Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Research of axiological lexicon in Uzbek and English
languages
Zakhro ISLOMOVA
Shakhrisabz State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
The article examines the research of axiological lexicon in
Uzbek and English, and the theoretical basis of axiological
analysis of vocabulary in modern English media texts. The
axiological aspect of lexical units can be determined using
linguistic methods at different language levels.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
axiological vocabulary,
media text,
linguistics,
semantics,
translation problems.
O‘
zbek va ingliz tillarida aksiologik leksika tadqiqi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
aksiologik leksika,
media matn,
lingvistika,
semantika,
tarjimashunoslik
muammolari.
Maqolada
O‘
zbek va ingliz tillarida aksiologik leksika
tadqiqiga, shuningdek zamonaviy ingliz tilidagi media
matnlardagi lu
g‘
atni aksiologik tahlil qilishning nazariy asoslari
k
o‘
rib chiqiladi. Leksik birliklarning aksiologik jihatini turli til
darajalarida lingvistik usullar yordamida aniqlash mumkin.
Исследование аксиологической лексикона в узбекском
и английском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
аксиологическая лексика,
медиатекст,
лингвистика,
семантика,
проблемы перевода
В статье рассматриваются исследования аксиологической
лексики на узбекском и английском языках, а также
теоретические основы аксиологического анализа лексики в
современных англоязычных медиатекстах. Аксиологический
аспект лексических единиц можно определить с помощью
лингвистических методов на разных уровнях языка.
1
Teacher, Department of Foreign Language Practice, Shahrisabz State Pedagogical Institute.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
246
KIRISH
Qadriyatga y
o‘
naltirilganlik insonning kognitiv faoliyatining belgilovchi
y
o‘
nalishlaridan biridir. Uning haqiqiy mavjudligi, birinchidan, ommaviy madaniyat
tashuvchisi faoliyatini belgilovchi umumiy qabul qilingan va shaxsiy qadriyat
tushunchalarining ruhiy kategorik tizimida, ikkinchidan, kommunikativ jarayon
davomida lingvistik ifoda orqali amalga oshiriladi, ularsiz antropotsentrik faoliyatni
tasavvur qilib b
o‘
lmaydi.
“
Til madaniy hodisa sifatida ma
’
lum bir jamiyatda mavjud
b
o‘
lgan qadriyatlar tizimini, kayfiyatni, baholash tizimini va tanlangan madaniyat uchun
abadiy qadriyatlarni qandaydir bilvosita qamrab oladi va aks ettiradi. Bundan tashqari,
til madaniyat va tafakkur bilan uzluksiz aloqada b
o‘
lib, ona tilida s
o‘
zlashuvchini ma
’
lum
bir ijtimoiy-madaniy jamoaga mansub shaxs sifatida shakllantiradi, qadriyatlar, axloq,
xulq-atvor va odamlarga munosabat tizimini
o‘
rnatadi va rivojlantiradi
[2]”.
Aksiologik leksikaning xalq o
g‘
zaki ijodi namunalari b
o‘
lgan maqol, matal va
hikmatli s
o‘
zlar, iboralardagi ifodasi xalqning ana shu tushunchaga b
o‘
lgan munosabatini
belgilaydi. Aksiolingvistikada qadriyat va antiqadriyat aksiologema tushunchasi bilan
ifodalanadi. Bu terminni ilk bor maqollar semantikasini tekshirish asosida Jukov
tilshunoslikka olib
kirdi: “Aksiologema
aksiologik nuqtai nazardan ma
’
lum bir qadriyatni
yoki antiqadriyatni belgilaydigan aforizmlar va s
o‘
zlar uchun umumiy semantik maydon
hisoblanadi [3]. Tadqiqotlarda aksiologik frazeologiyani tadqiq qilish mobaynida
qadriyat va antiqadriyat maqomidagi aksiologik diadalar
(“aksiologik juftliklar”)ni
klassifikatsiyalash masalasi
o‘
rtaga tashlandi. Bunday tasniflarni aksiologik
frazeologiyaga doir barcha tadqiqotlarda uchratish mumkin.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
S
o‘
z shakli,
o‘
zaro bo
g‘
langan s
o‘
zlarning semantik tuzilishi va ularning nutqda
ishlatilishi turli tillarda turlicha ekanligi tarjima jarayonida hisobga olinishi zarur.
Masalan, Vebsterning Ingliz tili uchinchi xalqaro yangi lu
g‘
atida
“
eye
”
s
o‘
zining 20 ta
o‘
zbek tilining izoqli lu
g‘
atida, rus tili lu
g‘
atida (1981) esa
“
k
o‘
z
”
s
o‘
zining muhim
ma
’
nolari k
o‘
rsatilgan [1].
Ingliz va
o‘
zbek tillarida
o‘
zaro bo
g‘
langan s
o‘
zlar turli xil yasama s
o‘
zlarni hosil
qiladi:
K
o‘
rinib turibdiki, ikki tildagi muvofiq s
o‘
zlar ma
’
noviy, valentlik va q
o‘
llanish
k
o‘
lamiga k
o‘
ra
o‘
xshash va farqli jihatlarga ega b
o‘
lishi mumkin ekan.
Tilshunoslik
o‘
zaro ta
’
sirining eng keng qamrovli va pragmatik sohasi bu media
makonidir va ommaviy auditoriyaning lingvistik s
o‘
rovlarini tahlil qilishning zamonaviy
texnologiyalari eng dolzarb leksik birliklarni ajratish va shunga mos ravishda hozirgi
zamonga eng mos keladigan hodisalarni aniqlash imkonini beradi jamiyatning rivojlanish
bosqichi aspektida.
Eyeglass, eye witness, eyeful,
eyeless, to close ones eyes, up
to ones eyes, in a pies eye,
Ko'z
–
ko'z qilmoq, ko'z
olaytirmoq, ko'zi ochilmoq
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
247
2023-yilgi s
o‘
zlar sifatida tan olingan leksemalar asosida zamonaviy ingliz tilidagi
media makonida qiymat y
o‘
nalishi vektorlarini aniqlash zarurati bir qator tadqiqot
maqsadlarini shakllantirishga yordam berdi:
Ommaviy axborot vositalari matnlarida harbiy lug‘at misolidan foydalanib,
kombinatsion leksik birliklarning aksiologik jihatini ko‘rib chiqamiz. O‘rganilayotgan
hodisaning axloqiy jihati bilan oldindan belgilab qo‘yilgan "urush" kontseptsiyasi
strukturasining baholovchi komponenti urush fe’lini tahlil qilishda aniqlangan va dala
urushining hosilasi so‘zlovchilarning munosabatining noaniqligi bilan tavsiflanadi. Ingliz
tilida so‘zlashuvchi til madaniyati urushga. Bir tomondan, aksariyat hollarda urush salbiy
bahoga olib keladigan hodisa sifatida qaraladi. Boshqa tomondan urush:
qashshoqlik,
jinoyatchilik, giyohvandlik, terror, kasallik
[
poverty, crime, drugs, terror, illness
] va boshqalar
kabi insoniyat dushmanlariga qarshi uyushgan kampaniya sifatida ijobiy aksiologik
yo‘nalishga ega, chunki u adolat uchun
urushning ijobiy xarakterini keltirib chiqaradi [4].
Urush haqidagi ingliz tilidagi ommaviy axborot vositalari matnlarida, kontekstda
urush zarur va hatto adolatli narsa sifatida k
o‘
rilganda vaziyatlar mumkin. Misol uchun,
onlayn media manbasining sarlavhasi urushni butunlay salbiy baholamaydi aksiologik
leksika aspektida:
MPs say Kosovo bombing was illegal but necessary.
Bu yerda ikkita leksemani ajratib k
o‘
rsatish mumkin:
illegal
(noqonuniy,
noqonuniy) va
necessary
(zarur), ular “plyus” va “minus” reyting shkalasi bo‘
yicha ikkita
qarama-qarshi zonani aks ettiradi, bunda birinchi aksiologik leksema salbiy bahoga ega,
chunki qilingan harakat jamiyatda qabul qilingan qonunlar va me
’
yorlarga zid b
o‘
lsa,
ikkinchisi, aksincha, harakatning majburiy ekanligini aniqlaydi, shuning uchun baholash
ijobiy b
o‘
ladi [5].
“aksiologik potentsial” tushunchasiga izoh
berish va uning zamonaviy axborot
makonini qurishdagi rolini aniqlash;
nufuzli ingliz lug'atlari tomonidan
aksiologik belgilanishi uchun tanlangan
2023 yil so'zlarini tahlil qilish;
Ommaviy axborot vositalari bilan aloqalar
sohasini modellashtiradigan ba'zi bir
qiymat va anti-qiymatli dominantlarni
ajratib ko'rsatish.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
248
Yana bir matnda 1999-
yilda Yugoslaviyaning bombardimon qilinishi haqida so‘z
boradi, bu erda maqolaning sarlavhasi ham muallifning unga bo‘
lgan munosabatini ifodalaydi
aksiologik leksika aspektida:
Kosovo was a just war, not an imperialist dress rehearsal.
Bu a just war (adolatli urush) degan ibora borligini k
o‘
rsatadi, bu urush adolatni
o‘
rnatishda ijobiy ma
’
noga ega b
o‘
lishi mumkinligini isbotlaydi. Matnda
1998
–
1999-yillardagi Kosovo urushi haqida hikoya qilinadi.
Taqqoslash uchun, bu erda urush salbiy baholangan onlayn OAV manbasining
sarlavhasida ishlatiladigan iboraga misol:
After a decade of bloody war, Nepal
’
s Maoist
rebels embrace government
Bloody war (qonli urush) iborasi k
o‘
p sonli insoniy qurbonlar mavjudligini
k
o‘
rsatadi, bu esa bu bayonotga salbiy ma
’
no beradi. Ushbu maqolada
1996
–
2006-yillardagi Nepal fuqarolar urushi haqida ma
’
lumotlar mavjud edi. S
o‘
zlardan
biri betaraf yoki baholanmagan ot, ikkinchisi aksiologik belgili sifatdosh b
o‘
lgan birikma
birliklari (yoki iboralar) tahlili aksiologik yukni k
o‘
taruvchi sifat ekanligini k
o‘
rsatdi.
Shunday qilib, harbiy atamaga salbiy ma’no beruvchi bloody (qonli) va illegal
(noqonuniy) kabi sifatlarni aniqlashimiz mumkin, zarur va adolatli aksiologik leksemalarda
esa, aksincha, urushni ijobiy yoki neytral narsa sifatida belgilaydi. Binobarin, harbiy atamalar
ham “plyus”, ham “minus” baholash zonalarida baholanishi mumkin.
XULOSA
Tadqiqot natijasida zamonaviy ingliz tilidagi mediamatnlarni
o‘
zbek tiliga tarjima
qilish jarayonida baholovchi leksik birliklarni aniqlashning ba
’
zi usullari va aksiologik
tahlil xususiyatlari tavsiflangan b
o‘
lib, ularni quyidagi xulosalarda keltirish mumkin.
✓
Tarjima jarayonida harbiy atamalar bilan (Adj+N) iboralarda asosiy aksiologik
yuk sifatdosh tomonidan amalga oshiriladi, bu baholash vektorini ijobiydan salbiyga
o‘
zgartirishi mumkin.
✓
Ommaviy axborot vositalarining siyosiy sohasining
o‘
rganilgan matnlarida
leksik birlikning
o‘
ziga xos bahosini ta
’
kidlash mumkin.
✓
O‘
ziga xos baholashning aksariyati muhokama ob
’
ektining xususiyatlarini
ifodalovchi sifatlar bilan ifodalanadi, bu sifatlarning baholashni ifodalash uchun semantik
moyilligi bilan izohlanadi. Sifatlar yuqori aksiologik potentsialga ega, chunki ular
kombinatsiyaviy leksik birliklarda bir xil ob
’
ektni baholash qutbini butunlay qarama-
qarshi tomonga
o‘
zgartirishi, shuningdek, matn ichida ijobiy yoki salbiy tasvirni
shakllantirishi mumkin.
✓
O‘
ziga xos bahoga ega b
o‘
lgan leksik birliklarni aniqlash va matn ichida ularning
miqdoriy tahlili orqali matn niyatining y
o‘
nalishlarini aniqlash va muallifning
kommunikativ niyatlarini loyihalash mumkin. Biroq, bitta media-matn bir emas, balki bir
nechta baholovchi pozitsiyalarni taqdim etishi mumkin, ba
’
zan qarama-qarshi yoki
qarama-qarshi b
o‘
lib, bu birlashgan baholashni anglatadi.
✓
Leksik birliklarning aniqlangan aksiologik jihatlarini siyosiy sohadagi media
matnlariga xos b
o‘
lgan lingvistik ta
’
sir vositalari bilan bo
g‘
lash mumkin.
Xulosa qilib aytadigan b
o‘
lsak, aksiologik leksikada xalq hayotidagi muhim
tushunchalar ifodalanar ekan, unda ma
’
lum bir xalq uchun qadriyat darajasiga k
o‘
tarilgan
urf-odatlar, borliq haqidagi tasavvurlar va axloqiy normalar aks etadi. Matnlar esa
aksiologik leksikani aks ettiruvchi asosiy maydon hisoblanadi, chunki ular xalq
hayotining barcha jabhalarini qamrab oladi. Zero, paremiolog olim Anikin aytganidek:
“Milliy madaniy o‘
ziga xoslik aynan xalq matnlarida k
o‘zga tashlanadi”.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
249
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Боброва Е.А., & Хохлачёв Евгений Тимофеевич (2023). О некоторых
особенностях аксиологического анализа лексических единиц в современном
английском языке (на материале текстов СМИ). Известия Байкальского
государственного университета, 33 (1), 140
-150.
2.
Самойлова А.В., & Шершнева Н. Б. (2023). Аксиологический потенциал
англоязычных слов 2022 года. Филологические науки. Вопросы теории и
практики, 16 (9), 3092
-3098.
3. Komilova G. (2019) Aksiologik leksikaning paremalarda aks etishi//Ilm
sarchashmalari.
№3. В. 42
-46.
4. Murodov A. (2023) Ommaviy axborot vositalarining siyosiy matn shaklining
aksiologik salohiyati // Вестник науки и оброзования. №4. В. 112
-129.
5. Qarshiyeva Sh. T., & Y
o‘Ldoshev A. A. (2022). “O‘
zbek va ingliz tillarida
leksikografiyaning leksiksemantik xususiyatlari”.
Academic research in educational
sciences, 3 (4), 798-801. DOI: 10.24412/2181-1385-2022-4-798-801
