Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Linguocultural characteristics of the concepts of the human
spiritual and spiritual world in English and Uzbek
Navoi State University of Mining and Technologies
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
This article highlights the relationship between language and
culture, especially through the prism of dialectisms in the English
and Uzbek languages. The study focuses on how territorial
national concepts are reflected in linguistic features, manifested
in the differences and similarities of dialectisms using the
example of two languages. By analyzing dialectical differences,
the article highlights how cultural and geographical factors
shape linguistic structures and interactions within broader
sociocultural dynamics. This study confirms the thesis that
language reflects culture and actively participates in its
formation.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
dialect,
dialectism,
English language,
Uzbek language,
regional concept,
national concept,
carrier of language and
culture,
linguoculturology,
tool of language and culture.
Ingliz va o‘zbek tillarida inson ma’naviy
-ruhiy olami
kontseptlarining lingvokulturologik xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
dialekt,
dialektizm,
ingliz tili,
o‘zbek tili,
hududiy konsept,
milliy konsept,
madaniyat tashuvchisi,
lingvokulturologiya,
madaniyat quroli.
Til va madaniyat tushunchasi ajralmasdir va muntazam bir-
birini taqozo etadi. Til o’zining har
jabhasida madaniyatni aks
ettiradi, madaniyat ham shu o‘rinda til vositasida namayon
bo‘ladi. Dialektizmlarni ifodalashda ham til va madaniyatning
chambarchas bog‘liqligiga guvoh bo‘lamiz. Ushbu maqolada ingliz
va o‘zbek tillarida hududiy milliy konseptlar
ning dialektizmlarda
aks etilishi haqida so‘z yuritilgan bo‘lib, ingliz va o‘zbek tillaridagi
dialektizmlarning hududiy jihattan farqlari va o‘xshashliklari
misollar bilan tushuntirilib berilgan.
1
Senior lecturer, Navoi State University of Mining and Technologies.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
731
Лингвокультурная характеристика понятий духовный и
духовный мир человека в английском и узбекском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
диалект,
диалектизм,
английский язык,
узбекский язык,
региональная концепция,
национальная концепция,
лингвокультурология,
инструмент языка и
культура.
В данной статье освещается взаимосвязь языка и
культуры, особенно через призму диалектизмов в
английском
и
узбекском
языках.
Исследование
фокусируется на том, как территориальные национальные
понятия отражаются в языковых особенностях, проявляясь
в различиях и сходствах диалектизмов на примере двух
языков. Анализируя диалектические различия, статья
подчеркивает, как культурные и географические факторы
формируют языковые структуры и взаимодействие в
рамках более широкой социокультурной динамики. Это
исследование подтверждает тезис о том, что язык не только
отражает культуру, но и активно участвует в её
формировании.
KIRISH
Lingvokulturologiya madaniyatshunoslik va tilshunoslik fanlari o
‘
rtasida yuzaga
kelgan umumlashma fan bo
‘
lib, til va madaniyatning o
‘
zaro ta
’
siri va bog
‘
liqligi, bu
bog
‘
liqlikning shakllanishi hamda yaxlit bir sistema sifatida til va tildan tashqarida aks
etishi kabi hodisalarni o
‘
rganish bilan shug
‘
ullanadi. XX asrning 90
–
yillarida tilshunoslik
bilan
ma
’
daniyatshunoslik
orasida
yangi
fan
sohasi,
lingvokulturologiya
(lingvomadaniyatshunoslik) paydo bo
‘
ldi. U tilshunoslikning mustaqil yo
‘
nalishi sifatida
tan olindi. Lingvokulturologiyaning shakllanishi haqida deyarli barcha tadqiqotchilar
ushbu nazaryaning ildizi V. fon Gumboldtga borib taqalishini ta
’
kidlaydilar.
Lingvokulturologiya sohasida jiddiy tadqiqotlar yaratgan V.A. Maslova ushbu sohaning
rivojini 3 bosqichga ajratadi:
1) Fan shakllanishiga turtki bo
‘
lgan dastlabki tadqiqotlarning yaratilishi (V. Fon
Gumboldt, E.Benvnist, L.Vaysgerber, A.A. Potebnya, E.Sepir) kabi tilshunoslarning ishlari);
2) lingvokulturologiyaning alohida soha sifatida ajratilishi;
3) lingvokulturologiyaning rivojlanish bosqichi;
TAHLIL VA NATIJALAR
XXI asr boshiga kelib lingvokulturologiya dunyo tilshunosligidagi yetakchi
yo‘nalishlardan biriga aylanib ulgurdi. Lingvokulturologiya tilni madaniy fenomeni sifatida
o‘rganuvchi fan bo‘lib, o‘zaro aloqadorlikda bo‘lgan til va madaniyat uning predmetini
tashkil etadi. Jumladan,
V.N. Teliya bu haqida shunday yozadi: “Lingvokulturologiya inson
omiliga, aniqrog‘i insondagi madaniy omilni tadqiq etuvchi fandir. Bu esa shuni bildiradiki,
lingvokulturologiya markazi madaniyat fenomeni bo‘lgan inson to‘g‘risidagi antropologik
paradigma
ga xos bo‘lgan yutuqlar majmuasidir”.
Tilni ruhiy quvvat sifatida tushunish (V.Gumboldt,A.A.Potebnya) asosida Sepir-
Uorfning lingvistik aloqadorlik gipotezasi, ya’ni har bir xalq borliqni o‘z ona tilisi orqali
ko‘radi, his etadi, his etganini belgilaydi, degan g‘oya yotadi. Bu g‘oya keyinchali
k,
I.L.Vaysgerberning tilni “O‘tkinchi dunyo”, ya’ni “borliqni anglash”, muayyan “mavjudlik va
tafakkur” sifatida qaraluvchi g‘oyalarida ilgari surilgan. Uning bu gipotezasi ko‘pchilik
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
732
olimlar tomonidan inkor etilgan bo‘lsa
-da, biroq ular boshqa usullar bilan tushuntirilishi
murakkab bo‘lgan hodisalarni anglashga yordam berdi. Madaniyat qanchalik chuqur va
tafsilotlari bilan o‘rganilsa, uning inson fikrlashi bilan bog‘liq ekanligi yakdil
seziladi.
Shunday ekan, inson ko‘z o‘ngida aks etgan voqea
-hodisalarni madanyati orqali ongiga
singdirishga hamisha intiladi. Binobarin, V.N. Teliya bu haqda shunday yozadi:
“Lingvokulturologiya insoniy, aniqrog‘i, insondagi madaniy omilni tadqiq etuvchi
fandir.
Bu esa shuni bildiradiki, lingvokulturologiya markazi madaniyat fenomeni bo‘lgan inson
to‘g‘risidagi antropologik paradigmaga xos bo‘lgan yutuqlar majmuasidir” . V.V. Vorobyov
o‘z fikr va mulohazalarida lingvokulturologiyaga quyidagicha izoh beradi: “Bugungi kunda
lingvokulturologiyani muayyan yo‘l bilan saralangan madaniy qadriyatlar majmuyini
o‘rganadigan, nutqni yaratish va uni idrok qilishdagi jonli kommunikativ jarayonlarni,
lisoniy shaxs tajribasini va milliy mentalitetni tadqiq etadigan, olam manzarasining lisoniy
tasvirini tizimli ravishda beradigan, ta’limning bilim olish, tarbiyaviy va intellektual
vazifalarining bajarilishini ta’minlaydigan yangi filologik fan sifatida qayd qilish mumkin.
Lingvokulturologiya madaniyat va tilning o‘zaro aloqasi va o‘zaro ta’sirini va bu jarayonni
lisoniy va nolisoniy (madaniy) birliklarning bir butun strukturasi sifatida aks ettiradigan
kompleks fandir” . N. Mahmudov tilga ehtirom ko’rsatish va unga e’tibor berishni ta’kidlab,
quyidagilarni yozadi: “Til benihoya muqaddas va mo’tabar ne’mat, u odam degan
mavjudotga shakllantirilgan, qavmlar o’laroq birlashtirgan, taraqqiyot bosqichlariga olib
chiqqan, ruhiy takomilga boshlagan, tafakkur gulshanining darvozalarini ochgan bemisl
bir robitadir. Shuning uchun ham
tilga nopisandlik insoniyatning o’zligiga nopisandlik
demkdir. Tilga ehtirom va e’tibor esa bu dunyoda inson bolasi muhtaramligining
e’tirofidir”.
Ma’naviyat va ma’naviy olam tushunchalari dunyoning ko‘plab madaniyatlari va
dinlari uchun markaziy o‘rin tutadi. Bu tushunchalar ko‘pincha til orqali ifodalanadi va bu
tushunchalarning lingvistik ifodasi bir tildan boshqa tilda sezilarli darajada farq qilishi
mumkin. Ushbu maqolada ingliz va oʻzbek tillarida maʼnaviyat va ruhiy dunyoning
lingvistik ifodasi oʻrganiladi. Ushbu maqola ingliz va o‘zbek tillarida ma’naviyat va
ma’naviy olamning lingvistik ifodasini o‘rganish uchun lingvistik va madaniy tahlil
ning
kombinatsiyasiga asoslanadi. Maqolada ushbu tushunchalarning semantik sohalari, leksik
va grammatik xususiyatlari, madaniy va tarixiy kontekstlari tahlil qilinadi. Maqolada,
shuningdek, diniy matnlar, adabiyotlar va kundalik nutq kabi turli xil nutq janrlarida bu
tushunchalarning ifodalanish usullari ko'rib chiqiladi. Maqolada ma’naviyat va ma’naviy
olam tushunchalari ingliz va o‘zbek tillarida turli yo‘llar bilan ifodalanishi ko‘rsatilgan.
Ingliz tilida bu tushunchalar ko'pincha "ruh", "jon" va "xudo" kabi mavhum otlar
yordamida ifodalanadi. O‘zbek tilida bu tushunchalar ko‘pincha “ruh” (ruh) va “jannat”
(jannat) kabi aniqroq otlar yordamida ifodalanadi. Maqolada, shuningdek, bu
tushunchalarning grammatik xususiyatlari bir tildan boshqa tilda farq qilishi aniqlangan.
Ingliz tilida bu tushunchalar ko‘pincha “ma’naviy” va “muqaddas” kabi sifatlar yordamida
ifodalanadi. Oʻzbek tilida bu tushunchalar koʻpincha “ibodat qilish”, “duoga qilish” kabi
feʼllar yordamida ifodalanadi.
XULOSA
Mazkur sohaning obyekti til va madaniyat, predmeti esa o‘zida madaniy
semantikani namoyon etuvchi til birliklari hisoblanadi. Binobarin, lingvokulturologiyada
madaniy axborot tashuvchi til birliklari tadqiq etiladi. Bunday til birliklari lingvomadaniy
birliklar termini ostida birlashadi. Olamning lisoniy manzarasini, madaniyatning asosiy
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
733
konseptlari majmui bo‘lgan konseptosferani, lisoniy ongni tavsiflash hamda til egalarining
milliy-madaniy mentalligini aks ettiruvchi lisoniy birliklarni, insoniyatning qadimiy
tasavvurlariga muvofiq keluvchi madaniy arxetiplarni, nutqiy muloqotga xos bo’l
gan milliy
ijtimoiymadaniy stereotiplarni aniqlash lingvokulturologiyaning asosiy vazifalari
hisoblanadi. Shuningdek, lingvokulturologiyada nutqiy muomala tushunchasiga alohida
urg’u berilgan. Ta’kidlashimiz o‘rinliki, nominativ, grammatik va stilistik bir
liklarda
mustahkamlangan har qanday muomala lingvokulturologiyaning maxsus tadqiqot
predmeti bo‘la oladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
Alefirenko N.F. Lingvokulturologiya. Sennostno-smislovoye prostranstvo yazika:
uchebnoye posobiye. Nauka 2010.
–
S.21
2.
Vorobev V. V. Lingvokulturologiya. Teoriya i metodi.
–
M., 1997.
3.
Maslova V. A. Lingvokulturologiya: Ucheb. posobiye dlya stud. vissh. ucheb,
zavedeniy. -
M. Izdatelskiy sentr «Akademiya», 2001 –
S.35-36.
4.
Mahmudov N. Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini izlab...// O‘zbek tili va
adabiyoti.
–
Toshkent, 2012 -
№ 5 –
B. 10
5.
Mahmudov N. Til.
–
Toshkent: Yozuvchi, 1998
–
B. 3
6.
Safarov Sh. Kognitiv tilshunoslik. Jizzax: Sangzor 2006 B-65.
7.
Education and innovative research 2023 y.
8.
http://interscience.uz.
