Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Significance of folk proverbs in Uzbek and English prose
(on the example of "Sister Carrie" and "Night and day")
Lola JURAEVA
Andijan State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
This scientific article analyzes the role of folk proverbs in
modern Uzbek and English prose. Proverbs, as a cultural and
literary resource, have deep significance in conveying cultural
values, moral lessons, and eternal wisdom, contributing to the
spiritual enrichment of readers. The study focuses on how folk
wisdom influences the enrichment of narrative, character, and
themes of literary works in both cultural traditions. It
demonstrates the universal significance and continuing
influence of these traditional sayings on modern literature by
examining their use in selected literary texts.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
folk proverbs,
artistic,
traditional,
moral,
beliefs,
text.
Ўзбек ва инглиз насрида халқ мақолларининг
аҳамияти
(“Бахтиқаро Керри” ҳамда “Кеча ва кундуз”
асарлари мисолида)
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
ҳалқ
мақоллари,
бадиий,
анъанавий,
аҳлоқий,
эътиқод,
матн
Халқ мақоллари азалдан дунёнинг кўплаб жамиятларида
қимматли маданий ва адабий манба бўлиб хизмат қилган.
Ўзбек адабиётида ҳам, инглиз адабиётида ҳам маданий
қадриятлар, ахлоқий сабоқлар, абадий ҳикматларни
китобхонларга етказишда, уларни маънавий озиқланишида
бу анъанавий ҳикматларнинг ўрни бенихоя катта. Ушбу
мақолада ҳалқ мақолларининг замонавий ўзбек ва инглиз
насридаги аҳамияти ўрганилиб, улар адабий асарларнинг
характери ва мавзуларини қандай бойитишини ўрганади,
иккала анъанадан танлаб олинган матнларда мақолларнинг
қўлланишини таҳлил қилиб, бу анъанавий сўзларнинг
замонавий адабиётдаги умумбашарий аҳамияти ва доимий
таъсирини кўрсатишга интилади.
1
Teacher, Andijan State Institute of Foreign Languages. E-mail: lolajorayeva265@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
256
Значение народных пословиц в узбекской и
английской прозе (на примере произведений «Сестра
Керри» и «Ночь и день»)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
народные пословицы,
художественные,
традиционные,
нравственные,
поверья,
текст.
В данной научной статье анализируется роль народных
пословиц в современной узбекской и английской прозе.
Пословицы, как культурный и литературный ресурс,
имеют глубокое значение в передаче культурных
ценностей, моральных уроков и вечной мудрости,
способствуя
духовному
обогащению
читателей.
Исследование фокусируется на том, как народные
мудрости
влияют
на
обогащение
повествования,
характеров и тем литературных произведений в обеих
культурных традициях. Оно демонстрирует универсальную
значимость и постоянное влияние этих традиционных
высказываний на современную литературу, анализируя их
использование в отобранных литературных текстах.
KIRISH
Xalq maqollari qadimdan madaniy qadriyatlar, e
’
tiqod va kechinmalarning
sayqallangan ifodasi b
o‘
lib xizmat qilib, hayot murakkabliklari haqida l
o‘
nda va k
o‘
pincha
chuqur fikr yuritadi. Maqollarni
o‘
z hikoyalarida namoyon qilish orqali yozuvchilar
umumiy donolikning boy manba
’
laridan foydalanadilar,
o‘
zlarining asarlarini boyitadilar
va kitobxonlarni turlicha jalb qiladilar, hayot murakkabliklarida yurgan kishilarga y
o‘
l-
y
o‘
riq, axloqiy saboqlar va amaliy maslahatlar beradi.
Adabiyotda maqollardan foydalanish keng tarqalgan hodisa b
o‘
lib, yozuvchilar
o‘
z
hikoyasini boyitish va chuqur ma
’
nolarni yetkazish uchun ana shu tanish va jarangdor
iboralardan foydalanadilar. Romanlar kontekstida xalq maqollari til, an
’
ana va hikoya
qilish
o‘
rtasidagi bo
g‘
liqlikni k
o‘
rsatib, ham hikoya vositasi, ham madaniy tayanch b
o‘
lib
xizmat qiladi.
Ushbu ilmiy maqolada milliy maqollarning
o‘
zbek va ingliz romanlarida tutgan
o‘
rni
o‘
rganilib, maqollarning madaniyatlararo kontekstda q
o‘
llanilishini tahlil qilish
orqali maqollarning madaniy
o‘
ziga xosligi va universalligini, shuningdek, til va madaniy
tafovutlarni qiyoslashga qaratilgan.
Ushbu tadqiqotda milliy maqollarning adabiyotda q
o‘
llanishini
o‘
rganish bilan
birga, maqollarning madaniy
o‘
ziga xosligi, muloqot va madaniyatlararo almashinuv
nuqtai nazaridan kengroq ma
’
nolari ham k
o‘
rib chiqiladi. Maqollarning
o‘
zbek va ingliz
romanlarida q
o‘
llanish va talqin qilish usullarini
o‘
rganar ekanmiz, bu iboralar dunyo
haqidagi tushunchamiz va undagi
o‘
rnimizni qanday shakllantirgani haqida tushunchaga
ega b
o‘
lamiz.
Pirovardida, mazkur tadqiqot milliy maqollarning adabiyotdagi
o‘
zgarmas
dolzarbligi va ahamiyatini yoritib berishga, bu asriy iboralarning turli madaniyatlarning
hikoya qilish an
’
analarini ma
’
lum qilish va boyitish y
o‘
llarini k
o‘
rsatishga intiladi.
Maqollarning
o‘
zbek va ingliz romanlarida q
o‘
llanishini
o‘
rganish orqali biz til, madaniyat
va hikoya
o‘
rtasidagi murakkab
o‘
zaro bo
g‘
liqlikni ochib, bu adadiy s
o‘
zlarning insoniyat
tajribasini yoritishdagi qudratini chuqurroq anglashimiz mumkin.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
257
ADABIYOTLAR TAHLILI
Jaxon tilshunosligida kognitiv pragmatik tahlilga alohida e
’
tibor beriladi. Maqol va
matallarni kognitiv-diskursiv nuqtai nazaridan
o‘
rganilishida rus olimlaridan
N.D. Arutyunova, I.V. Gorban, A.K onstantinova kabilarning tadqiroqtlarini alohida
ta
’
kidlash mumkin. Bundan tashqari kognitiv tilshunoslik muammolari
o‘
zbekistonlik
olimlar A.A. Abdulazizov, D.U. Ashurova, N. Maxmudov va shu kabi bir qator olimlar
tomonidan
o‘
rganilgan. Biroq adabiyotda xalq maqollarini
o‘
rganish yangi hodisa
b
o‘
lmasa-da, hozirgi
o‘
zbek va ingliz nasrida ularning ahamiyatiga alohida e
’
tibor
qaratish hali ham yetarlicha
o‘
rganilmagan tadqiqot y
o‘
nalishi b
o‘
lib qolmoqda. Bir qator
ilmiy tadqiqotlarda maqollarning turli madaniyatlarning adabiy asarlarida hikoya
tuzilmalari, xarakteristikalari va tematik rivojlanishlarini shakllantirishdagi roli
ta
’
kidlangan. Biroq
o‘
zbek va ingliz adabiyotidagi xalq maqollarining qiyosiy tahlili bu
an
’
analarning kesishish va tafovutlarini
o‘
rganish, ularning umumiy qadriyatlari va
o‘
ziga
xos madaniy jilolarini yoritish uchun noyob imkoniyat yaratadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu maqolada xalq maqollarining zamonaviy
o‘
zbek va ingliz nasrida
q
o‘
llanishini
o‘
rganish uchun qiyosiy va tematik yondashuv q
o‘
llaniladi. Har ikki
an
’
anadan bir qator badiiy matnlarni tanlab, ushbu tadqiqot tegishli asarlardagi
maqollarning takrorlanuvchi motivlari, mavzuli aks sadolari va bayon funksiyalarini
aniqlaydi. Yaqindan
o‘
qish va matnni tahlil qilish orqali maqsad bu an
’
anaviy iboralar
tanlangan matnlarning umumiy estetikasi, ma
’
nosi va madaniy kontekstiga qanday hissa
q
o‘
shishini tushuntirish, ularning umuminsoniy ahamiyati va madaniy
o‘
ziga xosligini
ta
’
kidlashdir.
TAHLILLAR VA NATIJALAR
Hozirgi
o‘
zbek va ingliz nasridagi xalq maqollarining tahlili ularning adabiy
asardagi turli vazifalari va ahamiyatini ochib beradi.
O‘
zbek adabiyotida maqollar
k
o‘
pincha
o‘
zbek jamiyatining qadriyatlari va odob-axloqini aks ettiruvchi madaniy
o‘
ziga
xoslik belgisi b
o‘
lib xizmat qiladi.
O‘
z navbatida ingliz adabiyotida ham maqollar
umumbashariy haqiqatlar uchun q
o‘
llaniladi, ular madaniy chegaralar b
o‘
ylab
o‘
quvchilarning his tuy
g‘
ularini uy
g‘
otadilar. Xalq maqollari xarakterini belgilashda,
mavzuni rivojlantirishda yoki hikoyani kuchaytirishda q
o‘
llanilishidan qat
’
i nazar, xalq
maqollari adabiy manzarani boyitadi,
o‘
zi qatnashgan matnlarning hissiy ta
’
sirini
chuqurlashtiradi. Maqollar hikoyaning butun mavzularini yoki axloqiy saboqlarini bitta,
esda qolarli satrda jamlashi mumkin. Bu kitobxonga
o‘
qishni tugatgandan keyin ham
uzoq vaqt davomida asarning asosiy xabarlarini eslab qolishlarini va ular haqida
mulohaza yuritishlarini osonlashtiradi.
“Kichkina mitti, xon xo‘jani yiqitti” degan azaliy maqol turli adabiy asarlarda,
jumladan, sahna k
o‘
rinishlarida ham keng q
o‘
llanilib, tashqi k
o‘
rinish har doim ham
insonning ichki xislatlari va imkoniyatlarini t
o‘g‘
ri k
o‘
rsata olmasligini ta
’
kidlab keladi.
Bu maqol kichik yoki oddiy odamlar ulkan ichki kuch, donolik va fazilatga ega b
o‘
lishi
mumkinligini k
o‘
rsatadi.
Asar kontekstida bu maqoldan an
’
anaviy tasavvurlar va qoliplarga qarshi
kurashuvchi murakkab va k
o‘
p qirrali personajlar yaratish mumkin. Bunday belgilar
kitobxon yoki tomoshabinlarga boshqalarni faqat tashqi k
o‘
rinishiga qarab hukm
qilmaslik, balki ularning haqiqiy xarakterini tushunish uchun chuqurroq izlash kerakligi
haqida kuchli eslatma b
o‘
lib xizmat qilishi mumkin.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
258
Masalan, Abdulhamid Ch
o‘lponning “Kecha va Kunduz” asarida “Kichkina mitti, xon
x
o‘jani yiqitti”
maqoli asar qaxramoni Sultonxonning uy yumushlariga qarashib
turadigan ayol Umrinisabibining kenja qizi Baxrini tasvirlashda foydalanilgan. Baxri
o‘
sha
zamonning oddiygina turmush qurmagan oddiy qizi.
Zebini tushirib kelish uchun shaharga borgan xotinlar, ularning
o‘
z tillari bilan
aytsak,
“
qudalar
”
, boshlarida Poshshaxonga
o‘
xshagan eslik va ayyor bir juvon turganiga
qaramasdan, negadir kichkina mittini nazardan qochirdilar.
“
Kichkina mitti, xon x
o‘
jani
yiqitdi
”
, deydi
o‘
zbek maqoli. Qudalar qofilasi shaharga j
o‘
narkan, Umrinisabibini
aravadan
o‘
z q
o‘
li bilan tushirib yuborgan va unga qarab,
“
agar t
o‘
yda yo t
o‘
ydan keyin
men sizni uyda k
o‘
rgunday b
o‘
lsam, ming-boshi dodhoga aytib avaqtaga j
o‘
natdiraman!
”
degan Poshshaxon Umrinisabibining qizini yo k
o‘
rmadi, yo k
o‘
rsa ham nazariga ilmadi.
[2] Ushbu parchada
‘
kichkina mitti
’
ta
’
rifini olgan Baxri obrazi bir o
g‘
iz gapi bilan
Xadichaxon hamda Poshshaxonning butun rejasini barbod qiladi. Ushbu ta
’
rif orqali
buyuklik kutilmagan joylardan kelib chiqishi va tashqi k
o‘
rinish aldamchi b
o‘
lishi
mumkinligi haqidagi
g‘
oyani ifodalaydi.
Xuddi shuningdek Teodor Drayzerning “Baxti Qaro kerri” asarida ham asar
qahramonlarini xarakterini, yoki voqealar rivojini yanada ochib berish uchun bir necha
tur
g‘
un birikmalardan foydalanilgan. Asarda
o‘
zbek adabiyotidan farqli
o‘
laroz
maqollardan deyarli foydalanilmagan b
o‘
lsada, asar mazmuni idiomalar orqali mohirona
yoritib berilgan. Masalan, "big gun" idiomasi k
o‘
pincha yozuvchilarning asarlarida
qudratli, nufuzli yoki ma
’
lum bir sohada
o‘
ta mahoratli odam haqidagi fikrni etkazish
uchun ishlatiladi. [3] Ushbu idioma k
o‘
pincha boshqalarga sezilarli ta
’
sir k
o‘
rsatish
qobiliyatiga ega b
o‘
lgan belgilarni tasvirlash uchun ishlatiladi. Ushbu idiomadan
foydalanib, yozuvchi qahramonning obr
o‘
si va jasorati darajasini samarali tarzda
ochishga xarakat qilgan, bu asar mohiyatini yanada ochib bergan. Umuman olganda,
asarlarda “big gun” idiomasidan foydalanish hikoyaning dramatikligi va tarangligini
kuchaytirib, uni kitobxonlar uchun yanada jozibador qiladi.
XULOSA
Xulosa qilib aytadigan b
o‘
lsak, yozuvchilarning
o‘
zbek va ingliz asarlarida
maqollarning mujassamlanishi asarni boyitish, hikoya qilishni kuchaytirishda kuchli
vosita b
o‘
lib xizmat qiladi. Ushbu an
’
anaviy s
o‘
zlarga tayanib, yozuvchilar
o‘
z asarlariga
kitobxonni katta qiziqish bilan bo
g‘
lanishini, ular bilan chuqurroq aloqa
o‘
rnatishlari va
umumiy asar mohiyatini boyitishgan. Maqollar, idiomalar hamda hikmatlar til t
o‘
siqlarini
yengib
o‘
tadigan universal jozibali va abadiy donolikka ega b
o‘
lib, turli auditoriyalar
o‘
rtasida umumiy tushunish imkonini beradi. Maqollarni q
o‘
llash orqali yozuvchilar
o‘
z
asarlariga ma
’
no qatlamlarini q
o‘
shib,
o‘
ylantiruvchi suhbatlar uy
g‘
otadi, ijodining mavzu
boyligini oshiradi. Ushbu asriy s
o‘
zlarni
o‘
zlashtirgan holda, yozuvchilar nafaqat
zavqlantiradigan, balki
o‘
qiydigan, ilhomlantiradigan va kitobxonlarda doimiy ta
’
sir
qoldiradigan adabiyot asarlarini yaratadilar. Mualliflar xalq maqollarini
o‘
z asarlarida
q
o‘
llab, singdirish orqali ularning madaniy ildizlariga ehtirom k
o‘
rsatadilar, kitobxonlar
bilan chuqur saviyada aloqada b
o‘
ladilar va insoniy donishmandlikning bu abadiy
ifodalari merosini abadiylashtiradilar. Shunday ekan, zamonaviy adabiyotda xalq
maqollarini
o‘
rganish insoniy holat haqidagi tushunchamizni shakllantirishda bu asriy
aforizmlarning abadiy dolzarbligi va umumbashariy jozibadorligi haqida qimmatli
fikrlarni beradi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
259
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbek tilining izohli lug‘ati. Toshkent
-2007, 3-jild
2.
Cho‘lpon. Kecha va Kunduz. Toshkent
-2018
3.
T.Dreizer. Sister Carrie. July 10, 2008 [EBook #233]
4.
Maksetova, Z. T. R., Qambaraliyev, S. B., & Yunusov, A. S. (2022).
TILSHUNOSLIKDA FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING O‘RGANILISHI VA ULARNING
TASNIFI. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 2(5)
5.
Lolahon, J. (2023). EXPRESSION OF WORDS RELATED TO RELIGIOUS FAITH IN
“SISTER CARRIE”.
UNIVERSAL JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES, PHILOSOPHY AND
CULTURE
,
1
(7), 89-93.
