzlar.
үләннәр
–
oʻtlar
.
Endi undoshlarning tabiati haqida suhbatlashsak.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
50
Tatar tilida “w” tovushi “v” fonemasini ifodalab kelib, “u” va “ү”dan qisqaroq
talaffuz qilinadi:
авыл
[а
о
w
ыл] –
ovul, qishloq.
вакыт
[
wа
о
қыт] –
vaqt.
тау
[та
о
w]
–
togʻ.
Мәскаәү
[мәскә
w]
–
Moskva.
дәү
[дә
w]
–
katta.
Bu tovushni talaffuz qilganda lablar
choʻchchayadi va oldinga choʻziladi.
Tatar tilidagi “q”, “gʻ” tovushlar oʻzbek tilidagi kabi talaffuz qilinadi. Ular oʻ
zaro bir
biridan jarangli va jarangsizligi bilan farqlanadi:
Казан
[қа
о
зан] –
Qazon
каз
[қа
о
з] –
gʻoz
кул
[қул] –
qoʻl
ак
[а
о
қ
]
–
oq
гадәт
[
ғәдәт
]
–
odat, rasm-rusum
галим
[
ға
о
лим
]
–
olim.
Portlovchi undosh tovush “j” va “ch” o'zaro jarangli va jarangsizligi bilan
farqlanadi. “ch” fonemasi o'zbek tilidagi “ch”ga mosdir. Ammo ilmiy adabiyotlarimizda
oʻzbekcha “ch” “t+ch” shaklida affrikat tovush sifatida notoʻgʻri talqin qilinadi.
чәй
–
choy
чалбар
–
cholvor, bryuk
чибәр
–
chiroyli, koʻhlik
Чиләбе
–
Chelyabinck
кечкенә
[кечкенә] –
kichkina
Чулпан
–
Choʻlpon
Bu tovushlarga yaqin boʻlgan
“җ”
esa sirgʻaluvchidir:
Җәлил
–
Jalil
җәй
–
yoz
җиләк
–
meva (gilos, olcha)
кәҗә
–
echki.
Tatar tilidagi “
h
” tovushi o'zbek tilidagi “h” bilan bir xildir. Tatar tilida bu fonema
faqatgina forscha olinma so'zlardagina uchraydi:
һам
–
ham (bogʻlovchi)
шәһәр
–
shahar
һава
[һа
о
wа
]
–
havo.
Bulardan tashqari juda kam qo
‘llanadigan “g‘amza” bo‘g‘uz tovushi borki, o‘zbek
tilida tutuq belgisi sifatida qo‘llaniladi. Bu tovush yozuvda “e” unli belgisi sifatida
yoziladi:
маэмай
[ма
`
май] –
kuchukcha
тәэсир
[тә`сир] –
ta’sir
тәэмин
[тә`мин] –
ta’min.
Yana bir undosh tovush hisoblangan
“ң”
o‘zbek tilidagi sonor tovush hisoblangan
“ң”
tovushi bilan aynan bir xildir:
уң
–
oʻng
аңа
–
unga, oʻshangga
таң
–
tong
көңгә
–
kunga
Albatta, yuqorida bayon qilingan tovushlar
oʻzbek tili
uchun murakkablik keltirib
chiqarmaydi. Chunki bu tovushlarni kundalik hayotda qo‘llaniladi. Chunonchi, quyidagi
misollar fikrimiz dalilidir:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
51
авыл
[а
о
w
ыл]
кул
[қул]
һава
[һа
о
wа
]
чалбар
вакыт
[
wа
о
қыт]
ак
[а
о
қ
]
маэмай
[ма`май]
чибәр
тау
[та
о
w]
гадәт
[
ғәдәт
]
тәэсир
[тә`сир]
Чиләбе
дәү
[дә
w]
галим
[
ға
о
лим
]
Җәлил
Чулпан
Казан
[қа
о
зан]
кечкенә
[кечкенә]
уң
һам
каз
[қа
о
з]
тәэмин
[тә`мин]
аңа
шәһәр
Shunday qilib, turkiy tillarda, jumladan, tatar va oʻzbek tilida undoshlar tizimini
qiyosiy-
tarixiy o‘rganish natijasida bu tizimda tarixiy taraqqiyot:
a)
jarangsiz undoshlarning jaranglilashuvi, qadimda variativlik munosabatlarida
turgan jarangsiz~jarangli undoshlar zidlanishining fonologik mohiyat kashf etib borishi
va jarangsiz-jarangli indifferent undoshlarning jarangli va jarangsiz fonemalarga
divergensiyasi,
b)
qattiqlik-yumshoqlik bilan farqlanuvchi undoshlar orasida fonologik farqning
yo‘qolishi, ularning bu belgiga nisbatan befarq bo‘lgan indifferent undoshlarga
konvergensiyasi yo‘nalishlarida borganligini ta’kidlashimiz joizdir. Birinchi –
divergensiya hodisasi turkiy tillarda shu kunlarda ham davom etib borayotgan jarayon
boʻlsa, ikkinchi –
konvergensiya hodisasi juda ko‘p tillarda yakunlangan va ba’zi tillardagi
yozuvda an’ana sifatida saqlangan. Faqat o‘zbek tilidagina ayrim undoshlarda bu
fonologik farq haligacha saqlanib qolmoqda.
O‘zbek tilida
/q/ va /k/, /g‘/ va /g/, /x/ va /h/
fonemalari juftliklarida bu fonologik
belgining saqlanishida, o‘zbek tili uzoq davrlar davomida tojik va arab tillari bilan
bevosita va bilvosita yaqin munosabatlarda bo‘lganligi turtki bo‘lgan bo‘lishi mumkin.
Lekin bu omil
–
g‘ayritillar ta’siri –
hal etuvchi omil bo‘lishi mumkin emas –
uning chuqur
va qudratli ildizlari o‘zbek xalqi substratida − uning shaklanishi uchun zamin bo‘lgan
qadimgi xalq tilida mujassamlashgan bo‘lishi shart va zarur
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Сафиуллина Ф.С. Татарский на каждый день (Самоучитель). Казань: ТаРИХ,
2001. С. –
352.
2.
Сравнительно
-
историческая грамматика тюркских языков. Фонетика.
–
М.: Наука, 1984.
-
486 с.
3.
Неъматов Ҳ. Ўзбек тилининг тарихий фонетикаси. Т.
;
Ўқитувчи
1995.
