Социолингвистика и социолингвистический анализ

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

Sociolinguistics and sociolinguistic analysis

Raykhona GULOMOVA

1

Uzbekistan State World Languages University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received April 2024

Received in revised form

10 May 2024

Accepted 25 May 2024

Available online

25 June 2024

This article examines the field of Sociolinguistics and the

methods of sociolinguistic analysis used to study linguistic
variation and change in society. It provides an overview of key
sociolinguistic concepts and theories, such as language

variation, language attitudes, and language ideologies. The
article also describes various methods of sociolinguistic
analysis, including qualitative and quantitative approaches, the

use of linguistic corpora, and sociolinguistic interviews. In
addition, the importance of taking into account social factors

such as gender, ethnicity, and socio-economic status in
sociolinguistic analysis is emphasized. The study's findings
demonstrate the complexity of linguistic variation and change

and its importance for understanding language use in different
social contexts.

2181-3701

/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1

/S

-pp365-372

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

Sociolinguistics,

sociolinguistic analysis,

sociolinguistic research.

Sotsiolingvistika va sotsiolingvistik tahlil

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

sotsiolingvistika,

qiyosiy tilshunoslik,

sotsiolingvistik tahlil.

Ushbu maqolada sotsiolingvistikaning tilshunoslikdagi oʻrni,

tilshunoslarning sotsiolingvistik tahlil boʻyicha izlanishlarni

tadqiq qiladi. Sotsiolingvistik tahlil, til va madaniyatga oid
mantiqiy munosabatlarni tushunishga va izlashga yordam

beradi. Maqolada sotsiolingvistik tahlil metodologiyasi, qiyosiy
tilshunoslik va empirik sotsiolingvistikning mustaqil shakli aks

ettiriladi. Ushbu usullar va dasturlar mavzuga oid ta’til

imkoniyatini yaratishda muhim ahamiyatga ega. Sotsiolingvistik
tahlil asosida ijtimoiy va madaniy aspektlardagi tilning

oʻzgarishlarini tushunish va tahlil qilishga qoʻl keladi.

1

Senior teacher, Uzbekistan State World Languages University. E-mail: rayhonagulomova@gmail.com

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

366

Социолингвистика и социолингвистический анализ

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

cоциолингвистика,

социолингвистический

анализ,

социолингвистические

исследования.

В

этой

статье

рассматривается

область

социолингвистики и методы социолингвистического
анализа, используемые для изучения языковых вариаций и

изменений в обществе. Она представляет обзор ключевых
концепций и теорий социолингвистики, таких как
языковая вариативность, языковые установки и языковые

идеологии. Статья также описывает различные методы
социолингвистического анализа, включая качественный и

количественный подходы, использование лингвистических
корпусов и социолингвистические интервью. Кроме того,
подчеркивается важность учета в социолингвистическом

анализе таких социальных факторов, как пол, этническая
принадлежность и социально

-

экономический статус.

Результаты исследования демонстрируют сложность

языковых вариаций и изменений, а также их значимость
для понимания использования языка в различных

социальных контекстах.

KIRISH

Sotsiolingvistika tilning jamiyat tamonidan qanday ishlatilishi va shu tilning

jamiyatdagi vazifasi qanday ekanligini oʻrganuvchi soha

hisoblanadi. Aniqroq aytadigan

boʻlsak, sotsiolingvistika til va ijtimoiy guruhlar, yosh, jins, etnik kelib chiqish va

madaniyat oʻrtasidagi munosabatni tahlil qiladi. Til insonga xos muloqotning asosiy
unsuri boʻlib, idrok qilishimiz, oʻzaro munosabat yuritishimizda hal qiluvchi rol oʻynaydi.

Xomski fikriga koʻra ayni damda sotsiolingvistika ushbu jihatlarni inobatga olgan

holda tilni muqum obyekt emas balki, ijtimoiy kontekstlarga moslashuvchan va jamiyat

bilan yillar davomida oʻzgarib rivojlanib boradigan dinamik vosita deb tan oladi va til
hamda jamiyat oʻrtasidagi murakkab jarayonlarni tadqiq etadi (Mesthrie, Swann, Leap,

Deumert, 2014).

“Sotsiolingvistika” atamasi birinchi marta Harver Kerri tamonidan uning

“Sotsiolingvistikaning proyeksiyasi: nutqning ijtimoiy holat bilan munosabati” (1952)
asarida ishlatilgan. Shundan soʻng 1964 yilda AQSh tilshunoslar, sotsiologlar va

antropologlar oʻrtasida ushbu yangi nuqtai nazarni tahlil qilish uchun bir necha
uchrashuvlar oʻtkazilgandan soʻng, fan oʻzini oʻzi tadqiq qilish sohasi sifatida rivojlana

boshladi (Nesaab, 2023) [1, 39-42].

Sotsiolingvistika fanining asosiy rivojlanish omillaridan biri tilshunos Moti

Lieberman (2024) fikriga koʻra sohaning real insonlarning tabiiy nutqini tadqiq
qilishidadir. Ya’ni struktural tahlilda asosan insonlarning oʻylab, badiiy tildan foydalanib

qoʻllagan vositalarini obyekt sifatida olinsa, sotsiolingvistik tahlilda esa, post

-struktural,

ya’ni jamiyatdagi bezak berilmagan, qayta ishlanmagan nutq unsurlarini tadqiq etadi.

Tabiiyki, sotsiolingvistik tahlil nima degan savol tugʻiladi. Quyida sotsiolingvistik tahlil

tushunchasini tadqiq qilgan holda bu borada ish olib borgan va borayotgan olimlar

ishlarini koʻrib chiqamiz.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

367

Sotsiolingvistik tahlil, til va ijtimoiy-

madaniy kontekst oʻrtasidagi munosabatlarni

oʻrganish jarayonidir (Nesaab, 2023). Tahlil oʻrganilayotgan jamiyatda real nutqdagi
muayyan kodlar va idiomatik qoidalar bilan ishlaydi. Har qanday sotsiumda oʻziga xos

soʻzlashuv uslubi mavjud boʻlib, oʻz navbatida suhbatdoshlarning yoshi, jinsi, va ijtimoiy
kelib chiqishiga koʻra farqlanadi. (Labov, 1972). Sotsiolingvistik tahlil tilni ijtimoiy

-

madaniy fenomenini oʻrganar ekan, unga mavhum tizim sifatida qaramaydi, balki real
hayotiy vaziyatlarda oʻzgaruvchan tirik obyekt tarzida oʻrganadi. Bu yoʻlda falsafa,

antropologiya va sotsiologiya fanlari nazariyalarini ham birga tadqiq etadi. Masalan, bir
shaxs bolaga murojaat qilayotganda yoki muloqot vaqtida kattalarga nisbatan

qoʻllaniladigan soʻzlar va harakatlardan yoki oila a’zolari bilan koʻchada ishlatiladigan

nutq unsurlaridan foydalanmaslikka harakat qiladi. (Fishman, 1965).

MUHOKAMA

Huan Manuel Hernandez-

Kompoy (2023) fikriga koʻra sotsiolingvistik tahlil uchta

katta sohalarga boʻlinadi. Tilshunos Maria Georgiyeva (2014) ham bu borada quyidagicha

tavsif beradi:

Birinchi soha

(Urban quantitative or variationism) soʻzlovchilar yashaydigan muhit

va joyga taalluqli boʻlgan ijtimoiy variatsiyalarni oʻrganadi. Ya’ni ushbu hududda

qoʻllaniladigan tilga din, ta’lim, iqtisod, kasb, yosh, jins, tarixiy hodisalar va insonlarning
etnik kelib chiqishi qanchalar ta’sir oʻtkazganini tahlil qiladi.

Ikkinchi soha

(Sociology of language) tilning jamiyatga, ijtimoiy dinamika va

shaxsning oʻziga xos harakteriga boʻlgan ta’sirini tadqiq etadi. Bu tahlilning oʻziga xxosligi

u ikki tilli jamiyatlarda ushbu tillarning insonlar tomonidan ishlatilishida qanday oʻziga
xxosliklar borligini oʻrganadi.

Uchinchi soha

etnik guruhlardagi kommunikativ munosabatlar ularning

dunyoqarashlariga qoʻllanilayotgan tilning ta’siri qanday ekanini oʻrganadi. Buning uchun

sotsiolingvistik tahlil til tuzulishi, tilni jamiyatda qoʻllanilishini tartibga soluvchi ijtimoiy,

madaniy va psixologik qoidalarni muhokama qiladi.

Bu tahlilga misol qilib, nega ayrim guruhlar muayyan bir referentni bir nom bilan,

boshqa guruh esa oʻzga nom bilan atashini olishimiz mumkin. Masalan, Amerika Qoʻshma

Shtatlarida gazli ichimlikni gʻarbiy shtatlar “coke”, sharqiy shtatlar “soda” va gʻarbiy
hududlar “pop” deya atashlarini koʻrishimiz mumkin boʻladi. [2, 85].

Birinchi soha, ya’ni “Urban quantitative or variationism”ning otasi deya

hisoblanuvchi Viliam Labov, oʻz sotsiolingvistik tahlillarida asosan ijtimoiy guruhlarning

tildan foydalanishdagi farqli jihatlari, shuningdek, bunga jins, yosh, din, etnik kelib

chiqishning ta’sirlariga katta e’tibor qaratadi. Masalan, uning tavsifiga koʻra, bir xil

obyektni turlicha nomlash usullari mavjud. Misol: “Automobile”

-

“yengil mashina”, “car”

-

“yengil mashina” bir referentga ishora qiladi yoki ba’zi soʻzlar oʻzgaruvchan talaffuzga

ega, masalan, “working” va “workin” (ishlamoq). Uning fikriga koʻra, bu kabi tildagi oʻziga
xos soʻzlar va talaffuz, til oʻrganuvchilarga qiyinchilik keltirib chiqaradi (Labov, 1972).

Yoki, “Who is he talking to?” (Kim bilan gaplashyapti?) “To him is he talking to?” (Kimga
gapiryapti?) shuningdek, “It is easy for him to talk” (Unga gapirish oson) va “For him to

talk is easy” (Gapirish oson unga) kabi misollarni tahlil qilar ekan shunday deydi:

“Bu holatlarning har birida tilning ishlatilishiga koʻra shu muxit va joyga koʻra toʻgʻri soʻz

topa olish muammosi yuzaga keladi. An’anaviy rasmiy tahlil bizga buning uchun faqat

ikkita tahliliy imkoniyatni beradi: (1) variantlar turli jamiyat til tizimlariga tegishli va

ularning almashinuvi “dialektlarni aralashtirish” yoki “kodlarni almashtirish”ga yaqqol

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

368

misoldir; (2) variantlar oʻzaro bogʻliq boʻlib “erkin almashinuv” ular oʻrtasidagi tanlov

lingvistik tuzilish darajasidan quyiroq ya’ni lingvistik tahlilga boʻysinmaydi va ijtimoiy
guruhlar tamonidan vaziyatga koʻra oʻzgartirib ishlatilinadi”. Koʻrib turganimizdek,

an’anaviy tahlil “erkin almashinish” holatini tasniflay olmaydi. Va matnda kodlar
almashinuvini sotsiolingvistik tahlilsiz koʻra olmaymiz. Quyida Labov bir til ichida yuz

beruvchi “erkin almashinuv” dan ham kattaroq boʻlgan “diglosia” holatidagi kodlar

almashinuvini misol qilib keltiradi.

An'denlike lF YOU MISS ONESIES, de OTHuh person shoot to skelly; ef he miss, den

you go again. An' IF YOU GET IN, YOU SHOOT TO TWOSIES. An' IF YOU GET IN TWOSIES,

YOU GO TO tthreesies. An IF YOU MISS tthreesies, THEN THE PERSON THa' miss skelly shoot
THE SKELLIES an' shoot in THE ONESIES: an' IF HE MISS, YOU GO fom tthreesies to foursies.

Va keyin SIZ BIRINCHISIDA OTA OLMASANGIZ, keyingi BOSHqa odam skelliga oʻq

uzadi; agar u eplolmasa, keyin yana sizga navbat. Va AGAR SIZ URA OLSANGIZ, IKKINCHI

MARTA HAM OTASIZ. Va AGAR IKKINCHI MARTA HAM URA OLSANGIZ, uchinchi marta ham
SIZ OTASIZ va uchinchisida URA OLMASANGIZ, KEYIN oldin ota olmagan SHAXS YANA

BIRINCHI MARTA oʻq uzadi; va AGAR TEKKIZA OLMASA, SIZ uchinchi va toʻrtinchi

urinishingizni bajarasiz.

[3, 93-96]

Ushbu parchada 12 yoshli qora tanli bola “skelly” oʻyinining qoidalarini

tushuntirayotganini koʻrishimiz mumkin. Labov(1972) tahliliga koʻra, bola har safar

rasmiy til tizimidan ogʻishar ekan, oʻziga xos boshqa ijtimoiy nutq tizimiga oʻtib, “kodlar
almashinuvi”ni sodir etmoqda. Koʻrishingiz mumkinki, kichik shriftda berilgan

“nostandart qora tanlilarga xos ingliz tili” (NAI) va katta harf bilan berilgan “standart
inglizcha” (SI) aniq koʻzga tashlanadi. Biroq qisqa parcha davomida oʻn sakkiz marta

kodni “almashtirish” uchun bolada aniq maqsad yoʻq. Bundan tashqari, ikkala holatda
ham ishlatilgan kodlar mutanosibligi, ya’ni qaysi biridan koʻproq ishlatilganligi toʻgʻrisida

fikr bildira olmaymiz, chunki bu hodisa tabiiy ravishda rejalanmagan holatda sodir

boʻladi, u yoki bu shakldan kam yoki koʻp foydalanildi deyish mantiqsizlikdir.

Labov(1972) yana bir holatga e’tibor berishimizni soʻraydi, ya’ni 2

-

qatorda “you go

again” iborasi “NAI” ga faqat “den” soʻzidan keyin kelgani uchungina xos deb, “YOU GET

IN” esa “SI” ga faqat “IF” belgilangan shakli bilan berilganligi uchungina tegishli deb
hisoblanganligini koʻrsatadi. Ammo, boshqa tomondan, “de” ni farqlash mumkin lekin u

THE oʻrniga “erkin oʻzgarish” deb talqin qilinishi mumkinmi? Bunday talqin soʻzlovchi
uchun ham, tadqiqotchi uchun ham ma’nosiz boʻladi. Ya’ni, de –

qabul qilinmagan,

qoralangan shakl ekanligini soʻzlovchi ham oʻquvchi ham juda yaxshi biladi. Ushbu xatti

-

harakatni mantiqiy tahlil qilish uchun hech qanday vosita boʻlmasa, biz “stilistik

variantlar” haqida gapirishga majbur boʻlamizmi? Lekin bu bizning lingvistik
tushunchalarimizga boʻysuna olarmikin? Oʻzi stil nima? Agar biz bir til haqida gapirsak

uni aniq stilini aniqlay olarmiz, lekin bizda ikkita tilga xos boʻlgan kodlar
ishlatilinayotgan boʻlsachi? Biz odatda til haqida ma’lum tizizmga ega boʻlgan, qonun

-

qoidaga boʻysunuvchi soʻzlar zanjirini tushunamiz, bu jarayonga stilistik ma’nodorlikni
qanday qilib qoʻshishimiz mumkin? Agar bizda bir soʻz bir jamiyatda bir ma’noni, ikkinchi

jamiyatda yana bir boshqa ma’noni anglatsa, biz qanday qilib stilistik tahlil bilangina

chegaralana olamiz, deydi Labov.

Bundan tashqari, Uilyam Labov 1966-yilda ijtimoiy guruhlar va ikki jins vakillari

oʻrtasida obroʻ va maqom darajasini namoyish qilish koʻrsatkichi qanday ekanligini

aniqlash uchun oʻzining Nyu York univermaglari boʻylab sotsiolingvistik tahlilini

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

369

oʻtkazadi. Bu haqda u oʻzining “New York Department Store study with the involvement

of PRESTIGE” (1966) nomli maqolasida fikrlari va tahlil natijalarini bayon qiladi. Olim
tahlil uchun Nyu York shahrida “oqsuyaklar” savdo qiladigan “Saks”, oʻrta tabaqa vakillari

orasida mash’hur “Macy’s” va quyi va eng hamyonbop “S.Klein” tarmoq doʻkonlarini
tanladi va shu yerning sotuvchilari nutqida Amerika klassik talaffuziga xos boʻlgan /r/

tovushining “fourth” va “flour” soʻzlaridagi holati qanday ekanligini kuzatadi. [4, 95

-99]

Uilyam Labov toʻrtinchi qavatda xizmat koʻrsatadigan doʻkonlarni avval aniqlab, keyin

sotuvchilardan ularning joylashuvini birma-

bir soʻrash orqali “fourth” va “flour” soʻzlarini

talaffuz qilishlariga erishadi. Shuningdek, eshitmagandek, yana bir bor soʻrash orqali ular

talaffuzlarini oʻzgartiradilarmi yoki yoʻq buni ham sinab koʻradi. Chunki olimning fikriga
koʻra, inson biron

-

bir tovushni birdan oʻylamasdan bayon qilsa, ikkinchi martada ozgina

joy-muhit qoidasiga moslashtirishi mumkin. Tahlil davomida Uilyam Labov javob

beruvchlarning jinsiga ham e’tibor qaratadi va quyidagicha hulosa qildi, “Doʻkon

qanchalik oʻbroli va qimmat segment boʻlsa va yuqori ijtimoiy sinfga xizmat koʻrsatsa,
shunchalik /r/ tovushi yaqqolroq, qanchalik ommabop boʻlsa, shunchalik nutqda

sezilmas darajada ekan. Shuningdek, oʻrta qatlam doʻkon sotuvchlari savolga qayta javob
soʻralganda /r/ tovushini yorqinroq aytishga harakat qilishdi. Erkaklar talaffuzida /flo:r/

koʻproq /flaw/ holatida ekanligini hisobga olsak, ayollar yuqori ijtimoiy sinf vakilasi
boʻlib koʻrinishga e’tibor qaratishini koʻrishimiz mumkin.” (Labov,1966)

NATIJALAR

Sotsiolingvistik izlanishlarni olib borgan yana bir yetuk olim Charles Fergyuson

boʻlib, u Uilyam Labovdan farqli ravishda tilning jamiyatga ta’sirini emas,

balki tilning

ikki xil koʻrinishi (diglosia) orqali jamiyatning tilga boʻlgan ta’sirini oʻrganadi.

Fergyuson tilga “diglosia” terminini olib kirgan olim hisoblanadi, termin

“bilingualism”dan farq qiladi ya’ni, “bilingualism” bu bir jamiyatda ikkita mustaqil

tillarning ishlatilishi boʻlsa, “diglosia” bir tilning bir jamiyatda ikki xil koʻrinishidir.
Fergyusonning "Klassik Diglossia"siga koʻra jamiyatni tahlil qiluvchi toʻqqizta mezon

mavjud.(Oussama Aba,2019) Olim ushbu farazni toʻrt jamiyatda, ya’ni Gretsiya, Saudiya

Arabistoni, Shveytsariyaning Germaniya tarafi va Gaiti Kreolining tillarida standart

(High) va lahja koʻrinishi(Low)ni tahlil qilish orqali toʻqqizta mezonni asoslab chiqadi.

[5, 236-241]

Uning birinchi mezoni bu tilning

funksional

koʻrinishi, Fergyuson(1959) misol

tariqasida bir jamiyatda yashovchi talabaning universitet topshiriqlarini standart

arab(H) tilida bajarib, doʻsti bilan suhbatni arab tilining aljir lahjasida foydalanishini
misol qiladi. Bu holatni talaba juda yengillik va instinkt darajasida bajaradi. Ya’ni u

“kodlar almashinishini” beihtiyor tarzda amalga oshiradi va uning uchun vaziyat, joy va
shaxsga koʻra qaysi variantni tanlashni bilishi bu kerakli koʻnikmadir.

Ikkinchi mezon bu ijtimoiy maqomni koʻrsatish; har qanday diglossiv vaziyatda

tilning “High” (Yuqori) va “Low” (Quyi) darajalari boʻlib, odatda standart til koʻrinishidan

foydalanish yuqori ijtimoiy darajani bildiradi. Charles Fergyusonning (1959)

ta’kidlashicha, ba’zan insonlar bunday ta’sir ortidan ular hech qachon tilning “low”

shaklini ishlatmasliklarini yoki umuman ularning tillarida bunday holat mavjud

emasligini ham iddao qilishadi, lekin olimning fikriga koʻra, bu e’tirozlar mutlaqo

notoʻgʻri va bu “oʻz oʻzini aldash” bilan teng. Masalan, deydi Fergyuson (1959),
amerikaliklar teatr sahna koʻrinishlarini yoki she’riyatni (H) standart ingliz tilida

boʻlishini ma’qul koʻradilar, vaholanki ular matnni toʻliq tushunmasalar ham. Bu ingliz

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

370

tilining lahja (L) koʻrinishi yoʻq degani emas. Yana bir misol, arab tilining “High” yuqori

darajasi bu Qur’oni Karimda keltirilgan koʻrinishi boʻlib, u “Islom” mavjudki, doim
shunday boʻlib qoladi, ammo arablar kundalik ishlatadigan arab tili ham mavjud.

(Oussama Aba, 2019)

Sotsiolingvistik tahlil uchun kerak boʻladigan uchinchi mezon –

bu

adabiy meros

.

Ya’ni har qanday jamiyatning adabiy merosi bu shu tilning “High” (yuqori) darajasi deya

qabul qilinadi. Misol uchun, yunon adabiy merosi va bugungi kunda Gretsiyada ishlatilib

kelinayotgan grek tili.

Odatda yosh bolalar tilning “Low” (quyi) darajasini oʻrganib va foydalanib

balogʻatga yetishadi. Uyda, turmushda foydalaniladigan tilning sheva koʻrinishida
grammatik qoidalar yoki imlo qoidalari yozib oʻrgatilmaydi. Balki faqatgina ta’lim

olibgina tilning “high” (yuqori) darajasi egallanadi. Va toʻrtinchi mezon

til koʻnikmasini

egallsh.

Ya’ni shaxs tilning “high” (yuqori) darajasini egallaganda unda oʻzini tutish,

gapirish oʻzgarib boradi. (Ferguson, 1959)

Fergyusonning beshinchi mezoni bu

standartlashtirish

boʻlib, uning fikriga koʻra

oʻrganib chiqilgan 4 tala jamiyatda ham barcha izlanishlar, boshqaruv, ta’lim “High”
(yuqori) standart tillarda olib borilgan. Bu esa standart “High” til chegaralangan va

ma’lum qoidalarga boʻysunadi, “Low” esa mutloq chegarasiz va turli xil grammatik,
fonetik, va leksik koʻrinishlariga ega. Shuningdek, jamiyatdagi tilning “Low” koʻrinishi

olimlar tamonidan tashqaridan turib oʻrganilgan, bu esa izlanish natijalarini shubha
ostiga oladi, jamiyat tamonidan oʻzgartirilayotgan yoki moslashtirilayotgan standart

tilning sotsiolingvistik tahlilini oʻsha jamiyatda birga yashamay turib amalga oshira

olmasligimizni bildiradi. [6, 25-29]

Shuningdek, Fergyuson (1959) jamiyatning tilga ta’sirini tilning

muqumlilik,

grammatik, fonologik va leksik

mezonlarini ham tahlil etadi va quyidagicha tasniflaydi,

har qanday til oʻzining standart koʻrinishiga ega va u jamiyatning yuqori ijtimoiy sinfining
etalloni hisoblanadi, lekin shu qatorda ushbu tilning bir necha oʻzgargan, moslashtirilgan

va omma orqali kundalik turmush tarzida ishlatilinadigan koʻrinishi ham mavjud.
Standart “High” (yuqori) tilni biz tashqi tomondan tahlil qila olamiz, lekin “Low” (quyi)

uzviy jamiyat bilan birgalikda oʻrganilishi shart.

Charles Fergyusonning fikrdoshi boʻlgan Joshua Fishman ham koʻp tillilik urf

boʻlgan jamiyatlarni sotsiolingvistik tahlil qilish zaruratini aytar ekan, avvalo jamiyatda

kim qanday tildan foydalanmoqda? Qachon? Kim bilan? kabi savollarga javob topish

kerak ekanligini ta’kidlaydi. Odatda koʻp tillilik holati bir millat vakillarining oʻzaro
muloqot uchun 2 yoki undan ortiq tildan foydalanishni afzal koʻrishganda yuzaga keladi.

Bu tili, millati boshqa-

boshqa insonlarning oʻzaro suhbati holati emas. Joshua Fishman bu

haqda oʻzining “Who speaks what language to whom and when? (1965) (Kim, qachon,

kimga qaysi tilda gapiradi?) maqolasida izchil tahlil qiladi. Uning fikriga koʻra, aksar
hollarda jamiyat soʻzlashadigan tillardan biri ikkinchi til qoidalariga moslashadi. Ya’ni bu

standartlashtirilgan qoida emas, soʻzlovchi birinchi tilni ikkinchi til qoidasiga, boshqa
inson esa ikkinchini birinchi til qoidasiga moslab qoʻllashi mumkin. Bu holatni

sotsiolingvistik yondashgan holda tahlil qilish uchun birinchi obyektlar soʻzlashuv

mavzusi,guruh, va vaziyat hisoblanadi deydi Fishman.

Jamiyat va til oʻrtasidagi munosabatni tahlil qilarkanmiz, Fishman (1965) fikriga

koʻra, faqat psixologik va sotsiologik yondashgan holda tildan foydalanuvchini yoshi, irqi,

jinsi va dinigagina e’tibor qilishimiz kamlik qiladi, bu faktorlardan tashqari bevosita

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

371

uning qanday guruhlarga aloqadorligi, qay holatda qanday mavzularda suxbat olib

borishlariga ham e’tibor qaratishimiz kerak boʻladi. U oʻz maqolasida quyidagicha misol
keltiradi, Brussels ismli yigit oʻrta yoshli, nasroniy diniga mansub, yevropalik yigit,

ishxonada rasmiy fransuz tilidan, uyda nemis tilining Belgiya variantidan, doimiy

doʻstlari bilan tashrif buyuradigan klubda yoki, ijtimoiy muloqotda nemis tilidan

foydalanadi. Bu tillarni u oʻzi mansub boʻlgan guruh a’zolari bilan muloqot chogʻida

beihtiyor instinkt holatida almashtiradi, yuqoridagi keltirilgan tillarni shu jamiyatdagi

barcha guruh vakillari tushuna olishsa-da, ular ushbu tillardan aynan ish uchun, oila

uchun, ijtimoiy muloqot uchun turlicha foydalanishga oʻrganishgan. Bu esa, bir din, irq,

millat vakillari ham koʻptillilik jamiyatida tillarni turlicha, ya’ni kimga nisbatan
qoʻllayotganligiga qarab oʻzgartirishlarini koʻrishimiz mumkin.

Shuningdek, Fishman (1965) ta’kidlashiga koʻra bir jamiyat va millat vakili, bir

yosh kategoriyasiga taalluqli boʻlsa ham, rasmiy

-norasmiy, erkin-chegaralgan

vaziyatlarda oʻzlarining mahalliy til laxjasidan beixtiyor foydalanmaydilar. Masalan, ikki
inson oʻzaro ijtimoiy mavzularda “Flemish” laxjasida soʻzlashsa, rasmiy uchrashuvlarda

bir biri bilan rasmiy fransuz tilidan foydalanadi. Bu esa koʻptilli jamiyatlarda faqat jins,

irq, yosh, din faktorlari sotsiolingvistik tahlil kamlik qilishini anglatadi. [7, 56-62]

Shu fikrga yaqin gʻoyani Dell Hymesning sotsiolingvistik tahlillarida ham

kuzatishimiz mumkin. Ya’ni Hymes (1974) fikriga koʻra biz soʻzlashayotganimizda oʻz

etnik kelib chiqish faktorimizga koʻra, muloqot paytida bir nechta sozlamalardan
foydalanamiz. Masalan, “Bolalik” mavzusida gap borar ekan siz yashayotgan jamiyatning

madaniyatiga koʻra ushbu holatni turlicha tasniflaysiz, oʻzbeklar bobo yoki buvisining
uyidagi bogʻ, hovlidagi uzum yoki buvisi yopgan tandirdagi issiq non haqida soʻzlay

boshlasa, rus yigiti otasi bilan qanday baliq oviga borgani, bogʻcha vaqtlarida
uyushtirilgan turli tadbirlar haqida soʻzlashi mumkin.

Sotsiolingvist Dell Hymes jamiyat va til oʻrtasidagi munosabatni aniqlash uchun oʻz

tahlil usulini taqdim etadi. Unga koʻra biz yuqorida keltirganimiz etnik kelib chiqishga

koʻra dunyoqarash boʻlsa, qolgan elementlar esa sizni eshitayotgan insonlar, soʻzlashdan
maqsad, tizimlilik, soʻzlashuv stili, normalar va janr hisoblanadi. Hymes (1974) shunday

misol keltiradi, Amma agar jiyanlariga hikoya aytib bermoqchi boʻlsa u jiyanlarining jinsi
va yoshiga mos ertak yoki hikoya soʻylaydi, oʻzi yoqtirganini emas albatta, uning ushbu

ertakni aytishdan maqsadi jiyanlariga pand-

nasixat qilish boʻlsa shunga xos boʻlgan

ertakni tanlaydi, albatta soʻzlash vaqtida voqea tizimli boʻlishi kerak, amma va jiyan

oʻrtasida yaqinlilik darajasi yuqori boʻlaganligi uchun ton, stil albatta norasmiy boʻlishi
mumkin, bolalarcha soʻzlashuv va qiliqlardan ham foydalanishi mumkin. Lekin, bu

vaziyat insonlarning jamiyat normalari va etnik holatiga koʻra farq qiladi. Qaysidir
jamiyat uchun amma va jiyan muloqoti bunchalik erkin boʻlmasligi mumkinligini

ta’kidlab oʻtadi Dell Hymes. Bu holat kognitiv jihatdan bevosita ma’qul semantikani
tanlash orqali roʻy beradi. [8, 369]

XULOSA

Bunday post struktural tahlilni Ulugʻbek Azizov(2011)ning “

Interpretation of the

Concept of Central Asia in Foreign Policy Texts of Japan: Theory and Practice”

(Yaponiyaning Markaziy Osiyo tashqi siyosati matnlari kontseptsiyasining talqini:

nazariya va amaliyot) maqolasida ham koʻrishimiz mumkin. Azizov (2011) Yaponiyaning
Osiyo bilan tashqi siyosati diskursida qoʻllagan “friend” (doʻst) soʻzining bizning

dunyoqarashimizdagi obrazi bilan mutanosibligini tahlil qilar ekan, biz

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

372

maktabdoshimizga nisbatan qoʻllaydigan “doʻst” va bozordagi sotuvchiga murojaat

vaqtida qoʻllaydigan “ogʻayni” oʻrtasida katta farq borligini ta’kidlaydi. Bu tahlil orqali
Yaponiya uchun Osiyo halqaro munosabatlardagi oʻrni yaqqol ochib berilgan.

Koʻrib turibmizki, sotsiolingvistik tahlil muhim axborot manbaidir. Xulosa qilib

aytganda, til ijtimoiy me’yor va qadriyatlarning aksi va ta’sir etuvchisidir. U ta’lim, siyosat

va ommaviy axborot vositalari kabi turli ijtimoiy kontekstlarda muhim rol oʻynaydi,
jamiyat e'tiqodlari, munosabatlari va kuch dinamikasini shakllantiradi. Tilning oʻzgarishi

ijtimoiy omillar, jumladan, ijtimoiy, madaniy va texnologik oʻzgarishlar taʼsirida boʻlgan
tabiiy jarayondir. Til evolyutsiyasini shakllantirishda jamiyatning til oʻzgarishiga

munosabati va qabul qilinishi muhim hisoblanadi. Til va jamiyat oʻrtasidagi murakkab
munosabatlarni tushunish inklyuziv til amaliyotini targʻib qilish va ijtimoiy oʻzgarishlarni

ragʻbatlantirish uchun juda muhimdir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Aba, Oussama. (2019). Ferguson's 9 criteria of diglossia. Sociolinguistic Studies.

2.

Azizov, A. U. B. (2011, March). Interpretation of the Concept of Central Asiain

Foreign Policy Texts of Japan: Theory and Practice. Journal of International and Advanced

Japanese Studies, 3, 51

–

60. https://docplayer.net/224984857-Interpretation-of-the-

concept-of-central-asia-in-foreign-policy-texts-of-japan-theory-and-practice-ulugbek-

azizov.html

3.

Ferguson,

C.

A.

(1959).

Diglossia.

WORD,

15,

325-340.

https://doi.org/10.1080/00437956.1959.11659702

4.

Foundations in sociolinguistics; an ethnographic approach. (1974). Retrieved

2024, from https://archive.org/details/foundationsinsoc0000hyme

5.

Joshua A. Fishman., What Language to Whom and When? Who Speaks Author(s):

Source: La Linguistique, Vol. 1, Fasc. 2 (1965)

6.

Mesthrie, R., Swann, J., Leap, W., Deumert, A. (2014). Introducing Sociolinguistics

–

The relationship between language and society. WorldSupporter Summaries and Study

Notes.

7.

Nesaab. (2023). What are sociolinguistics characteristics and theory?

EngloPedia.

8.

William Labov, Sociolinguistic patterns. (Conduct and Communication,

Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1972