Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The importance of improving the methodology of working
with students in the pragmatic pedagogical process
Rustam YULDOSHEV
Karshi State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
The article is devoted to the analysis and improvement of the
process of pragmatic pedagogy among teachers. The main goal
of the study is to deeply understand the essence of pragmatic
pedagogy and its applications in the educational environment,
as well as to consider general theoretical issues of
linguopragmatics. The work also covers issues related to
pragmalinguistics, which is of interest for the study of language
functions in the context of real communicative situations.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
pragmatic pedagogy,
linguistic pragmatics,
pragmatism,
professional development,
life tasks,
competence,
personal experiences.
Pragmatik pedagogika jarayonida talabalar bilan ishlash
metodikasini takomillashtirishning ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
pragmatik pedagogika,
lingvistik pragmatika,
pragmatizm,
kasbiy taraqqiyot,
hayotiy vazifalar,
kompetensiya,
shaxsiy tajribalar.
Ushbu maqolada asosiy maqsad sifatida quyidagi vazifalar
muhokama qilinadi:
o’qituvchilarda pragmatik pedagogika
jarayonini takomillashtirish, uning mohiyatini anglash,
lingvistik pragmatikaning umumnazariy masalalarini anglash;
pragmalingvistika sohasiga oid ba’zi masalalar.
1
Doctoral student, Faculty of Pedagogy, Karshi State University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
41
Значимость совершенствования методологии работы
со студентами в прагматическом педагогическом
процессе
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
прагматическая
педагогика,
лингвистическая
прагматика,
прагматизм,
профессиональное
развитие,
жизненные задачи,
компетентность личный
опыт.
Статья посвящена анализу и совершенствованию
процесса прагматической педагогики среди учителей.
Основная цель исследования заключается в глубоком
понимании сущности прагматической педагогики и её
приложений
в
образовательной
среде,
а
также
рассмотрении
общетеоретических
вопросов
лингвопрагматики. В работе также освещаются вопросы,
относящиеся к прагмалингвистике, что представляет
интерес для изучения языковых функций в контексте
реальных коммуникативных ситуаций.
KIRISH
Pedagog tarbiya jarayonining qonuniyatlari, tarkibi va uni tashkil etish
mexanizmlarini tadqiq etadi, tarbiyaviy va oʻquv ishlarining mazmuni, tamoyillari, ularni
tashkil etish shakl, usul hamda yoʻsinlarini belgilab beradi.
Shaxsni tarbiyalash, oʻqitish va shakllantirish
Pedagogning asosiy funksiyasi
hisoblanadi. Shaxsni tarbiyalash Pedagogikanidagi asosiy tushuncha sanalib, oila va
jamiyatning barkamol shaxsni shakllantirishga yoʻnaltirilgan birgalikdagi faoliyatini
anglatadi. Tarbiya yordamida inson shaxsining maʼnaviy jihatlarini qaror toptirish koʻzda
tutiladi. Dunyoqarash, eʼtiqod, ezgulik, goʻzallik, yaxshilik, adolatga doyr qarash va
koʻnikmalarning shaxs sifa
-tiga aylantirilishi tarbiya yordamidagina amalga oshiriladi.
Insonlar ora-
sida yashash, hayotda turmush kechirish va faoliyat koʻrsatish uchun zarur
boʻlgan bilim, koʻnikma va malakalar yigʻindi
-
sini oʻzlashtirishga qaratilgan faoliyat
oʻqitish tushunchasini ifoda etadi. Oʻqitish natijasida shaxs zaruriy bilimlar bilan
taʼminlanib, kelgusida turli darajadagi maxsus maʼlumotni olish imkoniga ega boʻladi.
Tarbiyalash va oʻqitish natijasida odamda muayyan shaxs sifatlari shakllantiriladi. Shaxe
tarbiyalash va oʻqitish orqali oʻzida oldin boʻlmagan maʼnaviy
-intellektual sifatlarga ega
boʻladi. Bu hol shaxsning umri mobaynida uzluksiz davom etadi va uning rivojlanishiga
omil boʻladi.
ASOSIY QISM
Pragmatik pedagogika g‘oyasiga ko‘ra ta’lim oluvchilarning rivojlanishiga
ko‘maklashadigan barcha g‘oyalar samali foydali hisoblanadi. Mazkur g‘oyalar birinchi
navbatda talabalarnitng pedagogik faoiyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Pragmatik
pedagogik g‘oyasiga ko‘ra jamiyat hayotini tubdan o‘zgartirish uchun ta’lim
-tarbiya
tizimini tubdan qo‘zgartirish lozim. Ta’lim jarayoni shaxsni intelektual jihatdan
rivojlantirishga yo‘naltirilishi kerak. Chunki jamiyat hayotining rivojlanishi uchun
intelektual jihatdan yetuk mutaxassislar zarur. Ular taraqqiyotga turtki berib,
tendensiyalarni jadallashtiradi va ijtimoiy tajriba ko‘lamini kengaytiradi. Mazkur
tendensiyalar ta’lim oluvchilar faoliyatini jadallashtirish ularda kreativ fikrlashga
yo‘naltirishga asos bo‘lishi kerak. Bilimlarni tizimli o‘zlashtirish natijasida bo‘lajak
o‘qituvchilarda ijtimoiy faollik, muvaffaqiyat qozonishga intilish, talabalar bilan
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
42
hamkorlikka kirishish tajribasining tarkib toptirishi mkhti ahmiyaga ega. Shunga ko‘ra
bo‘lajak o‘qituvchilarga taqdim etiladigan bilimlar ulirni ijtimoiy pedagogik faoliyat va
hayotga xizmat qiishga tayyorlashga xizmat qilishi lozim. Ta’lim muassasalari oldida
turgan asosiy vazifalardan biri yoshlarga bilim berish va ularni tarbiyalash orqali ijtioy
hayotga tayyorlashdan iborarit. Ta’lim oluvchilarni har tomonlama rivojlantirishda
xalqning ijtimoiy tajribasi va tarixiy madaniy meros muhim o‘rin tutadi. Chunki madaniy
meros ta’lim oluvchilarning aqliy rivojlanishi uchun stimul vazifvasini o‘taydi. Madaniy
meros Talaba hamda talaba yoshlarning ijtimoiy tajribasini kengaytirishda asosiy vosita
bo‘lib xizmat qiladi. Ta’lim
-tarbiya jarayoni xalqning ijtimoiy tajribasi bilan bir qatorda
Talaba hamda talaba yoshlarnning tabiiy imkoniyatlarini hisobga olgan holda tashkil
etilishi lozim. Chunki u ijtioiy tajribani uzluksi kengaytirish va boyitishning asosiy
vazifasi bo‘la oladi. Talabalarga ta’limtarbiya berishda markaziy o‘rinni o‘qituvchi
egallaydi. Shuning uchun ham pedagogik jarayon markazida o‘qituvchi bilan Talaba
turadi ularning hamkorligi va birgalikdagi faliyati pedagogik jarayonning pragmatik kasb
etishiga ko‘maklashadi.
Vilyam Kilpatrik pedagogik pragmatika doriasida loyiha metodini ishlab chiqdi.
Loyiha metodi yordamida ta’lim maqsadli tarzda amalga oshiriladi. O‘quv faoliyatini
amalga oshirish jarayonida ta’lim oluvchilar aniq didaktik topshiriqlarni rejasini
tuzadilar, talabalarning qiziqishlari va mavjud tajribasini hisobga olish ko‘nikmasiga ega
bo‘ladilar.
Bugungi kunda yuqori malakali pedagoglarni tayyorlashda pragmatik
yondashuvdan foydalanish zaruriyati kuchaymoqda. Pragmatik pedagogika o‘zida
pedagogik jarayonlarni isloh qilish vazifasini mujassamlashtiradi. Pedagogikaning ushbu
yo‘nalishi doirasida ta’lim
-
tarbiyaga oid falsafiy yondashuvlar o‘z ifodasini topadi. Shu
bilan bir qatorda pedagogik instrumentariylar, didaktik konstuksiyalar, eksprementlar
nazariyasi, didaktik jarayonlar taraqqiyoti, ta’lim
-
tarbiyaning amaliy yo‘nalishlari
rivojlantirishga oid nazariyalar, talabaning faol harakatlanishini ta’minlashga
yo‘naltirilgan o‘qitish metolikalari pragmatik pedagogikaning ob’ekti hisoblanadi.
Pragmatizm pedagogikasiga oid nazariy yondashuvlar AQShda vujudga kelgan.
Uning asoschisi esa Jon Dyu hisoblanadi. Pedagogik pragmatizm konsepsiyasiga oid
ta’limotning asosini:
❖
Ta’lim oluvchilar, ularning rivojlanishi va tarbiyaviy jarayonlar tashkil etadi.
❖
Ta’lim oluvchilarda shaxsiy tajribani to‘planishi ular
shaxsiyatining
shakllanishiga asos bo‘lib, bunda instumental yondashuv zarur hisoblanadi. Mazkur
yondashuv ta’lim oluvchilarning to‘g‘ridan to‘g‘ri vujudga kelgan qiziqishlari va
tajribalariga tayangan holda ish ko‘rishni taqozo etadi.
❖
O‘qitish ta’lim sub’ektining faoliyatiga tayangan holda amalga oshiriladi. Ushbu
o‘rinda ta’lim oluvchilarning o‘yin hamda mehnat faoliyati hisobga olinadi. Bo‘lajak
o‘qituvchilar esa talabalarning bunday faoliyatini tashkil etish kompetentsiyasini
egallashlari lozim. Chunki Talabaning har bir harakati uning bilish faoliyatini
rivojantirish instrumentariysi sifatida namoyon bo‘lishi kerak. Shuningdek mazkur
instrumentariy talabalarning shaxsiy qiziqishlarini aniqlab, tabiiy imkoniyatlari va
iqtidorlarini ro‘yobga chiqishga xizmat qilishi lozim. Kuzatishlarimiz shuni
ko‘rsatmoqdaki
bugungi
kunda
huddi
shunday
instrumentariyni
qo‘llash
komptensiyasiga yetarlicha ega emaslar.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
43
❖
Bo‘lajak o‘qituvchilar o‘quv jarayoninin talabalarda tafakkur qilish
ko‘nikmalarini rivojlantirishga yo‘naltira olish kompetensiyasini egalashlari talab
etilmoqda. Bu jarayonda talabalarda hayotiy vazifalarni yechish ko‘nikmalarini
shakllantirish, kreativ ko‘nikmalarni egallash, harakat usullarini qo‘llash haqidagi
bilimlarini boyitish, mustaqil bilim olish va o‘z o‘zini takomillashtirish usullarini o‘rgatish
kompetensiyasini talabalarda tizimli tarzda shakllantirishni nazarda tutish taqozo
qilinmoqda.
❖
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida qo‘uvchilarga ta’lim
-tarbiya beruvchi muhit
shakllantiriladi. Bu jarayonda asosiy vazifalardan biri murakkab hayotiy hodisalarni
bartaraf etish nazarda tutiladi. Ular sirasiga ularni talabalarga qulay shakllarda taqdim
etish, insoniyat tajribasidagi muhim jihatlarni o‘rganish uchun tanlash va talabalarga
yetkazish, ijtimoiy farqlarni tenglashtirishga erishish, talabalar orasida yagona fikrni
shakllantirish va ular faoliyatini muvofiqlashtirish kabilar kiradi.
Bo‘lajak o‘qituvchilar pedagogik jarayonni tashkil etishda Talabaning
qiziqishlaridan kelib chiqish tajribasiga ega bo‘lishlari muhim hisoblanadi. Pedagogik
jarayon Talabaning qiziqishlarini hisobga olgan holda tshkil etilgandagina uni hayot bilan
bog‘lash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bo‘lajak o‘qituvchilar har bir darsni maktab hayoti
bilan bog‘lash tajribasiga ega bo‘lishlari talab etiladi. Chunki makta hayotida
talabalarning rang barang faoliyati o‘z aksini topgan bo‘ladi. Ularga taqdim etiladigan
topshiriqlar ham xuddi shu faoliyat bilan bog‘liq holda pragmatik xarakter kasb etishiga
e’tibor qaratish tavsiya etiladi. Pragmatik topshiriqlarni bo‘lajak o‘qituvchilar turli
shakllarda tuzish tajribasiga ega bo‘lishlari taqozo qilinmoqda. Talabalarning faoliyati
ko‘pqirrali bo‘lib, ularning intellektual taraqqiyotiga xizmat qilish zarurligini pragmatik
topshiriqlarni tuzish jarayonida bo‘lajak o‘qituvchilar aniq xisobga ola bilishlari talab
etiladi. Bo‘lajak o‘qituvchilar darslarni muayyan bir topshiriq atrofida tashkil etish
kompetensiyasini egallashlari muhim ahamiyatga ega. Bunday mashg‘ulotlarda talabalar
birinchi navbatda pragmatik topshiriqlarni topshirish rejasini tuzish bilan
shug‘ullanadilar. Topshiriqlarning xarakteridan kelib chiqqan holda uni bajarish uchun
zarur bo‘lgan ma’lumotlarni to‘playdilar va ular ustida ishlash ko‘nikmalarini
egallaydilar. Bo‘lajak o‘qituvchilar pragmatik topshiriqlarni talabalarga taqdim etish
tajribasini egallash jarayonida ularning qiziqishlari bilan bir qatorda yosh xususiyatlari
bilan bir qatorda hisobga olish, yosh psixologiyasiga oid bilimlarni qo‘llash tajribasini
ham ega bo‘lishlari lozim.
Talabalarga taqdim etiladigan har bir pragmatik topshiriq ularning hayotiy
faoliyatini rivojlantirish, amaliy ko‘nikmalarini takomillashtirishni nazrad tutishi lozim.
Bo‘lajak o‘qituvchilar o‘quv jarayonida talabalarga maslahatchi, yo‘naltiruvchi
funksiyalarini egallashlari lozim. Maktab o‘quv dasturlari va darsliklarda topshriqlar
uzoq muddat qat’iylashib qolmasligi kerak. Ular ijtimoiy voqelikni hisobga olga holda
muntazam yangilangandagina pragmatik xarakter kasb eta oladi. Talabalarni
qiziqishlarini hisobga olgan holda o‘quv jarayonini tashkil etish kompetensiyasiga ega
bo‘lish bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy taraqqiyoti uchun zarur hisoblanadi. Talabalarga
bilimlarni tizimli tarzda taqdim etish natijasida ularni kichik kichik tadqiqotlarni
mustaqil amalga oshirishga yo‘naltirish muhim ahamiyatga molik. Loyiha metodi
umumiy o‘rta ta’lim maktablarida o‘quv jaranini tashkil etishning universal metodi
sifatida namoyon bo‘lishiga erishish o‘qituvchining muhim vazifalaridan biri hisoblanadi.
Chunki loyiha metodi sinf dars tizimini bir qadar cheklab, talabalarni mustaqil izlanish,
bilimlarni mustaqil izlab topishga undaydi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
44
XULOSA
Pragmatik pedagogikaning asosiy g‘oyalaridan biri talabalarning shaxsiy
tajribalarni o‘zlashtirishlari uchun qslay sharoit yaratish, ularning bilimlarni o‘zlashtirish
jarayonini boshqarish mahorati, ya’ni akmeni egallashlari uchun qulay sharoit yaratish.
Pedagogik pragmatika uchun o’quvchi yoki talabalarning shaxsiy g‘oyalarni ilgari
surishlari muhim ahamiyatga ega. Buning uchun ularning ichki olamida o‘ziga xos
qo‘zg‘ashlar, intilishlar, ehtiyojlar vujudga kelishi lozim. Buning uchun o‘qituvchilar yoki
professor o‘qituvchilar ularni muntazam nazorat qilmasliklari, balki mustaqil o‘qib
o‘rganishlari uchun sharoit yaratishlari talab etiladi. Talaba yoki talabalar tashqi olamni
mustaqil ravishda o‘ranganida ularda o‘z o‘zini rivojlantirish hamda mustaqil o‘qib
o‘rganish uchun xohish istak vujudga keladi. Atrof muhitni o‘rganish asosida ta’lim
oluvchilarda o‘ranishga asoslangan bilish faoliyati vujudga kelib mustaqil o‘qib o‘rganish
va izlanish imkoniyatlari kengayadi. Buning natijasida ularda atrofdagilarni o‘rganish, o‘z
maqsadlarini shakllantirish va uni amalga oshirish yo‘llarini izlash ko‘nikmasi
rivojlanadi. O‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishlari uchun qimmatli va ahamiyatli bo‘lgan
pedagogik qadriyatlar kafolangan natijaga erishish imkonini beradi. O‘quv tarbiya
jarayoni nazariy ma’lumotlarni tig‘izlashtiriligan holda taqdim etishdan iborat bo‘liyu
qolmay, muayyan amaliy faoliyatni bajarishga yo‘naltiriladi. Natijada ta’lim oluvchilar
faqat borliqni tanish, idrok etish bilan cheklanib qolmasdan muayyan faoliyatni amalga
oshirish tajribasini ham o‘zlashtiradilar. Bunday yondashuv yordamida ta’lim oluvchilar
ijtimoiy hayotga samarali moslashib mikrosotsiumda munosib o‘rin egallash
imkoniyatiga ega bo‘aldilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Elza Shamuratova Pedagogik pragmatikaning o‘ziga xos xususiyatlari va bo‘lajak
o‘qituvchilarni tayyorlashdagi imkoniyatlari.
International scientific-practical conference
“Strategies for the development of professional competence of future teachers based on
the approach of cultural studies: problems and solutions” October 19
-20, 2023
2. Safarova R.G. Mechanisms of applying the cultural science approach to the
didactic process based on the integration of pedagogical subjects. International Scientific
Journal. Volume 2, Issue 9. September 2023. uif-2022: 8.2
3.
Смирнова Е.О. Педагогические системы и программы дошкольного
воспитания. М.: Владос, 2006. 119 с.
4.
Психология самосознания: хрестоматия. Самара, 2000. 672 с.
5. Masharipova N.R. Ajdodlarimiz pedagogik qarashlari vositasida Talabalarda
tanqidiy fikrlashni shakllantirishning pedagogik mexanizmlari. Ajiniyoz nomidagi Nukus
davlat pedagogika instituti tomonidan o
‘
tkazilgan
““
Yangi O
‘
zbekiston - Uchinchi
Renessans
”
shiyori ostida xalqaro ta
’
lim standartlariga asoslangan o
‘
quv materiallarini
uzluksiz ta
’
lim tizimiga keng joriy etishni optimallashtirish
”
mavzusida xalqaro ilmiy-
nazariy konferensiyasi. Nukus 2023 yil 15 aprel.
