Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Speech action in teaching a foreign language
Shakhzoda ASHUROVA
Karshi Engineering and Economic Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
This article discusses improving the speech style of a foreign
language teacher to achieve communicative goals in a
professional context. The focus is on developing flexible
communication strategies and methods that will enable
teachers to effectively adapt to different situations and learning
needs.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
speech skills,
expressiveness,
reflexivity,
dominance,
tones,
obvious hard work.
Xorijiy tilini
o‘
qitishda nutqning xatti-harakati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
nutq qobiliyatlari ,
ekspressiv,
refleksiv,
ustunligi,
ohanglar,
yaqqol,
sermashaqqat,
binobarin
Ushbu maqolada, xorijiy tili
o‘
qituvchisining nutq atvorini
takomillashtirish kasbiy kontekstda maqsadga erishish uchun
muloqotning yetarli moslashuvchanligiga erishish hamda atvor
strategiyalarining katta tanlovi imkoniyati bilan belgilashda
yordam beradi.
1
Assistant, Department of Foreign Languages, Karshi Engineering and Economic Institute.
E-mail: shoxruz1312@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
251
Речевое действие в обучении иностранному языку
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
речевые навыки,
экспрессивность,
рефлексивность,
доминирование,
тона,
явный,
тяжелая работа
.
В данной статье рассматривается улучшение стиля речи
преподавателя иностранного языка для достижения
коммуникативных целей в профессиональном контексте.
Основное внимание уделяется разработке гибких
коммуникативных стратегий и методов, которые позволят
преподавателям эффективно адаптироваться к различным
ситуациям и учебным нуждам.
KIRISH
Til hodisalarini
o‘
rganishda muhim
o‘
rinni kommunikativ pragmatik yondashuv
egallab bormoqda, bu bir tomondan, kommunikativ vaziyatning xususiyatlarini,
s
o‘
zlovchi
o‘
rtasidagi ijtimoiy-psixologik munosabatlarni hisobga olishga imkon bersa,
ikkinchi tomondan, nutqiy harakatlarning mazmuni va vazifalarinianiqlashga yordam
beradi. “Аtvor” atamasi tirik mavjudotlarga, shaxslarga yoki ijtimoiy guruhlarga nisbatan
q
o‘
llanilishi mumkinligi sababli, atvorni tadqiq qilish
o‘
qituvchi nutq tizimining atrof-
muhit bilan umumiy va
o‘
ziga xos qonuniyatlarini aniqlash, shuningdek, kasbiy atvorni
tartibga solishda aks ettirishning biologik shakllari
o‘
rnini aniqlash maqsadida bajariladi.
Kasbiy atvorda chet tili
o‘qituvchisi maqsadli aloqani tartibga solish uchun maʼlumotlarni
qabul qiladi, qayta ishlaydi, saqlaydi va foydalanadi.
Xorijiy tili
o‘
qituvchisining kasbiy atvorini tushunish va takomillashtirishda asosiy
eʼtibor chet tili vositalaridan foydalangan holda o‘
quvchilarni
o‘
qitish va tarbiyalash
jarayonlarida boshqaruv jihatiga qaratiladi. Kasbiy atvor ijtimoiy dasturlar va
qadriyatlar, axloq va etika bilan chambarchas bo
g‘
liq b
o‘
ladi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLARNING TAHLILI
Veberning fikriga k
o‘ra, “harakat faqat ikki shartda ijtimoiy bo‘
ladi: 1) agar mazkur
anglangan harakat oqilona anglanganlikning maʼlum darajasiga ega bo‘
lsa, 2) agar u
boshqa insonlarning xatti-harakatlariga qaratilgan b
o‘lsa” (Samigin S.I., Perov O.G. 2000:
44). Bizning tushunchamizga k
o‘
ra, chet tili darsida sinfda
o‘zaro taʼsirining ijtimoiy
strategiyasi deb biz
o‘
quvchilarni xorijiy tilidagi nutq faoliyati turlariga
o‘
rgatish hamda
chet tili vositalaridan foydalangan holda adekvat nutq atvori asoslarini tarbiyalash
strategiyasini atagan b
o‘
lardik.
O‘
quvchilarni chet tili vositalaridan foydalangan holda
o‘
qitish va tarbiyalash taktikasini esa biz strategik maqsadga muvofiq
o‘
qitish va
tarbiyalashning shakl va usullarini tanlashda oqilona anglanganlikni hisoblaymiz. Biroq,
chet tilini
o‘
qitish amaliyotida chet tili
o‘
qituvchisining nutq atvori k
o‘
pincha
o‘
qitish va
tarbiyalashning strategik maqsadi va uning taktik analogi
o‘
rtasidagi nomuvofiqlik
paradoksini namoyon qiladi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Shunday, xorijiy tili
o‘qituvchisi asosiy eʼtiborini grammatika mashg‘
ulotlariga
qaratishi, yaxshi test natijalariga erishishi va ushbu
o‘
rganilgan materialni
o‘
z-
o‘
zidan
chet tilidagi muloqot amaliyotiga kiritmasdan keyinchalik boshqa mavzuga
o‘
tishi
mumkin, bunda materialni
o‘
zlashtirish yoki
o‘
zlashtirmasligi omili eng aniq va adekvat
namoyon b
o‘
ladi. Yoki aksincha,
o‘
z-
o‘
zidan tematik munozarani
o‘
tkazib, chet tili
o‘
qituvchisi
o‘
quvchilar tomonidan y
o‘
l q
o‘
yilgan odatiy xatolarni tahlil qilmaydi, chunki
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
252
u nutqning o
g‘
zaki turi t
o‘g‘riligining maʼlum buzilishi natijasida o‘
quvchilarning chet
tilini
o‘
rganishga b
o‘
lgan qiziqishini pasaytirish maqsadini k
o‘
zlamaydi. Natijada chet tili
b
o‘
yicha
o‘
quvchilarni
o‘qitish va tarbiyalash taktikasi maʼlum xaotik, yaʼni chet tili
o‘
qituvchisining kasbiy kontekstida t
o‘
liq oqilona tushunilmagan, rejalashtirilmagan va
joriy qilinmagan maʼlum tendentsiyasiga ega bo‘
ladi.
Chet tili
o‘
qituvchisining nutq atvori chet tilini
o‘
qitish jarayonini uslubiy tashkil
etishni, yaʼni o‘
quvchilarning kommunikativ kompetentsiyasini
o‘
rgatishning adekvat
hisob-kitobini nazarda tutadi. Kommunikativ kompetentsiyasining tarkibiy qismlari
sifatida R.P. Milrud va I.R.
Maksimova “lingvistik kompetentsiya, pragmatik
kompetentsiya, kognitiv kompetentsiya va informatsion kompetentsiya”ni ko‘
rsatishadi
(Milrud R.P., Maksimova I.R. 2000: 13-15)[1]. Mualliflar keyinchalik yozganidek,
“kommunikativ strategiya –
bu nutq-tafakkur jarayonlarni muayyan nutq vaziyati
shartlariga moslashtirish”dan iborat (shuning o‘
zi; 14). Binobarin, biz har qanday
kommunikativ vaziyatni shartlangan deb hisoblaymiz. Kommunikativ vaziyatga
moslashishning belgilovchi omili b
o‘lib obʼektiv tashqi omil, hodisaning vaqt, joy,
ahamiyat (maʼno), harakat, kazuallik va maqsadga o‘
naltirganlik omillar hisoblanadi.
Nutq faoliyati turlariga (tinglash, gapirish,
o‘
qish va yozish)
o‘rgatish tildan “fikr
vositasi sifatida” foydalanishni nazarda tutadi, chunki “muloqot jarayonida
kommunikativ tarkib nafaqat uzatiladi, balki nutq-tafakkur faoliyati natijasida ham
yaratiladi” (shuning o‘
zi: 14). Kommunikativ sherikning intentsionali fenomeni (4-bobga
qarang) sifatida nutq xabarini (atvor aktini) yaratishni biz nutq xabarini boshqa
subʼektga yetkazishdan iborat bo‘lgan xorijiy tilidagi muloqotning obʼektlashtirilgan
jarayoni sifatida k
o‘
rib chiqamiz. Mavjudligining mohiyatiga k
o‘ra subʼektiv bo‘
lgan
retsepient rolidagi subʼekt, birinchi navbatda, kommunikativ sherikning obʼektiv ijtimoiy
maqomiga ega b
o‘ladi. Kommunikativ sherikni faqat subʼekt sifatida qabul qilish “qay
tarzda” giperoninning ortiqcha dolzarblashtirilishiga, yaʼni yuborilgan maʼlumotni qabul
qiluvchi nuqtai nazaridan nutq xabarining ahamiyatiga olib keladi. Natijada nutq sherigi-
donor aloqaning subʼektiv xarakteriga ortiqcha eʼtibor berib, o‘
z self-determinatsiyasini
t
o‘
liq y
o‘
qotishi mumkin. Bunga y
o‘
l q
o‘
ymaslik uchun biz xorijiy tili
o‘
qituvchisiga chet
tilidagi aloqaga
o‘
rgatishni ifoda tarkibidagi komponentlar
o‘
rtasidagi nisbatlarning
obʼektlashtirilgan jarayoni sifatida belgilashni taklif qilamiz: obʼektiv ravishda kimga,
qanday, qachon, qaerda, nima uchun, nima qilish kerak. Bu nutq atvorining gnoseologik
asoslari b
o‘lib, ular muloqotning subʼektiv omilini neytrallashtirmaydi, balki uni
konstruktiv nuqtai nazardan q
o‘
llab-quvvatlaydi.
Xorijiy tili o‘qituvchisining nutq atvori o‘quvchilarni xorijiy tili vositalaridan
foydalangan holda o‘qitish va tarbiyalash metodlarini adekvat qo‘llashni nazarda tutadi.
O‘qitish va tarbiyalash metodlarining tabaqalashtirilishi xorijiy tili o‘qituvchisining nutq
atvorini adekvat algoritmlashtirish uchun zarur. Masalan, o‘qitish metodlari orasida
I.P. Podlasniy metodlarning bilim manbai, vazifasi, bilish faoliyati turi, didaktik maqsadlari
bo‘yicha tasnifini ajratib ko‘rsatadi (Podlasniy I.P. 2000: 474
-477). T.
А. Ilina o‘qitish metodi
ostida “o‘quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish metodi”ni tushunadi.
Yu.K. Babanskiy
fikricha, “o‘qitish metodi –
bu o‘qituvchi va o‘quvchilarning taʼlim vazifalarini yechishga
qaratilgan tartibli o‘zaro bog‘liq faoliyati usulidir” (Stolyarenko
L.D., Samigin S.L. 2001: 81).
O‘quv jarayoni birinchi navbatda o‘qituvchi va o‘quvchilarning nutq
-tafakkur faoliyati bilan
bog‘liq bo‘lganligi sababli, biz R.P.
Mil
ь
rud va I.R.
Maksimova “nutq
-tafakkurini talab
qiladigan har qanday vaziyatda odatda uchta komponent o‘zaro taʼsir qiladi: hal qilinayotgan
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
253
muammo, mavjud bilimlar, tadqiqot harakatlari” degan xulosalariga asoslanamiz
(Milrud R.P., Maksimova
I.R. 2000: 14).[1] Bu taʼrif, shuningdek, Yu.K.
Babanskiyning o‘qitish
metodi haqida vazifalarni (muammolarni) hal qilishga qaratilgan birgalikdagi faoliyat usuli
sifatida xulosasiga eng yaqin turadi.
G.M. Kodjaspirova va
А
.Yu.
Kojdaspirov taʼkidlashicha, o‘qitish samaradorligi
“vaziyatli yuzaga keladigan bilish ehtiyojlari asosida tafakkurning shakllanishi shartlari”
hisobidan o‘quvchilarning o‘zlari tomonidan muammolarning hal qilinishi orqali izohlanadi.
“Faoliyat jarayonida har qanday ziddiyatni anglash (masalan, ilgari olingan bilimlar asosida
nazariy yoki amaliy vazifani bajarib bo‘lmasligi) yangi bilimlarga, vujudga kelgan ziddiyatni
hal qilish imkonini beradigan nomaʼlumlarga bo‘lgan ehtiyojning paydo bo‘lishiga olib
keladi” (Kojdaspirova
G.M., Kodjaspirov
А
.Yu. 2000; 123). [2]
Xorijiy tilidagi materialni
o‘
qitish va
o‘
rganish muammolarini q
o‘
yish va hal qilish
t
o‘
liq chet tili
o‘
qituvchisining nutq atvori va nutq kompetentsiyasi bilan tartibga solinadi.
O‘
qitish metodikasini egallash qandaydir ezoterik noaniq darajada emas, balki aynan chet
tili
o‘
qituvchisi va
o‘
quvchilarning kuzatilgan nutq atvori darajasida namoyon b
o‘
ladi
(5-sxemaga qarang).
O‘quvchilarni xorijiy tili vositalari yerdamida tarbiyalash metodlari xorijiy tili
o‘qituvchisining kasbiy nutq kompetentsiyasi tarkibida alohida tartibga solishni talab
qiladi. Shunday, L.D. Stolyarenko va S.I. Samigin shaxs tuzilmasini hisobga olgan holda
tarbiya metodlarining quyidagi tasnifini taklif qilishdi: “ongni shakllantirish metodlari,
atvorni
shakllantirish
metodlari,
his-
tuyg‘ularni
shakllantirish
metodlari”
(Stolyarenko L.D., Samigin S.I. 2001; 83)., [3] I.P.
Podlasniy bo‘yicha tarbiya metodlarining
tasnifi quyidagilarni o‘z ichiga oladi: “idrokni shakllantirish metodlari, faoliyatni tashkil
etish va atvor tajribasini shakllantirish metodlari, rag‘batlantirish metodlari” (Podlasniy
I.P. 2000; 105). [4] E.G.
А
zimov va
А.N. Shukin fikriga ko‘ra, tarbiya –
bu “shaxsni maqsadli
shakllantirish. Tarbiya deganda dunyoqarashni, axloqiy qiyofani shakllantirish, estetik
didni rivojlantirish, jismoniy rivojlanish tushuniladi.
Аqliy, mehnat, g‘oyaviy
-axloqiy,
estetik va jismoniy tarbiyani farqlash qabul qilingan” (А
zimov E.G., Shukin
А
.N. 1999; 52).
[5]
V.G. Krisko “tarbiyaviy o‘qitish, o‘quvchilar tomonidan olingan bilim, malaka,
ko‘nikmalar, ijodiy faoliyat tajribasini o‘zlashtirish, dunyoga, bir
-
biriga, o‘rganiladigan
o‘quv materialiga nisbatan hissiy
-
qadriyatli munosabatni shakllantirish o‘rtasida
hamohang bog‘liqlikka olib keladigan o‘qitish” haqida yozadi (Krisko V.G. 1999; 354). [5]
Tarbiya metodlari
ostida biz
o‘
quvchilarning dunyoga, jamoaga va
o‘
ziga b
o‘
lgan
hissiy-qadriyatli munosabatini shakllantiradigan muloqotni,
o‘
quvchilar bilan pedagogik
jihatdan maqsadga muvofiq
o‘
zaro munosabatlarni tashkil etish usullarini tushunamiz.
Boshqacha qilib aytganda, bu
o‘
quvchilarning aloqaga va aloqa sheriklariga hurmatini
shakllantirishdir.
А
vvalo, xorijiy tili
o‘
qituvchisi
o‘
zida
o‘
quvchilar bilan muloqot qilish
jarayonlariga hurmatni shakllantirishi kerak. Uning nutq atvorida ushbu taʼlim
komponentining ovozi “eshitilishi” mumkin. Shu sababli biz “majburlash” (Krisko
V.G.
1999: 352-
353) [6] yoki “jazo” (Podlasniy I.P. 2000: 105) metodlarini tarbiya metodlari
sifatida tasniflamaymiz, chunki bunda pedagogik vositalar va pedagogik maqsad
o‘
rtasidagi ziddiyatni k
o‘ramiz. Mavjud, masalan, “qatʼiy talab”, “taqiqlash”, “hayfsan”,
“tanbeh” kabi nutq harakatlarni biz xulq
-atvorni t
o‘g‘
rilash metodlariga kiritamiz, ammo
tarbiya metodlariga emas, chunki jamiyatda ehtiyoj b
o‘
lgan jihatlar tarbiyalanadi.
Bu dissertatsiya kontseptsiyasining asosini tashkil etuvchi tub farq b
o‘
lib, bunda biz
o‘
quvchilarni chet tili vositalari yordamida
o‘
qitish va tarbiyalashda natijalarga erishish
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
254
jarayonida ijobiy shaklda q
o‘
yiladigan,
o‘
z shakli va mazmuniga k
o‘
ra samarali b
o‘
lgan
nutq harakatlarini k
o‘
rib chiqamiz.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Yuqorida aytilganidek
inson individualligining asosiy jihati b
o‘
lib uning
tarbiyaviylagi hisoblanadi. Tarbiya ijtimoiylashuv va ul
g‘
ayish sifatida k
o‘
rib chiqilishi
mumkin. Tarbiya
–
bu shaxsning
o‘
z-
o‘
zini aniqlashga va refleksiyasiga asoslangan uning
ul
g‘ayishining sunʼiy
-
tabiiy jarayonidir” . Tarbiya metodlari xorijiy tili o‘
qituvchisining
yaqqol k
o‘
riladigan pedagogik eksteriorizatsiya tendentsiyasini belgilab beradi (4-bobga
qarang). Nutqni taqdim etish, muammolashtirish, teskari aloqa mexanizmi,
konstruktivizm va nutq faoliyati turlarining shakllanishi (2.3-bandga qarang) xorijiy tili
darsining aloqa liniyalarida maʼlumotlarning moslashuvchan va ochiq aylanishiga
b
o‘
ysunadi. Tarbiya metodlarida ong, atvor va his-tuy
g‘
ular shakllanishi nutq
sheriklarining pozitsiyalarini
o‘
zaro tasdiqlash va hurmat qilish orqali namoyon b
o‘
ladi.
Bu xorijiy tili
o‘
qituvchisining nutq atvorining sifat jihati b
o‘
lib, u
o‘
z navbatida
o‘
qitish
sifatini
o‘
quvchilar tomonidan foydalanish uchun kiritiladigan xorijiy tilidagi
maʼlumotlarni o‘
zlashtirish sifati k
o‘
rinishida ra
g‘
batlantiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Milrud R. P., Maksimova I. R. Kommunikativning zamonaviy kontseptual
tamoyillari chet tillarini
o‘
rgatish // Maktabda chet tillari. 2000. No 5. 17-22-betlar.
2.
Kodjaspirova, G. M. Pedagogik lu
g‘
at / G. M. Kodjaspirova,A. Yu. Kodjaspirov.
–
M.: Akademiya, 2000.
–
176 b.
3.
Stolyarenko, L. D. Sto ekzamenatsionnykh otvetov po psikhologii / L. D.
Stolyarenko, S. I. Samygin.
—
Rostov n/D : MarT, 2001.
—
83 s.
4.
Podlasy I.P. Pedagogika. Yangi kurs: O‘qish uchun darslik. ped. universitetlar:
2 kitobda.
–
M.: Insonparvarlik. ed. VLADOS markazi, 2000.
–
Kitob. 1: Umumiy asoslar.
O‘quv jarayoni.
5.
Azimov E. G., Shchukin A. N. Uslubiy atamalar lu
g‘
ati (tillarni
o‘
qitish nazariyasi
va amaliyoti). Sankt-Peterburg, 1999. 52 b.
6.
V. G. Krisko Diagramma va jadvallarda psixologiya va pedagogika.
–
Mn.: Hosil,
1999. xologiya). 384 bet. (Amaliy psixologiya kutubxonasi ISBN 985-433-498-8.
