Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Stylistic features of the work "Fatavoi Kazikhan"
Akmaljon IKROMJONOV
Oriental University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
This article examines Fakhruddin Qazikhan's contribution to
the use of artistic imagery and style in his work Fatawa
Qazikhan. The analysis demonstrates how the meaning of a
scientific work can depend on the methods used in writing it,
highlighting the importance of an artistic approach in scientific
texts. A discussion of Qazihan's well-known work provides
insight into his contributions to the literary heritage and the
influence of his style on contemporary research in the field.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
"Fatavoi Qazi Khan" work,
style,
mutakaddim and mutaakhir
masters,
Islamic law,
mujtahid,
jurisprudential work.
“Фатовои Қозихон” асарида қўлланган услуб
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
“Фатовои Қозихон” асари,
услуб,
мутақаддим ва мутааххир
машоихлар,
ислом ҳуқуқи,
мужтаҳид,
фиқҳий асар.
Ушбу мақолада Фахруддин Қозихоннинг “Фатво
Қозихон”
асарида
бадиий
образ
ва
услубдан
фойдаланишдаги хизматлари кўриб чиқилади. Таҳлил
илмий асарнинг мазмуни уни ёзишда қўлланилган
усулларга қандай боғлиқ бўлиши мумкинлигини кўрсатиб,
илмий матнларда бадиий ёндашувнинг аҳамиятини
кўрсатади. Қозихоннинг машҳур ижоди муҳокамаси унинг
адабий меросга қўшган ҳиссаси ва услубининг ушбу
соҳадаги замонавий тадқиқотларга таъсири ҳақида
тушунча беради
.
1
Senior Teacher, Department of Oriental languages, Oriental University. E-mail: akmaljon.ikromjonov@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
438
Стилистические особенности произведения «Фатавои
Казихан»
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
произведение «Фатавои
Кази Хан»,
стиль,
ранние и поздние мастера,
исламское право,
муджтахид,
юриспруденция.
В этой статье рассматривается вклад Фахруддина
Казихана
в использование художественных образов и
стиля в своем труде «Фатавой Казихан». Анализ
демонстрирует, как значение научной работы может
зависеть от методов, применяемых при её написании,
подчеркивая значимость художественного подхода в
научных текстах. Обсуждение широко известной работы
Казихана позволяет глубже понять его вклад в
литературное наследие и влияние его стиля на
современные исследования в данной области.
КИРИШ
Фахруддин Қозихон “Фатовои Қозихон”нинг муқаддима қисмида асарни
ёзишда қандай
услубни қўллаганини маълум қилган. Унинг мазкур асарни
ёзишдан мақсади, фатво сўраган ва фиқҳ илмини ўрганишни мақсад қилган
кишиларга йўл кўрсатиш ва уларга қулайлик яратишдан иборат бўлган. “Фатовои
Қозихон” асари бугунги кунда ҳам шарҳга эҳтиёжи бўлмаган, услуби равшан ва
осон истифода қилинадиган асардир.
Қозихон
асарнинг муқаддима қисмида шундай дейди:
رصتقيو ةملأا تاعقاو اهيلع رودتو اهيلإ ةجاحلا سمتو اهعوقو بلغي يتلا لئاسملا نم باتكلا اذه يف تركذ
عاونأ يهو ةمئلأاو ءاهقفلا تابغر اهيلع
نع ةلوقنم يه ام اهنمو نيمدقتملا انباحصأ نع ةيورم يه ام اهنمف ماسقأو
عرف لكل تنيبو ًلاصف سنج لكل تلعجو ةفورعملا بتكلا بيترت هتبترو نيعمجأ مهيلع الله ناوضر نيرخأتملا خياشملا
وه امب تحتتفاو رهظلأا وه ام تمدقو نيلوق وأ لوق ىلع هيف ترصتقا نيرخأتملا نم ليواقلأا هيف ترثك اميفو ًلاصأ
...تلكوت الله ىلعو نيبغارلا ىلع ًاريسيتو نيبلاطلل ةباجإ رهشلأا
“Мен бу китобда кўп учрайдиган, кўп эҳтиёж сезиладиган, умматнинг иши
тушадиган, фақиҳлар ва имомларнинг истакларини қамраб оладиган масалаларни
зикр
этдим.
Ушбу
масалалар
бўлимлар
ва
қисмлардан
иборатдир.
Уларнинг баъзилари мутақаддим асҳобларимиздан ва бошқалари мутааххир
машоихларимиздар ривоят қилингандир. Мен бу китобни машҳур китобларнинг
тартибида тартибладим ва фаслларга ажратдим. Ҳар бир фаръий масаланинг
аслини баён қилдим. Мутааххир уламолар томонидан бир қанча қавллар айтилган
жойларда бир ёки икки қавлни келтириш билан чекландим. Энг тўғри бўлганини
муқаддам қилдим. Толиблар истагига жавоб ва рағбатлиларга енгиллик бўлиши
учун энг машҳур қавллар билан бошладим ва Аллоҳга таваккул қилдим...”
Мазкур муқаддимада Қозихон асарни ёзишда қўллаган услубининг бир неча
жиҳатларни аниқ ва равшан шаклда баён қилади. Улар:
1.
Асарда мутақаддим ва мутааххир машоихлардан ривоят қилинган, кўп
учрайдиган ва эҳтиёж сезиладиган масаларнинг келиши.
Қозихон
асарида турли масалалар юзасидан ўзидан аввал ижод қилган
кўплаб
мутақаддимун
фақиҳларнинг фикрларини келтириб ўтган. Жумладан,
Имом Абу Ҳанифа (ваф. 150/767 й.), Муҳаммад ибн Ҳасан аш
-
Шайбоний
(ваф. 189/805 й.), Абу Юсуф Я
‘
қуб
ибн Иброҳим (ваф. 182/798 й.), Зуфар ибн Ҳузайл
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
439
(ваф. 158/775 й.), Ҳасан ибн Зиёд (ваф. 204/819 й.), Муҳаммад ибн Самоъа
(ваф. 245/858 й.), Аҳмад ибн
‘
Умар ал
-
Ҳассоф (ваф. 261/874) каби етук фақиҳлар
шулар жумласидандир.
Муаллиф
мута’аххирун
фақиҳларнинг ясарларидан ҳам истифода этиб,
уларнинг қарашларини ҳам асарида келтириб ўтган. Бунга мисол қилиб
Абу Жа
‘
фар Аҳмад ат
-
Таҳовий (ваф. 321/933 й.), Абу
-
л
-
Ҳасан ал
-
Кархий
(ваф. 340/952 й.), Абу Бакр Аҳмад ал
-
Жассос (ваф. 370/981 й.), ‘Абд ал
-
‘Азиз ибн
Аҳмад ал
-
Ҳалвоний (ваф. 448/1050
-
1063), Шамсу
-
л
-
а’имма ас
-
Сарахсий
(ваф.
481/1089
й.), Абу Бакр Муҳаммад Хоҳарзода (ваф. 483/1090 й.) каби
алломаларнинг номларини келтириш мумкин.
2.
Асарнинг машҳур китоблар тартибига кўра тартибланиб, фаслларга
ажратилгани.
3.
Мутааххир уламолар айтган қавллар ичидан бир ёки икки қавлни келтириб,
энг тўғри бўлганини муқаддам қилиниши ва энг машҳур қавллар билан бошланиши.
Диний мавзулар эътиқод, ахлоқ, одоб, ибодат, муомалот ва ‘уқубот (жазо
-
ҳадлар)дан иборатдир. “Фатовои Қозихон” фиқҳий асар бўлгани учун эътиқод ва
ахлоқ билан боғлиқ мавзулар асарда ўрганмайди. Асар ўз ичига оладиган мавзулар
уч асосий ном остида жамланиши мумкин:
1.
Ибодатлар
تادابعلا
. Бу бўлим инсоннинг Аллоҳ билан бўладиган муносабати
масалаларига бағишланади ва ушбу мавзу номларини ўз ичига олади: Поклик,
Таҳорат ва ғусл, Намоз, Рўза, Закот, Ҳаж.
2.
Муомалалар
تلاماعملا.
Одамлар орасидаги муносбатларни ўрганувчи бу
бўлим ушшу мавзуларни ўз ичига олади: Никоҳ, Талоқ, Олди
-
сотди ва молиявий
муносабатлар, Маҳкама ва Гувоҳлик.
3.
Уқубатлар
تابوقعلا
. Давлат томонидан қўйилган таъқиқларга бўй сунмаган
шахслар орасида адолат ва интизомни қарор топтириш мақсадида кишиларни
жиноятчилардан ҳимояланишини таъминлайдиган жазолардир. Бу бўлим инсон
ва давлатнинг ўзаро муносабатини ўрганади. У ҳадлар, таъзир жазолари, қасос,
туҳмат жазоси, муртадлик каби бўлимларни ўз ичига олади.
Ёвга қарши олиб бориладиган жанг, гуруҳлардан олинадиган солиқлар,
хорижий ўлкаларга бориш рухсати ва бошқа ўлка фуқаролари билан муносабатлар
ва шунга ўхшаш мавзуларни эса "Сияр" китобида ўрганилади.
Ислом ҳуқуқида банданинг Аллоҳ билан муносабатини ўрганувчи илм
ибодат илми деб аталади. Фиқҳий асарларда аввал ибодат кейин муомала сўнг
жазоларга оид масалалар келтирилади.
Қозихон
ҳам асарида ислом ҳуқуқидаги ушбу тартибини қўллаган.
Ибодатлар билан боғлиқ билимларнинг олдинга олинишидан ўз даврида инсонлар
эътиқодини кучайтириш, шу орқали уларни маънавий жиҳатдан юксалтириб,
жиноятлардан узоқ, бир
-
бирларининг ҳақларига риоя қиладиган, барқарор ва
бахтли жамиятга асос солиш мақсад қилинган. Қозихон ўзи яшаб турган жамият
эҳтиёжларига жавоб берадиган бундай асарни ёзишда уларнинг асосий
муаммоларини асос қилиб олган. Шу сабабли асар барча табақа вакиллари
томонидан яхши кутиб олинган ва муътабар манба сифатида ҳозирги кунимизгача
етиб келган. Инсон ҳаёти давомида дуч келиши мумкин бўлган ибодат, олди
-
сотди, никоҳ
-
талоқ, жиноят ва жазоларга ўхшаш мавзулар билан боғлиқ
муаммоларга ечим кўрсатишда Қозихон ўзидан олдин ўтган ва ўзига замондош
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
440
бўлган фақиҳларнинг фикрларига ҳам мурожаат қилади. Асар муқаддимасида ҳам
маълум қилганидек, Қозихон масалаларнинг бўлим ва қисмларини баён қилишда
мутақаддим ва мутааххир фақиҳлар қарашларидан истифода қилганлигни айтиб
ўтади. Лекин буни амалга оширишда барча қарашларни келтириб ўтмай, “зоҳир”,
яъни очиқ ва устун бўлган қарашни олдинга қўяди.
Қозихон асарни ёзишда икки тоифа инсоннинг эҳтиёжларини назарда
тутади: муаммолар ечимини излаган, ҳуқуқий ҳукм истовчилар ва илм таҳсили
билан банд толиби имлар. Унинг мақсади ҳар икки тоифанинг ишларини
осонлаштиришдан иборат бўлгани боис масалаларни ёритишда турли қарашлар
ичида энг машҳур бўлганини аввал келтиради ва бундай услубни асос сифатида
қўллаганини
маълум қилиб ўтади.
Фахруддин Қозихон XII асрда Мовароуннаҳрда яшаган фақиҳ бўлишига
қарамасдан
ислом ҳуқуқига оид бўлган 10 та асарини араб тилида ёзган. Бунга
сабаб ўша даврларда ислом билимларига оид асарларни араб тилида ёзиш
анъанага айланганидир. Фиқҳдек инсон ҳаётида, унинг ҳуқуқлари доирасини
чизиб берувчи ва ҳар бир ифодаси муҳим аҳамиятга эга бўлган бир соҳада асар
ёзиш ниҳоятда мушкил.
Қозихоннинг
фиқҳ соҳасидаги салоҳияти унинг нақадар нозик тушунча ва
чуқур онг эгаси бўлгани илмий доиралар томонидан эътироф этилган.
Қозихоннинг
ҳанафий фақиҳлари ичида “Масалада мужтаҳид” сифатида эътироф
этилгани бунга яққол далилидир. Яъни, у мазҳаб имомлари ўз қарашларини
маълум қилмаган масалаларда мазҳабнинг усулини қўллаган ҳолда ечимлар топа
оладиган даражада фиқҳ илми ва унинг асосларидан воқиф бўлган.
Муаллифнинг фиқҳ илмидаги салоҳияти ва билими асарнинг тилида ҳам
ўзини намоён этади. Асарнинг тили чигалликлардан йироқ ва содда хусусиятга
эга. Шунингдек, асар инсонлар дуч келадиган фиқҳий муаммоларга энг машҳур ва
аниқ ечим тақдим қилиши билан ўзгалардан фарқланади.
Қозихон
бу асарида арабчадан бохабарлигини исботлашга ғайрат сарф
этмайди. Шу сабабли асарда, узун, чигал, боши ва охири орасидаги боғлиқлик
йўқолган жумлалар учрамайди.
ХУЛОСА
Асарнинг тили на англашни қийинлаштирадиган даражада
вазиж
(қисқа) ва
на инсонларни зериктирадиган даражада узун. Масалалар содда, қулай, ўзига
тортувчи, тушинарли тил ва услуб билан ёзилган. Баъзи усул ва фуруъ
китобаларида бўлганидек, тушуниш қийин бўлган жумлалар келмайди. Ушбу
муътабар асар кўп асрлардан буён кенг истифода қилиниб, қўлдан тушмай
келишига сабаб, унинг осон тили ва қулай услуби, деб хулоса қилиш мумкин.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
:
1.
Фатовои Қодихон. УзР ФА ШИ № 11228
.
2.
Аҳмад Камол Пошо. Табақот ал
-
мужтаҳидин. // Абу ‘Абдураҳмон ибн ‘Ақил
ал
-
Зоҳирий таҳрири остида.
–
Миср: Матба‘ат ал
-
Жабловий, 1977
.
3.
Абдулкарим ибн Муҳаммад ибн Мансур ас
-
Самъоний. Ал
-
Ансоб. 12 жилдли
/ Акрам ал
-
Буший таҳрири остида. − Қоҳира: Мактаба ибн Тамимийя, 1984
.
4.
Каважки Ю.З.
XI ve XII
Asırlarda Karahanlılar Devrinde M
a
vara’ al
-
Nahr İslam
Hukukçuları.
Анкара:
Sevinç Matbaası.
1976.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
441
5.
Муҳаммад Абдулҳай ал
-
Лакнавий. Ал
-
Фаво’ид ал
-
баҳиййа фи
тарожум ал
-
ҳанафиййа / Муҳаммад Бадруддин ан
-
Наоний
таҳрири остида. − Байрут: Дар ал
-
китаб ал
-
исламий, 1418/1998
.
6.
Абу Муҳаммад Абдул
-
Қодир
ибн Абул
-
Вафо Муҳаммад ибн Муҳаммад ал
-
Қураший
ал
-
Мисрий. Ал
-
Жавоҳир ал
-
музий‘а фи табақот ал
-
ҳанафиййа. 5 жилдли /
Абдулфаттоҳ Муҳаммад ал
-
Хулв таҳрири остида. –
Қоҳира: Ҳижр, 1993.
7.
Botirovich A. S. TARJIMASHUNOSLIKDA USLUB MUAMMOSINING O
‘RGANILGANLIGI //Ta’lim fidoyilari. –
2022.
–
Т
. 18.
–
№. 5. –
С
. 359-362.
8.
Ибн ал
-
‘Имод ‘Абдулҳай ибн Аҳмад ад
-
Димашқий. Шазарот аз
-
заҳаб фий
ахбор ман заҳаб. 10 жилдли.
/ Маҳмуд ал
-
Арна’ут таҳрири остида.
–
Байрут: Дор
ибн Касир, 1986
.
9.
Каҳҳола ‘Умар Ризо. Мў‘жам ал
-
муаллифин. 4 жилдли. –
Байрут: Му’ассаса
ар
-
рисола, 1993
.
10.
Зайнуддин Қосим ибн Қутлубуғо. Тож ат
-
тарожум фи табақот ал
-
ҳанафиййа. 1 жилдли / Муҳаммад Хойр Рамазон таҳрири остида. − Байрут: Дар ал
-
Қалам, 1992
.
11.
Хайруддин аз
-
Зириклий. Ал
-
А‘лом қомус тарожим лиш
-
шуҳури
ар
-
рижол
ван
-
нисо мин ал
-
араб ва
-
л
-
муста‘рибин ва
-
л
-
мусташриқин
. 8
жилдли. − Байрут
:
Дор ал
-
илм лил
-
малайин, 2002
.
