Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Differential characteristics of women
’
s speech
Gulrukhsoroy ABDULLAYEVA
Kokand State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
This article analyzed the concept of gender linguistics,
features of women
’
s speech in different situations, and aspects
of their speech different from men
’
s speech. Differences in
women
’
s speech based on age, era, profession, education, place
of residence, and style were highlighted.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
gender linguistics,
language,
speech,
grammatical,
lexical,
stylistic errors.
Ayollar nutqining differensial xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
genderlingvistikasi,
til,
nutq,
grammatik,
leksik,
uslubiy xatolar.
Ushbu maqolada genderlingvistika tushunchasi, ayollar
nutqining turli vaziyatlarga xos xususiyatlari, ular nutqining
erkaklar nutqidan farqli jihatlari tahlil etildi. Ayollar nutqining
yosh, davr, kasb, ma
’
lumoti, yashash joyi va tarzi kabi jihatlari
orqali farqlanishi yoritib berildi.
Дифференциальные характеристики женской речи
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
гендерная лингвистика,
язык,
речь,
грамматические,
лексические,
стилистические ошибки.
В данной статье проанализированы понятия гендерной
лингвистики, особенности женской речи в разных
ситуациях, аспекты их речи, отличные от мужской речи.
Выделены различия женской речи по таким аспектам, как
возраст, эпоха, профессия, образование, место жительства и
стиль.
1
Doctoral student, Kokand State Pedagogical Institute.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
616
KIRISH
Inson paydo boʻlibdiki, til uning muloqotiga xizmat qiladi. Insonning jamiyatdagi
oʻrnini til belgilaydi. Tilning qachon paydo boʻlganligi haqida aniq ma’lumot yoʻq,
hozirgacha tadqiq etib kelinmoqda. Tilning oʻrganilish sohalari majmuyi tilshunoslik
hisoblanadi. Hozirgi zamon tilshunosligi bir qancha zamonaviy yoʻnalishlar bilan
boyib bormoqda. Xususan, etnolingvistika, psixolingvistika, lingvokulturologiya,
paralingvistika, genderlingvistikasi shular jumlasidandir.
Hozirgi
zamon
tilshunosligida
“genderlingvistika”
tushunchasi
keng
qoʻllanilmoqda, ushbu tushuncha tilning “jins”ga mos tarzda tafavvutlanishini bildirib,
erkaklar va ayollar til lugʻat tarkibi,
nutqining oʻziga xosligini anglatadi. Genderlingvistika
tilshunslikdagi zamonaviy yoʻnalishlardan biri hisoblanib, dastlab “gender” atamasi
1968-yilda amerikalik olim Stoller tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan.
Hayotning turli jabhalarida erkak va ayollarning oʻziga xos qirralari namayon
boʻlganidek, tilshunoslikka ham bu sezilarli ravishda ta’sir koʻrsatadi. Shu
munosabat
bilan nutqning alohida turi
–
gender nutqi haqida gapirish oʻrinlidir. Erkaklar nutqiga xos
xususiyatlar
–
dangallik, qat
’iylik, turli xil emotivlarning kamligi, qargʻish soʻzlardan
deyarli foydalanmaslik kabilar xos boʻlsa, ayollardagi noziklig
-u latofat ulaning nutqiga
ham koʻchgan deb aytish mumkin.
METOD VA METODOLOGIYA
Ayollar nutqini tahlil etadigan boʻlsak, ularning yoshi, yashash tarzi, sharoiti,
ma
’lumoti, jamiyatda tutgan mavqeyi kabi bir qator omillar oʻz ta’
sirini
oʻtkazganini
koʻrishimiz mumkin. Xususan, oliy ma’
lumotli ayollar uchun deyarli grammatik, leksik,
uslubiy xatolarning mavjud emasligi hamda kam sonli imloviy va punktuatsion xatolar
kuzatiladi. Ular nutqining semantikaga boyligi, adabiy til me
’
yorlariga amal qilgan holda
oddiy, sodda gaplardan emas, murakkab qoʻshma gaplardan foydalanishi bilan
farqlanadi. Ma
’lumotga ega boʻlmagan ayollar nutqida esa, asosan sodda uslubdagi
gaplardan foydalanish, nutqida biroz gʻalizlikka yoʻl qoʻyishi, soʻzlarni xato talaffuz etish
holatlari, badiiylikdan xoli boʻlgan nutq usublaridan foydalanishini kuzatish mumkin.
–
Ana syurpriz-
u, mana syurpriz! Ana kir yuvadurgʻon moshina
-yu, mana dilbizor.
Agar shu syurpriz boʻlsa, bunday syurpriz bizning uyda boʻlmaydi!
Muhokama.
Yuqorida ta
’
kidalanganidek, ayollar nutqida ularning yoshi jihatini ham inobatga
olish darkor. Hozirgi kunda urf boʻlgan “yoshlar tili” katta yoshdagi ayollar nutqidan
tubdan farqlanadi. Ularning nutqida adabiy til me
’
yorlariga, imloviy qabul qilingan
normalar (orfografiya)ga, punktuatsion belgilarning toʻgʻri va oʻz oʻrnida ishlatilishiga
e
’tibor berilmaslik hollari uchrab turadi. Dialektik soʻzlar, jargonlar, chetdan kirib kelgan
soʻzlardan foydalanishda erkinliklari koʻzga tashlanadi. Lekin, katta yoshdagi ayollar
nutqiga e
’tibor berilsa, ularning yuqorida aytib oʻtilgan xatolardan holi, jumlalarning
soddaligi, qisqa va loʻndaligi bilan ajralib turadi. Bundan tashqari, katta yoshli ayollar
nutqida “xalq tili’dan foydalanish holatlari mavjud. Masalan, “aylanay”, “oʻrgilay”,
“girgitton”, “qoqindiq”, “yopiray” kabi leksemalarni kuzatish mumkin. Aksincha, yosh
ayol-qizlar nutqida bunday holat kamdan-kam holatlarda asosan, kesatiq ma
’
nosida
ifodalanadi. Ular nutqida “karoche”, “zato”, “tak
-
chto” kabi soʻzlarni kuzatish mumkin.
–
Ula, man aytgande bulib chiqmadi! Tak-chto, mani didimga mos kelmaskan.
O‘
z vaqtida munosabatlani t
o‘
xtatiymikin?!
–
Yaxshi oʻtiribsizmi, poshsho oyi?
–
Shukur aylanay. Oʻgʻlingizdan xabar bormi?
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
617
Yuqoridagi misolda koʻrinib turganidek “shukur, aylanay” soʻzlari yoshi ulugʻ ayollar
nutqiga xos bo‘lsa, varvar so‘zlardan, so‘zlarni chala talaffuz etish, qabul qilingan adabiy til
bormasidan uzoqlashish yoshlar nutqiga monand ekanligini koʻrishimiz mumkin.
Natija.
Ayollar nutqiga bundan tashqari ularning yashash hududi, sharoiti kabi omillar
ham bevosita ta
’
sir etmasdan qolmaydi. Xususan,
G‘
arb ayollari va Sharq ayollarining
nutqi tahlil etilganda, ushbu farqni yaqqol kuzatish mumkin.
G‘
arb ayollari suhbatdoshi
bilan qisqa, l
o‘
nda va keskin tarzda,
o‘
z hoxish istaklarini ochiqchasiga ifoda etishga
moyil b
o‘
lsa, Sharq ayollariga muloyimlik, kattalarga hurmat, shirinsuxanlik, hayo
andisha, hamiyatlilikning yuksak darajasi k
o‘
zga tashlanadi. Sharq ayollari nutqida
nisbatan b
o‘
ysunuvchanlik xususiyati k
o‘
zga tashlanadi. Masalan, Abdulla Qodiriyning
“O‘
tkan kunlar
”
asaridagi ayol personajlar nutqida ifodalanishini kuzatish mumkin.
Qutidor bir ishka tushungandek k
o‘
zini
o‘
ynatib oldi va s
o‘
radi:
–
Endi Toshkand bormas emishmi?
–
Bilmadim; chinmi, chin emasmi, haytovur qizingizdan eshitkandek b
o‘
l
g‘
an edim.
–
S
o‘
zlarimni uqdingmi?
–
dedi Mirzakarim qutidor.
–
Uqdim,uqdim
–
javob qaytardi Oftob oyim.
Yuqoridagi misolda k
o‘
rinib turganidek, Oftob oyim nutqida turmush
o‘
rto
g‘
iga
nisbatan b
o‘
ysunuvchanlik, itoatkorlik belgilari yaqqol k
o‘
zga tashlanadi.
Biroq, ushbu asarda
O‘
zbek oyim personaji tamomila boshqacha bir tusda
tasvirlanganki, bu ayol obrazi orqali biz ayollarning jamiyatda va oilada tutgan
o‘
rni,
dunyoqarashi nutqiga ta
’
sir etmasdan qolmasligini guvohi b
o‘
lamiz.
“O‘
zbek oyim ellik besh yoshlar chamaliq, chaladumbul tabi
’
atlik bir xotin b
o‘
lsada,
ammo eriga
o‘
tkirligi bilan mashhur edi. Uning
o‘
tkirligi nafaqat erigagina emas,
Toshkand xotinlari
g‘
a ham om edi.
O‘
zga xotinlar uning soyasiga salom berib, t
o‘
ylarda,
a
’
zalarda, qisqasi, yoq etgan yi
g‘
inlarda
g‘
i uylarining t
o‘
rini
O‘
zbek oyimga ata
g‘
an edi
” –
deb ta
’
riflanadi asarda.
Xasanalidan bu gapni eshitkan
O‘
zbek oyim chidab turolmadi:
“
Endi menga
mundoq
o‘g‘
ul kerak emas... Oq sutimni oqqa, k
o‘
k sutimni k
o‘
kka so
g‘
dim... Endi
Toshkandga kelmasin, ul
o‘
zboshimcha , betiyuq!
”
.
Berilgan misollardan O
‘
zbek oyim obrazini muallif mohirlik bilan uning nutqi
orqali ochib berganligini guvohi b
o‘
lamiz.
XULOSA
Xulosa
oʻrnida aytganda, ayollar nutqining oʻziga xos jihatlari hayotning turli
vaziyatlari va holatlarida namoyon boʻlishi, erkaklar nutqidan va oʻzi mansub boʻlgan
gender vakillarining nutqidan ham ba
’
zi hollarda farqlanishi kuzatiladi. Bu jihatdan,
ularning yoshi, yashash tarzi, ma
’
lumoti kabi farqlarni kuzatishimiz mumkin.
Ayollar nutqini tahlil etish asnosida, ularning yashash hududi Sharq va
G‘
arb
ayollari nutqining bir biridan farqi, ishlatiladigan s
o‘
zlari,
o‘
zlarini tutishlaridan tortib
ular kiyadigan liboslarigacha bir birlaridan farqlanishini guvohi b
o‘
lishimiz mumkin.
Ayollar nutqining yosh jihatdan farqlanishini tahlil etadigan b
o‘
lsak, ulardagi hayot
tajribasining bu
o‘
rinda necho
g‘
lik katta ahamiyat kasb etishini anglaymiz. Hayoti
davomida, uning past-u balandlari, chi
g‘
iriqlaridan
o‘
tgan ayol bilan, endigina 18 yoki
20 bahorni qarshi olgan qizning dunyoqarashi , fikrlashi, nutqi va unda q
o‘
llanuvchi
s
o‘
zlar, ishlatiladigan lu
g‘
at tarkibining yer-u osmoncha farqi bor.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
618
Qayd etilgan tahlillardan shu xulosaga kelish mumkinki, ayollar, ularning nutqi,
s
o‘
zlashish madaniyati kabi xususiyatlari juda ham keng qamrovli b
o‘
lib, ular ustida
alohida izlanishni talab etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
1. Raximberganova Dinora "Ayollar nutqida genderologik xususiyatlarning aks
etishi"
2. "Mahallada duv-duv gap "filmi
3. www.telegram.org
4.
Oʻtkir Hoshimov "Dunyoning ishlari" ‘Kaltakesakning dumi’ hikoyasi
5.
S.Moʻminov "Soʻzlashish san’ati". Fargʻona nashriyoti 1997.
6.
Abdulla Qodiriy " O‘tkan kunlar" B –
72
–
80.
