Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Bilingualism and diglossia: What
’
s important in being
bilingual?
Raykhon RUZIYEVA
Denov Institute of Entrepreneurship and Pedagogy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
In today
’
s globalized world, almost half of the world
’
s
population uses two languages to communicate every day. The
word "bilingual" is often used on social networks, various news,
and articles, denoting people who speak two languages. But
what does this term mean? In our article we will look at the
meaning of the term “bilingual” and the phenomenon of
bilingualism. We will try to answer questions about who a
bilingual is, what bilingualism is, what it takes to become
bilingual, and also look at the positive and negative aspects of
bilingualism.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
bilingualism,
bilingualism,
bilingualism,
diglossia,
artificial and natural
bilingualism,
coordinative bilingualism,
sub-coordinative
bilingualism,
mixed bilingualism.
Bilingvizm va diglossiya: ikki tilli b
o‘
lish uchun nimalar
muhim?
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
bilingvizm,
bilingvist,
ikki tillilik,
k
o‘
p tillilik,
diglossiya,
sun
’
iy va tabiiy bilingvizm,
koordinativ bilingvizm,
sub-koordinativ bilingvizm,
aralash bilingvizm.
Hozirda globallashib borayotgan dunyoda yer yuzi
aholisining deyarli yarmi muloqot jarayonida bir kunda ikki
tildan foydalanishmoqda. Ijtimoiy tarmoqlarda, turli xabar va
yangiliklarda bunday insonlarga nisbatan “bilingvist” soʻzi
ishlatilgan holatlarni k
o‘rishimiz mumkin. “Demak, ikkita tilda
gaplashadigan insonlar shunday nomlanar ekan-
da”, –
deb
qoʻyamiz. Xoʻsh, aslida qanday? Maqolamizda bu atama maʼnosi
va bilingvizm hodisasi ahamiyatini chuqurroq oʻrganamiz.
Bilingvist kim, bilingvizm oʻzi nima va ikki tilli boʻlish uchun
nimalar qilish kerak, uning ijobiy va salbiy tomonlari nimadan
iborat degan savollarga javob topishga harakat qilamiz.
1
Teacher, Department of Foreign Language and Literature of Upper Courses, Denov Institute of Entrepreneurship
and Pedagogy.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
122
Двуязычие и диглоссия: что важно в двуязычии?
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
двуязычие,
двуязычие,
двуязычие,
диглоссия,
искусственное и
естественное двуязычие,
координационное
двуязычие,
субкоординативное
двуязычие,
смешанное двуязычие.
В современном глобализированном мире почти
половина населения планеты ежедневно использует два
языка для общения. Слово «билингв» часто встречается в
социальных сетях, различных новостях и статьях,
обозначая людей, говорящих на двух языках. Но что на
самом деле означает этот термин? В нашей статье мы
рассмотрим значение термина «билингв» и явления
двуязычия. Мы попытаемся ответить на вопросы о том, кто
такой билингв, что такое билингвизм, что необходимо для
того, чтобы стать билингвом, а также рассмотрим
положительные и отрицательные аспекты двуязычия.
Bugungi kunda bir tilda emas, balki ikki tilda gaplashish globallashib borayotgan
dunyoda aniq amaliy foyda keltirmoqda. Ammo s
o‘
nggi yillarda olimlar ikki tillilikning
afzalliklari kengroq odamlar bilan suhbatlashishdan k
o‘
ra muhimroq ekanligini k
o‘
rsata
boshladilar. Ikki tilli b
o‘
lish sizni aqlliroq qiladi. Bu sizning miyangizga chuqur ta
’
sir
k
o‘
rsatishi mumkin, til bilan bo
g‘
liq b
o‘
lmagan kognitiv qobiliyatlarni yaxshilaydi.
Bilingvizm
lotincha soʻz boʻlib, “bi” –
ikki, “lingua” –
til, yaʼni ikki tillilik maʼnosini
bildiradi. Ikki tillilik haqidagi bu qarash 20-asrning katta qismidagi ikki tillilikni
tushunishdan sezilarli darajada farq qiladi. Tadqiqotchilar,
o‘
qituvchilar va siyosatchilar
uzoq vaqtdan beri ikkinchi tilni bolaning akademik va intellektual rivojlanishiga
t
o‘
sqinlik qiladigan, kognitiv jihatdan aralashish deb hisoblashgan.
Til bu ijtimoiy hodisa ekanligi hammamizga ma
’
lum. Inson
o‘
z ehtiyojlarini
qondirish maqsadida,
o‘
z ona tilidan tashqari boshqa tillardan ham foydalanish mumkin.
“Ikki tillilik”
va
“ko‘p tillilik”
terminlarining nomlaridan ham k
o‘
rinib turganidek, bu
biron jamiyatda (odatda davlatda) ikki va undan ortiq tillarning faoliyat k
o‘
rsatishini
bildiradi. Bugungi kunda qator davlatlarda ikki yoki k
o‘
p tillilik mavjud. Mazkur
hodisalarni Rossiya (rus tili bilan birga, boshqird, tatar, yoqut, buryat, osetin va h.k. tillar
q
o‘
llaniladi), Afrika mamlakatlari, Belgiya, Gana, Hindiston, Kanada, Paragvay (misollarni
barcha mintaqalardan olinganini k
o‘
rish mumkin) davlatlarida kuzatish mumkin.
Ikki tillilik va k
o‘
p tillilikni bir qancha tillarni biladigan shaxslarga nisbatan ham
ishlatish mumkin. Binobarin,
bilingvizm
(ikki tillilik) deganda, ikki tilda bemalol fikrlasha
olish, ikki tilni bir xilda egallaganlik tushuniladi.
Ikki tillilik va k
o‘
p tillilikdan farqli
o‘
laroq, diglossiya ikkita mustaqil tilni yoki bir
tilning turli subkodlarini bilishni ifodalaydi. Bu tillar va subkodlar vazifasiga k
o‘
ra
taqsimlangan b
o‘
ladi: agar gap k
o‘
p tilli jamiyatlar haqida borayotgan b
o‘
lsa, unda
masalan, rasmiy vaziyatlarda, chunonchi, qonunchilik, ish yuritish, davlat tashkilotlari
orasidagi yozishmalarda rasmiy til (yoki davlat tili)dan foydalaniladi; maishiy, kundalik
hayot va oilaviy muloqot sharoitlarida esa rasmiy maqomga ega b
o‘
lmagan boshqa tillar
va subkodlardan foydalaniladi.
Diglossiya
deganda, bir milliy tilning turli subkodlarida
gapira olish, sharoit va muloqot doirasiga bo
g‘
liq holda, tilning bir subkodidan ikkinchi
bir subkodiga k
o‘
chish, bir til doirasidagi turli uslublardan foydalana olish tushuniladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
123
Bundan tashqari,
diglossiya
termini turli tillarni bilish va ularni muloqot
vaziyatiga k
o‘
ra galma-gal q
o‘
llay olishini ham anglatishi mumkin. Bunday hollarda
“ichki
til”
aniqlovchisi chiqarib tashlanib, “diglossiya” terminining o‘
zi q
o‘
llaniladi.
S
o‘
zlovchilarning ongli ravishda turli kommunikativ vositalardan birini tanlashi va uni
muvaffaqiyatli muloqot uchun q
o‘
llay olishi diglossiyaning muhim sharti hisoblanadi.
Istiloh sifatida bilingvist
–
kundalik hayotda ikkita til: oʻz ona tili va bitta chet tilini
qoʻllash, unda soʻzlasha olish qobiliyatiga ega kishini bildiradi. Bugungi kunda insonlar
bir vaqtning oʻzida ikki
-
uchta tilni oʻrganayotganiga guvoh boʻlyapmiz. Xoʻsh, ularning
hammasini bilingvistlar deb atash mumkinmi? Demak, bilingvistlar ikkinchi tilni xuddi
oʻz ona tilidek mukammal bilgan va soʻzlasha oladigan shaxslardir.
Bilingvizm turlari
Bolaligidan ikki tilda bemalol muloqot qila olgan kishilarni ham bilingvistlar deb
ataymiz, aslida ham bu atama koʻproq ikki tilli muhitda yashash natijasida shakllangan
bilingvizmni ifodalaydi. Shu sababdan ham bilingvizmni avvalo sunʼiy va tabiiy
koʻrinishlarga ajratib olamiz.
Sunʼiy bilingvizm
jarayonida ona tili asos qilib olinadi va u har qanday
kommunikativ munosabatning yuzaga chiqishida yetakchilik qiladi.
Tabiiy bilingvist
kishi esa erta yoshligidanoq ikkita tilni birdek oʻzlashtirib boradi.
Ijtimoiy muhit taʼsirida shakllangan bilingvizm tushunchasi ham ikkiga boʻlinishini
eslatib oʻtish kerak:
Individual bilingvistlar
–
oilaviy sharoit yoki shaxsiy xohish asosida ikki tillilik bilan
ulgʻaygan kishilar.
Ijtimoiy bilingvistlar
–
mamlakatdagi mavjud vaziyat yoki anʼanalar taʼsirida ikkita
tilni bir xil oʻzlashtirgan kishilar.
Individual bilingvistlar oilada ota-
otasi ikki xil tilda gaplashadigan oilada ulgʻayish
natijasida har ikki tilni birdek oʻzlashtiradi. Bunda ota
-
ona ikki millat egasi boʻlishi shart
emas. Biror chet tilini mukammal bilgan insonlar bemalol farzandlarini ikki tilli qilib
tarbiyalay olishi mumkin.
Ijtimoiy bilingvizm esa mamlakatda birdan ortiq davlat tili mavjud, tarixan biror
davlatning mustamlakasi yoki vassali boʻlgan jamiyatlarda shakllanadi. Asosan, Yevropa
davlatlari orasida bu hol koʻproq kuzatiladi. Masalan, Shveysariyada 4 ta rasmiy davlat
tili mavjud boʻlib, bunday sharoitda insonlar kamida ikkita tilni birdek oʻzlashtirishadi.
Individual bilingvizmning uch asosiy turi farqlanadi:
Koordinativ (sof) bilingvizm
da ikki til mutlaqo avtonom b
o‘
lib, har biri
o‘
zining
tushunchalar majmuiga mos keladi, ikki tilning grammatik kategoriyalari ham mustaqil
b
o‘
ladi:
Bunday odamlar miyasida ikkala til uchun alohida soʻz boyligi, alohida grammatik
tushunchalar shakllangan boʻladi. Soʻzlashganda ikki tilning tushunchalari bir
-biri bilan
aralashib ketmaydi.
Sub-koordinativ bilingvizm. Bunda birinchi til ikkinchisiga qaraganda ustunlikka
ega boʻladi. Yaʼni ikkinchi til ona tili orqali oʻzlashtirilgan boʻladi. Masalan, ikkinchi tilda
biror soʻzni eshitganda shu soʻzning ona tilidagi ekvivalenti birdan xayolga keladi.
Aralash bilingvizmda bilingvistlar ikki tilni bir kontekst ichida tushunib, qoʻllab
keta oladi. Bunday kishilarning miyasi qaysi tildan foydalanayotgani haqida oʻziga hisob
berib oʻtirmaydi. Odatda aralash bilingvizm oilada, ikki tilda soʻzlashuvchi ota
-ona
sababli goʻdaklik paytidayoq rivojlanadi.
Tadqiqotlar nima deydi?
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
124
Olimlar anchadan buyon bolalarning bilim darajalarini ularning til bilish
qobiliyatlari va savodxonlik bilan til
o‘
rganishiga asosiy e
’
tiborni qaratib tadqiqot olib
bormoqda. Biroq 2004-yilda hamkasblarim bilan ilk bor kattalar bilim jarayonlarini
tadqiq etdik. Bolalar b
o‘
yicha olib borilgan tadqiqotlar t
o‘
liq olib borilmagan. Ularning
nazorati va rejalashtirilishi t
o‘g‘
ri y
o‘
lga q
o‘
yilmagan va t
o‘
liq tadqiq etilmagan bir qator
muammolarga ega edi. 1930
–
1950-yillarda olib borilgan tadqiqotlarga k
o‘
ra, bilingv
bolalar monolingv bolalar bilan taqqoslaganda salbiy sharoitda b
o‘
lgan. Ular maktabda
yomon
o‘
qigan, testlarni past bahoda topshirgan va hokazo. Tadqiqotlar xulosalaridan
kelib chiqadigan b
o‘
lsak, bilingvizm aqliy rivojlanishga salbiy ta
’
sir k
o‘
rsatadi va bolani
tillar muloqotida chalkashtiradi.
Avvallari bolalikdan ikki tilli boʻlib ulgʻaygan kishilar uchun uchinchi tilni oʻrganish
murakkablik tugʻdiradi, deb hisoblangan. Bu haqda psixolog Ellen Bialistok tadqiqotidan
bilishimiz mumkin. Tadqiqot natijasiga koʻra, bir tilda gaplashadigan bolalarning lugʻat
boyligi ikki tilda gaplashadiganlarnikiga nisbatan yaxshiroq boʻlgan, shuningdek, tilga oid
topshiriqlarni ham bir tilli bolalar yaxshiroq bajargan. Ammo bu tadqiqot bir necha yildan
soʻng katta yoshlilar oʻrtasida takror oʻtkazilganda, bilingvistlar bir tilli kishilarga nisbatan
yaxshiroq natija koʻrsatgan. Gap shundaki, ikki tilni oʻzlashtirish jarayonida bolalarda bir tilli
tengdoshlariga nisbatan kechikishlar kuzatilsa-
da, yillar oʻtishi bilan bu kechikish oldinlab
ketishga almashinishi mumkin. Demak, ikki tilli boʻlish har qanday vaziyatda ham sizga bir
qancha ustunliklar beradi. Nafaqat ikki tilli kishi, balki umuman barcha chet tili
oʻrganuvchilarda uchraydigan noqulay va qiziqarli holat sifatida kerak vaqtda biror soʻz
tilning uchida “aylanib
-
aylanib, tashqariga chiqa olmasligini” aytishimiz mumkin.
Ikki tilli boʻlish uchun nima qilish kerak?
Maqolani oʻqish jarayonida ehtimol kelajakda farzandlaringizni ikki tilli qilib
tarbiyalash yoki oʻzingizda bilingvist boʻlish istagi tugʻilgan boʻlishi mumkin. Ha, buni
shakllantirish mumkin. Xoʻsh, qanday qilib? Ikki tilda soʻzlashadigan oilada ulgʻayish. Bu
bolalaringizga nisbatan qoʻllanadigan eng samarali usul sanaladi. Ona tilingizdan
farqlanadigan tilga ega chet davlatlarga oʻqish, ishlash va yashash uchun koʻchib
borishadi. Bu sharoitda nafaqat oʻzingiz, balki bolalaringizda ham ikki tillilik
shakllantirilishi mumkin.
Ikkinchi tilni oʻrganishga shaxsiy ishtiyoq mavjudligi. Til oʻrganish shunchaki
zavqli jarayon emas, u oʻziga xos eʼtibor va kuch talab qiladigan kognitiv jarayon
hisoblanadi. Aqliy mehnatga qiziqadiganlar uchun til oʻrganish chinakamiga zavqli
mehnat boʻlishi mumkin. Diniy taʼlim olish uchun ikkinchi tilni oʻrganish holatiga asrlar
davomida guvoh boʻlib kelyapmiz. Bunda ham ikkinchi tilni oʻrganish ham oilada, ham
insonning oʻz xohishiga koʻra amalga oshishi mumkin.
XULOSA
Bilingvizmni tadqiq qilish endi
o‘
rganilayotgan mavzulardan biri va bu borada
ochilmagan masalalar hali k
o‘
p. Hozir tadqiqotchilar bilingvizm mexanizmi va bilingv
hamda monolingvlar ongidagi farqni aniqlash ustida ish olib bormoqda. Tadqiqotchi
Yekaterina Protasova koʻplab tadqiqotlarga koʻra bolaligidan bilingvist boʻlib shakllangan
kishilarda maxsus aqliy faoliyatga moyillik, oʻzgaruvchan vaziyatlarda tezkor qaror qabul
qilish, tafakkur shakllanishi ertaroq va yaxshiroq yuz berishini taʼkidlaydi. Ajoyib xulosa,
shunday emasmi? Demak, ikki tilli boʻlishga urinish miyani chiniqtiradigan jarayon ekan.
Shuningdek, shiddat bilan rivojlanayotgan dunyoda til bilish koʻplab ezgu imkoniyatlar
eshigi uchun kalit boʻla oladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
125
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Ferguson C.A. Diglossia // Word.
–
N. 15. 1959.
2.
Jakobson R. Linguistics in its relation to other sciences //Main Trends of
Research in the Social and Human Sciences.
–
Paris, 1970.
3.
http://daryo.uz/2019/07/16/ikki-tilni birdan bilish rostan foydalimi-
bilingvizm hodisasi haqida/.
4.
Беликов В. И., Крысин Л. П.
Социолингвистика. –М, 2001
.
5.
Amaliy psixolog Vedmesh N.A “PsychoMed” tibbiy
-psixologik markazi spikeri.
6.
Barinova I. A, Nesterova O.A ikki tilli til shaxsining ba
’
zi xususiyatlari haqida/
Filologiya fanlari. Nazariya va amaliyotga oid savollar. T.Diplom, 2015. No 4. 1-qism.
7.
Hymes D. On Communicative Competence. Original paper. 1971.
8.
Labov W. The social stratification of English in New York City.
–
Washington, 1966.
9.
http://en.wikipedia.org/wiki/Received_Pronunciation.
