Проблема коммуникативной компетентности и ее изучение в педагогических и психологических исследованиях

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

The problem communicative competence and its study in
pedagogical and psychological research

Rustam NAZAROV

1

Tashkent State Transport University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received April 2024
Received in revised form

10 May 2024
Accepted 25 May 2024

Available online

25 June 2024

The article is focused on the problem of the formation and

development of communicative competence among students of
foreign languages in the learning process, as well as in the

context of pedagogical and psychological research. The work

analyzes the components of communicative competence,

studies the theoretical foundations and criteria for assessing
communicative competence, and also discusses pedagogical

approaches to its development.

2181-3701

/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1

/S

-pp132-137

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

communicative competence,
grammatical competence,
socio-linguistic competence,

discourse competence,
strategic competence,
speaking,

listening,

reading and writing skills.

Kommunikativ kompetensiya muammosi va uning
pedagogik-psixologik tadqiqotlarda

o’rganilishi

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

kommunikativ
kompetensiya,

grammatik kompetensiya,
ijtimoiy-lingvistik

kompetensiya,

diskurs kompetensiya,
strategik kompensiya,

gapirish,

tinglash,

o‘qish va yozish

ko‘nikmalari.

Ushbu

maqolada

xorijiy

tillarni

o‘rganishda

til

o‘rganuvchilarning

kommunitkativ

kompetensiyasini

shakllantirish va rivojlantirish muammosining pedagogik-

psixologik tadqiqotlarda o‘rganilish tadriji, kommunikativ

kompetensiyaning

komponentlari,

nazariy

asoslari,

kommunikativ kompetensiyani baholash mezonlari, uni

rivojlantirish bo‘yicha pedagogik yondashuvlar tahlil qilingan.

1

Doctoral student, Tashkent State Transport University. E-mail: nazarov.opp@mail.ru

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

133

Проблема коммуникативной компетентности и ее
изучение в педагогических и психологических
исследованиях

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

коммуникативная

компетенция,
грамматическая
компетенция,
социолингвистическая

компетенция,
дискурсивная
компетенция,

стратегическая
компетенция,

навыки устной речи,

аудирования,

чтения и письма.

Статья сосредоточена на проблеме формирования и

развития коммуникативной компетенции у изучающих

иностранные языки в процессе обучения, а также в

контексте педагогическо

-

психологических исследований. В

работе анализируются компоненты коммуникативной
компетенции, изучаются теоретические основы и

критерии оценки коммуникативной компетенции, а также

обсуждаются педагогические подходы к её развитию.

KIRISH

Pedagogik-

psixologik tadqiqotlar doirasida til o‘rganuvchilarda kommunikativ

kompetensiyani o‘rganish shaxslarning real hayotdagi muloqot

sharoitida tildan qanday

samarali foydalanishini tushunish uchun asosdir. Ushbu maqolada ta’limda
kommunikativ kompetensiya bilan bog‘liq tarkibiy qismlar, nazariy asoslar, baholash
mezonlari va pedagogik yondashuvlar ko‘rib chiqiladi. Mavjud adabiyotlar va nazariy
asoslarni tahlil qilish orqali ushbu tadqiqot til o‘rganuvchilarda kommunikativ

kompetensiyani rivojlantirishning samarali yechimlari haqida tushuncha berishga
qaratilgan.

Kommunikativ kompetensiya

–

bu real hayotdagi muloqot sharoitida tildan

samarali foydalanish qobiliyatidir. U nafaqat tilning grammatik va lug‘at bilimlarini, balki
mazmunli o‘zaro aloqada bo‘lish va mo‘ljallangan xabarlarni mos ravishda etkazish
ko‘nikmalarini ham o‘z ichiga oladi. Kommunikativ kompetensiya til o‘rganishning
muhim jihati bo‘lib, ta’lim sharoitlarida muhim rol o‘ynaydi. Ta’limda kommunikativ
kompetensiya talabalarga o‘z fikrlari, g‘oyalari va his

-

tuyg‘ularini samarali ifoda etish,

shuningdek, boshqalarning xabarlarini tushunish va sharhlash imkonini beradi. Bu o‘quv

jarayonida faol ishtirok etish, hamkorlik va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga yordam
beradi. Kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish orqali talabalar turli ijtimoiy va

madaniy kontekstlarda harakat qilish uchun zarur ko‘nikmalarga ega bo‘ladilar, ularning

malakali va ishonchli muloqot qilish qobiliyatini rivojlantiradilar.

Tadqiqot avvalida ta’lim muassasalarida kommunikativ kompetensiya bo‘yicha

olib borilgan pedagogik-

psixologik tadqiqotlar haqida umumiy ma’lumot bermoqchimiz.

Tegishli tadqiqotlar va nazariyalarni o‘rganib, ushbu qism nazariy asoslarni, pedagogik

yondashuvlarni, psixologik omillarni, baholash usullarini va ushbu tadqiqotdan kelib

chiqadigan pedagogikaning oqibatlarini o‘rganishga qaratilgan. Ushbu bilimlar to‘plamini
ko‘rib chiqish va muhokama qilish orqali o‘qituvchilar va tadqiqotchilar til
o‘rganuvchilarda kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish va oshirishning samarali
strategiyalari haqida tushunchaga ega bo‘lishlari mumkin.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

134

ADABIYOTLAR TAHLILI

Canale va Sveynning (1980) aloqa kompetensiya modeli to‘plam asosiy

komponentni belgilaydi: grammatik kompetensiya, sotsiolingvistik kompetensiya, nutq

kompetensiyasi va strategik kompetensiya. Ushbu model hayotiyaloqa sharoitida aloqa

kompetensiyasining turi jihatlarini tushunish uchun keng qamrov asos yaratadi.

Kommunikativ kompetensiyani tushunish modellari:

Baxman va Palmer (1996) tomonidan taklif qilingan Yevropa ma’lumot bazasi

(CEFR) va kommunikativ til qobiliyati modeli kabi turli xil modellar va ramkalar

kommunikativ kompetensiyani baholash bo‘yicha tushunchalarni taqdim etadi. Ushbu

modellar tilni bilish to‘g‘risida yaxlit tushunchani ta’minlaydi va turli xil lingvistik

-

madaniy sharoitlarda tilni o‘qitish, o‘rganish hamda baholash uchun amaliy vosita bo‘lib

xizmat qiladi.

Kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishga pedagogik yondashuvlar:

Kommunikativ tillarni o‘qitish (CLT), vazifalarga asoslangan tillarni o‘qitish (TBLT)

va tarkib va tilni integratsiyalashgan o‘rganish (CLIL) til o‘rganuvchilarda kommunikativ

kompetensiyani rivojlantirishga qaratilgan taniqli pedagogik yondashuvlardir. CLT

mazmunli muloqotni ta’kidlaydi, TBLT esa tildan foydalanishni targ‘ib qilish uchun

haqiqiy vazifalarni bajarishga qaratilgan. CLIL til va tarkibni o‘qitishni birlashtiradi,

talabalarga mavzuga oid tarkibni o‘rganish paytida til ko‘nikmalarini rivojlantirish

imkoniyatlarini beradi.

KOMMUNIKATIV KOMPETENSIYANING NAZARIY ASOSLARI

Kommunikativ kompetensiyaning nazariy asoslari haqida umumiy ma’lumot

Kommunikativ kompetensiyaning nazariy asoslari real hayotdagi muloqotda tilni

bilish darajasini tushunish va baholash uchun asos yaratadi. Ushbu kontseptsiyaning

rivojlanishiga bir qancha ta’sirli nazariyalar hissa qo‘shgan. Ko‘zga ko‘ringan nazariy

asoslardan biri Canale va Swain (1980) tomonidan taklif qilingan modeldir. Ularning

modeliga ko‘ra, kommunikativ kompetensiya to‘rt komponentdan iborat:

GRAMMATIK KOMPETENSIYA

Bu komponent grammatika va sintaksis bilimlariga, jumladan, grammatik jihatdan

toʻgʻri gaplarni yaratish va tushunish qobiliyatiga qaratilgan.

IJTIMOIY LINGVISTIK KOMPETENSIYA

Ushbu komponent turli ijtimoiy va madaniy kontekstlarda tilni tushunish va to‘g‘ri

foydalanishni o‘z ichiga oladi. U ijtimoiy me’yorlar, xushmuomalalik qoidalari va tegishli

til registrlari haqidagi bilimlarni o‘z ichiga oladi.

DISKURS KOMPETENSIYASI

Ushbu komponent suhbatlar, taqdimotlar yoki insholar kabi kengaytirilgan nutq

qismlarida ma’lumotni izchil va samarali tarzda tashkil etish va еtkazish qobiliyatini

anglatadi.

STRATEGIK KOMPETENSIYA

Ushbu komponent tilshunoslik bilimidagi to‘siqlarni bartaraf etish yoki

bo‘shliqlarni qoplash uchun aloqa strategiyalaridan foydalanish qobiliyatini o‘z ichiga

oladi. Bu o‘z ichiga ma’noni ifodalash, kontekstdan ma’noni tahmin qilish va tushunishni

kuchaytirish uchun og‘zaki bo‘lmagan belgilardan foydalanish kabi ko‘nikmalarni o‘z

ichiga oladi.

Ushbu komponentlar o‘zaro ta’sir qiladi va shaxsning umumiy kommunikativ

kompetensiyasiga hissa qo‘shadi, bu esa samarali va mazmunli muloqotni ta’minlaydi.

Vygotskiyning ijtimoiy-madaniy nazariyasi (Vygotskiy, 1978) kabi boshqa nazariy nuqtai

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

135

nazarlar kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishda ijtimoiy o‘zaro ta’sir va madaniy

kontekstning rolini ta’kidlaydi. Ushbu nuqtai nazarga ko‘ra, til o‘rganish ijtimoiy o‘zaro

ta’sirlar orqali sodir bo‘ladi va talabalar mazmunli suhbatlar va hamkorlikda faoliyat

yuritish orqali kommunikativ kompetensiyaga ega bo‘ladilar.

Kommunikativ kompetensiyani tushunish va baholash uchun ishlatiladigan

asosiy modellar yoki qoliplar.

Kommunikativ kompetensiyani tushunish va baholash uchun bir nechta model va

ramkalar ishlab chiqilgan. Til ta’limi sohasida keng ta’sir ko‘rsatgan Canale va Swain (1980)
tomonidan taklif qilingan model diqqatga sazovordir. Yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, Kanale
va Svenning kommunikativ kompetensiya modeli to‘rt komponentdan iborat: grammatik

kompetensiya, sotsiolingvistik kompetensiya, nutqiy kompetensiya va strategik
kompetensiya. Ushbu model kommunikativ kompetensiyaning turli qirralarini va ularning

real hayotdagi aloqa kontekstidagi o‘zaro ta’sirini tushunish uchun keng qamrovli asosni

taqdim etadi (Canale va Swain, 1980). Yana bir mashhur model Yevropa Kengashi
tomonidan ishlab chiqilgan tillar uchun umumiy Yevropa qolipi (Common European

Framework of Reference) hisoblanadi. CEFR til bilish darajasini A1 (boshlang‘ich) dan C2
(ilg‘or)gacha bo‘lgan olti daraja bo‘yicha tavsiflaydi va kommunikativ kompetensiyaning
lingvistik, sotsiolingvistik, nutqiy va strategik kompetensiyalar kabi turli o‘lchovlarini o‘z
ichiga oladi. U turli tillar va kontekstlarda til o‘rgatish, o‘rganish va baholash uchun umumiy
ma’lumotnomani taqdim etadi (Yevropa Kengashi, 2001).

Bundan tashqari, Baxman va Palmer (1996) "Kommunikativ til qobiliyati modeli"

deb nomlangan modelni taklif qildilar. Ushbu model tildan foydalanishga ta’sir qiluvchi
ichki va tashqi omillarni o‘z ichiga olgan kommunikativ kompetensiyaning dinamik va
interaktiv xususiyatini ta’kidlaydi. U grammatik va sotsiolingvistik bilimlar, strategik
kompetensiya va psixolingvistik qayta ishlash ko‘nikmalari kabi asosiy qobiliyatlarning
samarali muloqotni ta’minlashdagi rolini ta’kidlaydi. Ushbu modellar va qoliplar
o‘qituvchilar va tadqiqotchilar uchun kommunikativ kompetensiyani kontseptsiyalash va
baholash uchun qimmatli vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ular tilni bilishning yaxlit
tushunchasini taklif qiladi va til o‘rganuvchilarda kommunikativ kompetensiyani
rivojlantirish uchun o‘quv materiallari, baholash vazifalari va o‘quv dasturlarini ishlab
chiqishga еtakchilik qiladi.

Kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishning pedagogik yondashuvlari.

Til o‘rganuvchilarda kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish uchun turli xil

pedagogik yondashuvlar qo‘llaniladi. Keng tan olingan yondashuvlardan biri
Kommunikativ tillarni o‘qitish (Communicative Language Teaching). CLT mazmunli
muloqotning muhimligini ta’kidlaydi va talabalarning maqsadli tildan real hayotda
foydalanish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan. CLTda til o‘rganish oddiy grammatik
tuzilmalarni o‘zlashtirish emas, balki muloqot jarayoni sifatida qaraladi. Talabalar

haqiqiy dunyo tillaridan foydalanishni taqlid qiluvchi haqiqiy kommunikativ vazifalar va

harakatlar bilan shug‘ullanadilar. Ular boshqalar bilan muloqot qilish, ma’noni
muhokama qilish va o‘zlarini samarali ifoda etishga qaratiladi. CLTda o‘qituvchining roli
talabalarning til ishlab chiqarishi va tushunishiga еtakchilik qiluvchi va qo‘llab

-

quvvatlovchi vositachidir (Richards & Rodgers, 2014).

Yana bir yondashuv

–

bu kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish vositasi

sifatida mazmunli vazifalarni bajarishga qaratilgan vazifaga asoslangan tilni o‘qitish

(Task-Based Language Teaching). Talabalarga maqsadga erishish uchun tildan

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

136

foydalanishni talab qiladigan haqiqiy, maqsadli vazifalar taqdim etiladi. Bu vazifalar

ko‘pincha sayohatni rejalashtirish yoki muammoni hal qilish kabi real vaziyatlarni aks
ettiradi. Vazifaga asoslangan faoliyat bilan shug‘ullanib, talabalar vazifani bajarish uchun
tildan faol foydalanadilar, ularning kommunikativ ko‘nikmalarini rivojlantiradilar va tilni
o‘zlashtirishni rag‘batlantiradilar (Willis & Willis, 2007).

Content and Language Integrated Learning (CLIL)

–

bu mavzu mazmunini o‘rgatish

bilan bir vaqtda kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishga qaratilgan yana bir
yondashuv. CLILda talabalar ikkinchi yoki chet tili orqali tildan tashqari fanni (masalan,

fizika, tarix) oʻrganadilar. Til va tarkibni o‘qitishni integratsiyalashgan holda, talabalar
ma’lum bir fan bo‘yicha bilimlarni o‘zlashtirib, til ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. Ushbu

yondashuv tildan haqiqiy foydalanish imkoniyatini beradi va talabalarning ham
akademik, ham real dunyoda samarali muloqot qilish qobiliyatini oshiradi (Coyle, Hood,
& Marsh, 2010).

Ushbu pedagogik yondashuvlar, boshqalar qatori, talabalarning kommunikativ

kompetensiyasini rivojlantirish uchun haqiqiy muloqot, mazmunli o‘zaro ta’sir va real
hayotda tildan foydalanish muhimligini ta’kidlaydi. Ushbu yondashuvlarni amalga
oshirish orqali o‘qituvchilar tilni bilish va muloqot qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam
beradigan qiziqarli va samarali o‘quv muhitini yaratishi mumkin.

XULOSA

Xulosa qilib aytganda, tilni o‘rganuvchilarda kommunikativ kompetensiyani

o‘rganish tilni samarali o‘qitish va o‘rganish uchun juda muhimdir.

Kommunikativ

kompetensiya bilan bog‘liq tarkibiy qismlarni, nazariy asoslarni, baholash mezonlarini va
pedagogik yondashuvlarni tushunib, o‘qituvchilar o‘quvchilarda tilni bilish va muloqot
qobiliyatlarini rivojlantirish uchun samarali o‘qitish amaliyotini ishlab chiqishlari va

amalga oshirishlari mumkin. Kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishda psixologik

omillar, tilni kiritish, o‘zaro ta’sir va teskari aloqa o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni o‘rganish
uchun ushbu sohada qo‘shimcha tadqiqotlar o‘tkazish zarur.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

:

1.

Canale, M., & Swain, M. (1980). Theoretical bases of communicative approaches

to second language teaching and testing. Applied linguistics, 1(1), 1-47.

2.

Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological

processes. Harvard University Press.

3.

Canale, M., & Swain, M. (1980). Theoretical bases of communicative approaches

to second language teaching and testing. Applied linguistics, 1(1), 1-47.

4.

Council of Europe. (2001). Common European Framework of Reference for

Languages: Learning, teaching, assessment. Cambridge University Press.

5.

Bachman, L. F., & Palmer, A. S. (1996). Language testing in practice: Designing

and developing useful language tests. Oxford University Press.

6.

Richards, J. C., & Rodgers, T. S. (2014). Approaches and Methods in Language

Teaching. Cambridge University Press.

7.

Willis, J., & Willis, D. (2007). Doing Task-Based Teaching. Oxford University

Press.

8.

Coyle, D., Hood, P., & Marsh, D. (2010). Content and Language Integrated

Learning. Cambridge University Press.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

137

9.

Gass, S. M., & Mackey, A. (2015). Input, interaction, and output in second

language acquisition. In B. VanPatten & J. Williams (Eds.), Theories in Second Language
Acquisition: An Introduction (2nd ed., pp. 177-199). Routledge.

10.

Ellis, R. (2003). Task-based language learning and teaching. Oxford University

Press.

11.

Ellis, R. (2009). Corrective feedback and teacher development. L2 Journal, 1(1),

3-18.

12.

Richards, J. C., & Rodgers, T. S. (2014). Approaches and Methods in Language

Teaching. Cambridge University Press.

13.

Nation, I. S. P. (2009). Teaching ESL/EFL reading and writing. Routledge.

14.

Canale, M., & Swain, M. (1980). Theoretical bases of communicative approaches

to second language teaching and testing. Applied linguistics, 1(1), 1-47.

15.

Richards, J. C., & Schmidt, R. (2010). Longman Dictionary of Language Teaching

and Applied Linguistics (4th ed.). Pearson Education.

16.

Nunan, D. (2004). Task-based language teaching. Cambridge University Press.