Структурный анализ фразеологии, связанной с цветом

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

Structural analysis of phraseology involving color

Sadokat KHAKIMOVA

1

Uzbekistan State World Languages University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received April 2024

Received in revised form

10 May 2024

Accepted 25 May 2024

Available online

25 June 2024

The article studies the structural features of phraseological

units with a color component. The analysis of phrases in the
Uzbek and English languages was carried out depending on

which group of words is found in the sentence and is presented
based on a table. It was determined what percentage of the
studied expressions falls on each group of words. Based on an

unchanged law, the combination of expressions in both
languages according to their components was examined with
examples and analyzed using a table.

2181-3701

/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1

/S

-pp706-712

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

phraseological units with

the color component,

structural analysis,

noun,

verb,

adjective,

adverb,

idiom,

Uzbek,

English,

expressions.

Rang ishtirokidari frazeologizmlarning strukturviy tahlili

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

rang komponentli

frazeologik birliklar,

strukturaviy tahlil,

ot,

fe

’

l,

sifat,

ravish,

oʻzbek tili,

ingliz tili,

ibora.

Maqolada rang komponetli frazeoligizmlarning strukturaviy

xususiyatlari oʻrganildi. Oʻzbek va ingliz tillaridagi iboralarning
gapda qaysi soʻz turkumi oʻrnida kelishiga koʻra tahlili jadval

asosida berildi. Umumiy oʻrganilayotgan iboralar soʻz
turkumiga koʻra necha foizni tashkil etishi aniqlandi. Har ikki
tildagi iboralarining komponentlariga koʻra oʻzgarmas

qonuniyat asosida birikishi misollar bilan koʻrib chiqildi va

jadval asosida tahlil qilindi.

1

Teacher of the 3rd Faculty of English, Uzbekistan State World Languages University. E-mail: quyosh2017@inbox.ru

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

707

Структурный анализ фразеологии, связанной с цветом

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

фразеологизмы с

цветовым компонентом,

структурный анализ,

существительное,

глагол,

прилагательное,

наречие,

идиома,

узбекский язык,

английский язык,

выражения.

В

статье

изучены

структурные

особенности

фразеологизмов с цветовым компонентом. Анализ
словосочетаний на узбекском и английском языках

проведен в зависимости от того, какая группа слов
встречается в предложении, и представлен на основе

таблицы.

Определено,

какой

процент

изучаемых

выражений приходится на каждую группу слов. Сочетание
выражений в обоих языках по их компонентам на основе

неизменного закона было рассмотрено на примерах и
проанализировано с использованием таблицы.

KIRISH

Rang komponetli frazeoligizmlarning strukturaviy xususiyatlari yoritiladi.

Oʻrganilayotgan iboralarning grammatik tabiati, komponentlarning soʻz turkumlari,

ularning morfologik va sintaktik jihatlarini aniqladi va strukturaviy modellari tasnif
qilinadi.

Fraseologik birliklarning grammatik va xususan, morfologik tahlili ularni gapga

qaysi soʻz turkumida kelishini oʻrganishga yoqdam beradi. Bu tahlillar faqat ibora,

matallarga tegishli boʻlib, maqollar tahlil ob’yekti bo‘lolmaydi. Chunki

ular gap bo

ʻ

lagi

sifatide emas, balki, yaxlit bir gap shakilda keladi. Bandan tashqari ibora va fraseologik

birliklarni tarkibi jihatdan o‘rganish ulardagi ohandorlik va tilda o‘ziga xos struktural

qolip mavjudligini ko

ʻ

rsatadi.

MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI

Frazeologik birlik (FB)lar tarkibida qatnashuvchi soʻzlar gapdagi tahliliga koʻra

alohida-

alohida emas, balki yaxlit holda bir gap boʻlagi –

masalan, ega, kesim, aniqlovchi,

toʻldiruvchi yoki hol boʻlib kelsa

-

da, strukturaviy tahlil uning ichki, ya’ni kontekstga

bogʻlanmagan holda soʻz turkumlariga boʻlib oʻrganish imkonini beradi. FBlar tarkibiga
kirgan soʻz turkumlariga koʻra leksik

-

grammatik guruhlarga boʻlinadi. Masalan otli –

FBlar predmetni bildiradi; fe’lli –

FBlar ish-harakatni bildiradi; sifatli

–

FBlar biror

narsaning belgisini anglatadi; ravishli

–

FBlar holat darajani bildiradi [1, 59].

Oʻzbek tilidagi tahlil uchun olingan iboralar Oʻzbek tilining besh jildlik izohli

lugʻatidan olindi

[2, 26]. Shuningdek, ingliz tilidagi frazeologizmlar falsafa fanlari doktori

Richard A. Spirs muallifligidagi

‘Dictionary of American Idioms’

[3, 75]

lugʻatidan

olindi.

TADQIQOT METODOLOGIYASI

FBlarning strukturasi va semantikasi xususiyatlarini aniqlashda ularning

komponentlari alohida ahamiyatga egadir[4, 13] . Komponent tahlili

–

ibora tarkibida

qatnashgan soʻzlarning tahlili boʻlib, ular ichki sintaktikasi va ichki ma’nolarini
tushunishga imkon beradi. FBlar ifoda shakliga koʻra kamida ikki yoki undan ortiq

mustaqil soʻzlarning birikuvidan tashkil topadi. Oʻzaro sintaktik bogʻlangan bu soʻzlar
mohiyatiga koʻra birikmaga yoki gapga teng boʻldi. [5, 27] Bu esa bizning oldimizga uning

ichki

–

oʻzgarmas sintaktikasini tahlil etish va oʻrganish vazifasini qoʻyadi.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

708

TAHLIL VA NATIJALAR

Bu tarizdagi tahlil FBlarning kontekstdan tashqarida ham yaxlit gapda qaysi

vazifani bajarib kelishini bilish imkonini yuzaga keltiradi. Quyidagi jadvalda oʻzbek

tilidagi rang komponentli frazeologizmlarning soʻz turkumlari asosidagi tahlili natijalari

yoritib beriladi.

1-jadval.

Oʻzbek tilidagi rang komponentli iboralarning

soʻz turkumlari asosida tahlili

Rang komponentli

iboralar

Soni

Foizi

Misollar

Ot

59

35%

Oq oʻramoq; Koʻzining oqu qorasi

Fe

’

l

56

33%

Boshim koʻkka etdi; Okdan qorani (yoki oq

-qorani)

ajratmoq

Sifat

30

17%

Qip-

qizil goʻsht; Koʻngli qora

Ravish

22

13%

Yorugʻ

kun; qosh qoraygan

Duo

1

1%

Manglayi oq boʻlsin

Qargʻish

2

1%

Oq qildim; oq sutimni oqqa, koʻk sutimni koʻkka sogʻdim.

Jami

170

100

2-jadval.

Ingliz tilidagi rang komponentli iboralarning

soʻz turkumlari asosida tahlili

Rang komponentli

iboralar

Soni

Foizi

Misollar

Fe

’

l

70

45%

see the color of someone’s money

Ot

40

25%

gray matter; dark horse

Sifat

32

20%

blue collar; as good as gold

Ravish

14

9%

in the red; bright and early

Qargʻish

1

1%

Damn it to blue blazes!

Jami

157

100

Koʻrinadiki, oʻzbek tilidagi rang

komponentlri ishtirok etgan iboralarda ot shaklida

keladigan iboralar etakchilik qiladi, ingliz tilida esa fe’l shaklida qoʻllaniluvchi iboralar

koʻp. Undan keyingi oʻrinda oʻzbek tilida fe’lli FBlar boʻlib, oʻz navbatida ingliz tilida bu

oʻrinda otli iboralardir. Har ikki tilda ham otli va fe’lli FBlar oʻrtasidagi farq katta emas.

Ingliz tilida sifatli FBlar ravishli FBlardan anchayin koʻproq. Oʻzbek tilida bitta duo va

ikkita qargʻish shaklidagi iboralar, ingliz tilida esa faqat bitta qargʻish iborasi uchraydi.

Har ikki tildagi FBlaning barchasi oʻzbek tilidagi 170 ta va ingliz tilidagi 157 ta iboralar

toʻliq tahlil etildi va har biri alohida oʻrganildi.

Ideoma (frazeologizm)larning otli, fe’lli, sifatli, ravishli kabi soʻz turkumlari asosida

tahlilini koʻrib chiqdik. Endi ularning komponentlariga koʻra oʻzgarmas qonuniyat

asosida birikishini misollar bilan koʻrib chiqamiz.

Biz oʻzbek tilidagi rang komponentli FBlari bilan strukturaviy tahlilni amalga

oshirdik. Bunda e’tibor qaratilgan FBlarning bogʻlanishida oʻzbek tili agglyutinativ tillar

oilasiga mansub boʻlgani uchun morfologik vositalar –

qoʻshimchalar koʻmagida amalga

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

709

oshiriladi va strukturada ham bir muncha noqulayliklar kuzatiladiki, bu hol butunlay

boshqa oila tilining strukturasi ekanligi bilan izohlanadi.

Ikki komponentli rang komponentli FBlar:

Ot+Fe’l –

Kosasi oqarmaydi, Lavlagi boʻlib ketmoq, Tuzini oqlamoq, Qorasi

oʻchmoq, Qalamni qoralamoq.

Ot+Ot

–

Yorugʻlik yili, Shisha rang, Oltin Oʻrda.

Sifat+Ot

–

Kizil alvon, Qip-

qizil goʻsht, Koʻk gumbazi.

Sifat+Fe’l –

Ola qaramok, Oq ichmoq, Qora kiymoq, Kora tortmoq.

Sifat+ Sifat

–

Oq ola, Qora ola.

Uch komponentli rang komponentli FBlar:

Ot+Ot+Fe’l

–

Boʻyoqchining xumi aynidi, Rangi devor boʻlmoq, Tishingni oqini

koʻrsatmoq, Ona sutini oqlamoq.

Sifat+Ot+Fe’l

–

Oq em boʻlmoq, Sariq chaqaga arzimaydi, Sariq chaqaga olmaydi.

Ot+Hol+Fe’l

Tutuni koʻkka chiqmoq, Koʻz oldi qorongʻilashmoq, Kulini koʻkka

sovurmoq.

Toʻrt komponentli rang komponentli FBlar:

Sifat+Ot+Sifat+Ot

–

Oq kaltak, qora kaltak; Oq uy, ola bargak, Koʻziga (yoki un

yorugʻ dunyo qorongʻi.

Ot+Sifat+Ot+Sifat

–

Usti yaltiroq ichi qaltiroq; Sutdan ok, suvdan tiniq.

Koʻp komponentli rang komponentli FBlar:

Sifat+Ot+Fe’l+Ot+Fe’l –

Boʻlar ish boʻldi, boʻyogʻi sindi

Ot+Sifat+Ot+bogʻlovchi+Sifat+Sifat+Ot –

Xalqaro Qizil Krest va Qizil Yarim oy

jamiyati

Tahlillar natijasida oʻzbek tilidagi rang komponentli FBlarning morfologik strukturasiga

koʻra 31 xil strukturaviy model aniqlandi va ular quyidagi jadvalda yoritib berildi.

2.3.4-jadval.

Oʻzbek tilidagi rang komponentli Fblarning

morfologik strukturasiga koʻra

modellari

Rang komponentli Fblar

Soni

Foizi

Strukturaviy modellari

2 kom. rang komponentli Fblar

131

77%

Sifat+Ot 62

Ot+Sifat 23

Ot+Fe’l 22

Sifat+Fe’l 7

Ot+Ot 5

Ot+Fe’l+koʻmakchi fe’l 3

Sifat+Ot+bogʻlovchi 2

Ravish+Fe’l 2

Sifat+Sifat 2

Hol+Sifat, Hol+Fe’l, Son+Ot

3 kom. rang komponentli Fblar

28

16%

Ot+Ot+Fe’l 10

Sifat+Ot+Fe’l 5

Ot+Hol+fe’l 3

Ot+Sifat+Fe’l 3

Hol+Ot+Fe’l 2

Sifat+Ot+Ot 2

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

710

Son+Ot+Fe’l 2

Sifat+Fe’l+Fe’

l,Ot+Sifat+Ot,

Ot+Ot+Sifat,Ot+Sifat+Sifat

4 kom. rang komponentli Fblar

8

5%

Sifat+Ot+Sifat+Ot 2

Ot+Sifat+ Ot+Sifat 2

Sifat+Fe’l+Sifat+Fe’l 2

Hol+Sifat+Hol+Sifat 2

Koʻp kom. rang komponentli

Fblar

4

2%

Sifat+Ot+Fe’l+Ot+Fe’l

Ot+Sifat+Ot+bogʻlovchi+Sifat+Sifat+Ot

Sifat+Ot+Ot+Sifat+Ot+Ot+Fe’l

Jami

170

100

Koʻp koʻmponentli FBlar odatda oʻziga xos strukturaga ega boʻlib, ularda

ohangdorlik mavjud. Ammo fikr tugallanmaganligiga koʻra ular maqollarga mansub boʻla

olmaydi va gapning izohlovchi aniqlovchisi boʻlib xizmat qiladi. Misol tariqasida

ajdotlarining nasl-nasabi past ekanligini ifodalovchi

Boʻlar ish boʻldi, boʻyogʻi sindi

–

matalini konteksda kelishini koʻramiz:

-

Ke, qoʻy, Karshivoy! Oʻtgan gapga salovat. Boʻlar

ish boʻldi, boʻyogʻi sindi, –

dedi Haqqul ota qoʻl siltab. (H. Nazir, Suv gadosi –

oqpadar).

Misoldan koʻrinadiki, gap tahlilida barcha turdagi FBlarning boʻlaklari birikkan holda

turgʻun olinadi.

Ingliz tilidagi rang komponentli FBlari bilan strukturaviy tahlilni amalga oshirildi.

Ikki komponentli rang komponentli FBlar:

Adj+N

–

a black eye, blue collar, blue blood, dark horse, gray matter.

Adj+conj+Adj

–

bright and breezy, bright-eyed and bushy-tailed

Adj+prep

–

brown out, browned off.

V+Adj

–

feel blue, tickled pink, caught red-handed.

V+prep

–

black out, light out, brighten up.

Uch komponentli rang komponentli FBlar:

Adj+prep+N

–

blue around the gills, green with envy, red in the face

N+prep+N

–

come out of the blue, person of color, a riot of color, a pot of gold.

Prep+Adj+N

–

in a (blue) funk, like greased lightning, on the bright side, on a

silver platter.

V+Adj+N

–

cuss a blue streak, talk a blue streak, run a red light, have a green

thumb, seeing pink elephants (spiders), run a red light, have a yellow belly.

Verb+N+Adj

–

trip the light fantastic, tickle someone pink, catch someone red-

handed, paint the town (red), bleed someone white.

V+N+prep

–

black something out, light something up.

V+prep+N

–

whistle in the dark, come to light, light into someone/something.

Toʻrt komponentli rang komponentli FBlar:

Adj+N+prep+N

–

the black sheep of the family, the dark side of

someone/something, a gold mine of information.

Conj+Adj+conj+N

–

black as pitch, brown as a berry, as light as air, as bright as a

button, good as gold, as red as a cherry, as white as a sheet

Verb+N+prop+N

–

lend color to something, bring someone/something to light,

bring something to light, light a fire under someone, light something with something,

make light of something, see the light (of day), have a heart of gold

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

711

V+prep+Adj+N

–

sail under false colors, look on the bright side, cut through red

tape, roll out the red carpet

Koʻp komponentli rang komponentli FBlar:

V+N+N+prep+N

–

hide one’s light under a bushel, cross someone’s palm with

silver.

V+N+prep+N+prep+N

–

see the light it the end of the tunnel, throw an amount of

light on someone/something.

V+N+prep+prep+Adj+conj+Adj

–

get something down (in black and white.

Yuqorida koʻrib chiqilgan misollarga asoslangan holda rang komponentli FBlarning

morfologik strukturasiga koʻra tahlili natijasida 23 xil strukturaviy model aniqlandi va

ular quyidagi jadvalda yoritib beriladi.

2.3 3-jadval.

Ingliz tilidagi rang komponentli FBlarning morfologik

strukturasiga koʻra

modellari

Alimentolar

Soni

Foizi

Strukturaviy modellari

2 kom. rang komponentli Fblar

35

22%

Adj+N 19

Adj+conj+Adj 2

Adj+prep 2

prep+N 3

V+Adj 3

Verb+N 1

Verb+prep 5

3 kom. rang komponentli Fblar

48

30%

Adj+prep+N 8

N+prep+N 8

Prop+adj+noun 7

V+Adj+N 10

V+N+Adj 8

Verb+N+prep 7

4 kom. rang komponentli Fblar

47

30%

Adj+N+prep+N 10

Conj+Adj+conj+N 10

V+N+prop+N 15

V+prep+Adj+N 7

V+prep+prep+N 5

Koʻp kom. rang komponentli Fblar

28

18%

V+N+N+prep+N 7

V+N+prep+N+prep+N 7

V+N+prep+prep+Adj+conj+Adj 7

V+prep+Adj+N+prep+N+N 7

Jami

158

100

Ingliz tilidagi oʻrganilayotgan FBlarni strukturaviy tahlilida predloglar va artikllar

leksema sifatida hisobga olinmadi, chunki predloglar soʻzlarning bogʻlanishinigina

ta’minlaydi, artikllar otlarni aniqligiga xizmat qiladi va ular mustaqil soʻz turkumi emas.
Umuman olganda bu kabi tahlillarning barchasi iboralarning ifoda shaklini oʻrganishga

ta’luqli boʻlib, uning mazmuniga, ya’ni birgalikda anglatgan yaxlit ma’nosiga ta’sir

etmaydi.

XULOSA

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

712

Oʻzbek va ingliz tillaridagi misollar asosidi rang komponentli frazeologik birliklar

strukturaviy xususiyatlari yoritildi. Oʻrganilayotgan iboralarning grammatik tabiati,
komponentlarning soʻz turkumlari, ularning morfologik va sintaktik jihatlarini aniqladi

va strukturaviy modellari tasnif qilindi.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

713

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Хакимова Г.Э. зоонимик компонентли фразеологик бирликларнинг

структуравий ва семантик хусусиятлари: Филол. фанл. номз. ...дисс. автореф.–

Тошкент, 2008. –

6-

б.

2.

Кунин

А.В. Большой англо

-

русский фразеологический словарь.

–

М.: Живой

язык, 2005.

–

7 с.

3.

Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилининг фразеологик луғати. –

Т.: Қомуслар Бош

таҳририяти, 1992. –

8-

б.

4.

Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5 жилдли/А. Мадвалев таҳр. ост.

-

Т.:

Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2008.

5.

Rahmatullaev Sh. Oʻzbek tilining frazeologik lugʻati. –

T.: Qomuslar Bosh

tahririyati, 1992.

–

8-b.