Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Usage and meanings of the relationship term “father” in
discourse
Nigora AKHTAMOVA
Bukhara State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
This article explores the meaning of the term "father" both in
oral speech and in works of art, with special attention paid to
the use of this term in figurative meanings. The authors analyze
how suffixes influence semantic diversity and changes in the
meaning of the word "father".
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
"Father" kinship term,
discourse,
colloquial speech,
kinship terms,
multiple meanings,
common nouns.
“Ota” qarindoshlik terminining diskursda qo’llanilishi
hamda ma’nolari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ota qarindoshlik termini,
diskurs,
og‘zaki nutq,
qarindoshlik atamalari,
ko‘chma ma’no,
atoqli otlar.
Ushbu maqolada diskurs ya’ni og‘zaki nutq jarayonida
hamda badiiy asarlar tarkibida “ota” terminining ma’nolari,
ushbu terminning qo‘shimchalar qabul qilib, o‘z ma’nosidan
tashqari ko‘chma ma’nolarda ham qo‘llanilishi yoritib berilgan.
Употребление и значения термина «отец» в дискурсе
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
термин родства «Отец»
,
дискурс, устная речь,
термины родства,
переносное значение,
имена собственные.
В данной статье исследуются значения термина «отец»
как в устной речи, так и в художественных произведениях,
особое внимание уделяется использованию этого термина
в переносных значениях. Авторы анализируют, как
суффиксы влияют на семантическое разнообразие и
изменения в значении слова «отец»
.
1
Basic Doctoral Student, Bukhara State University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
649
Ma
’
lumki, har qanday terminlar shu jumladan, qavm-qarindoshlik terminlari ham
qan
с
halik turg
ʻ
un bo
ʻ
lmasin, zamon o
ʻ
tishi, jamiyatning o
ʻ
zgarishi, oila, nikoh
formalarining yangi shakllari va ular o
ʻ
rtasidagi munosabatlarning o
ʻ
zgarishi bilan
ishlatilib kelinayotgan qavm-qarindoshlik terminlarining ma
’
no doirasi ham kengayadi,
yangi turlari paydo bo
ʻ
ladi. Hozirgi tilda qo
ʻ
llanilayotgan har bir termin paydo bo
ʻ
lgan
vaqti jihatidan ham, turli funksiyalarda qo
ʻ
llanilishi va har xil o
ʻ
zgarish va yangiliklarni
qabul qilish jihatidan ham o
ʻ
ziga xos tarixga egadir. O
ʻ
zbek tilidagi qavm-qarindoshlik
terminlari hozirgi holga kelgun
с
ha ko
ʻ
p davrlarni va turli bosqi
с
hlarni bosib o
ʻ
tdi. O
ʻ
zbek
tilida ota termini bir qan
с
ha ko
ʻс
hma ma
’
nolarda qo
ʻ
llaniladi. O
ʻ
zbek tilida biron-bir
inson u
с
hun qadrli, muqaddas meros, an
’
ana, odat, udum yoki narsa-buyumga nisbatan
ota meros, ota kasb, ota udum kabi ota terminiga qo
ʻ
shilib kelu
с
khi so
ʻ
zlar mavjud
. Katta
bo
ʻ
lga
с
h, hammollik menga ham ota kasb bo
ʻ
lib qoldi. (P. Qodirov)
Ota soʻzining bir neсhta koʻсhma ma’nolari ham mavjud.
a)
Biror ish yoki harakatni boshlab bergan, unga asos solgan kishi haqida:
Abdulla Qodiriy oʻzbek
roman
с
hiligi otasidir.
Jukovskiy
–
rus aviatsiyasining otasi.
b)
El-yurtga bosh
с
hilik qiluv
с
hi yoshi yoki
mansabi ulugʻ zot haqida.
c)
Tayyorlan, qizim. Sanga yurt otasi ellikboshimiz gapiradilar. (Oybek,
Qutlugʻ qon.)
Hozirgi kunda prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev haqida gapirilganda ham
ota, otamiz,
el-yurt otasi
kabi
ota soʻzini
qoʻllanilish holatlarini kuzatish mumkin. [1; 34]
Kuni ke
сha otamizning yangi farmonlari e’lon qilindi. (“Xalq soʻzi”
gazetasidan.)
El-yurt otasi
–
prezidentimizning sharofatlari bilan mamlakatimiz gullab
–
yashnadi,
tobora rivojlandi.
Ismoilov oʻzining tadqiqi davomida ota terminining leksik
-grammatik
qoʻllanilishlari haqida ham toʻxtalib oʻtadi, jumladan:
Ota termini oʻzbek tilida
-lik, -liq
affiksoidlarini olgan holda
yangi qoʻshimcha
ma’no kasb etadi:
otaning oʻz bolasiga nisbatan mehri, burchi, sevgisi, muhabbati kabi
ma’nolarni ifodalaydi; biror shaxsga nisbatan
otalarcha gʻamxoʻrlik, mehribon boʻlish
ma’nosini bildiradi
. Otam boʻlmasangiz ham, meni
otalik muhabbati bilan sevgan
sodiq va mehribon bir kishimsiz, ya’ni ma’naviy otam. (A.
Qodiriy, “Oʻtkan kunlar”).
Haqiqatan ham koʻrish mumkinki, bu gapda otaning oʻz bolasiga nisbatan mehrini
bildirib kelmoqda.
–
lar+cha murakkab affiksoidi turkiy tillarda ota terminiga qoʻshilib kelib
, biror
shaxsga
otalik qilmoq, unga mehribonlik koʻrsatmoq kabi ma’no ottenkalarini ifodalaydi
:
Jalil bobo oʻzining ingichka panjalari bilan Gulining qoʻllarini siypalab, otalarcha erkaladi
va qizni yupatish tilagida kulib qoʻydi. (Oila va jamiyat)
–
liq affiksoidi
oʻzbek tilida ota terminiga qoʻshilib, uning ma’nosi
yuqoridagi
–
lik
affiksoidi bilan kelgan ma’nodan butunlay farq qiladi.
Bu affiksoid bilan Oʻrta Osiyo
xalqlarining feodal xonliklari davridagi yuqori martabali shaxslar mansabi ma’nosi
ifodalangan [2; 42].
Bu toʻgʻrida Radlovning
lugʻatida
a t a l i k
Turkistondagi yuqori
mansab deb koʻrsatiladi.
U
(Yusufbek Xoji) javob bergali ham qoʻrqar edi. Uningcha, ish juda nozik, gʻoyatda
qoʻrqinchli edi. chunki Margʻilon zindonida yotuckhi qipchoq dushmani boʻlgan Azizbek
otaligʻining
oʻgʻli edi.
–
li affiksi
ota terminiga qoʻshilib biror shaxsning otasi
borligini ifodalaydi
: Oʻlgan
olpim tirilib kelar deyman yor-
yor, Yodgorjonim otali boʻlur deyman yor
-
yor. (“Alpomish”)
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
650
7)
–
lar
koʻplik ota terminiga qoʻshilib keladi va uning ma’nosini butunlay yangi
ma’nodagi qarindoshkhilik terminiga oʻzgartiradi
,
ya’ni bobo –
otasining otasining otasi
ma’nosini ifodalab keladi:
Otalar soʻzi –
aqlning koʻzi.
Xuddi shunday ma’noda ota terminining takrorlanishi tufayli ham bobo ma’nosini
ifodalab keladi:
Shuncha yillardan buyon nomlari unutilmaganini qarang-a! Men otamning
otasi kim boʻlganini bilmayman
-
u…
(P.
Qodirov) Bunday xususiyat “Boburnoma”da va
oʻzbek klassik adabiyotida koʻp uchraydi: Ota
-otalaridin beri (Bobur)
8)
oʻzbek tilida ota termini bobo termini bilan juftlashib kelib, avlod
-ajdod
ma’nosini ifodalaydi:
Ota-
bobolarimizdan qolgan merosni avaylab asramogʻimiz kerak.
(Xalq soʻzi)
Yana oʻzbek tilida ota soʻzi shaxs
otiga qoʻshilib keladi va xuddi shunday
begonalarga nisbatan hurmat, izzat ma’nosini bildiradi.:
“Asrorqul ota rayonimizda eng zoʻr agitator… Ota shu yerda turib Berlinga oʻq
qoʻyayotibdi” dedi. (A.Qahhor, Asror bobo.)
Yoʻlchi kechalari zerikkan chog’larida
Shokir ota doʻkonxonasiga kirib yurib u bilan
ota-
bola boʻlib qolgan edi. (Oybek “Qutlugʻ qon”)
Ismoilovning yozishicha, “Oʻzbek tilida –xon affiksoidi ham mavjud boʻlib, bu
qoʻchimkcha turkiy tillar ichida oʻzbek tili uchun xos boʻlib, birgina ota terminiga
qoʻshilib keladi
va koʻpincha
katta yoshdagi
begona erkak shaxslarni hurmatlash va oʻz
otalarini erkalatish ma’no boʻyogʻini beradi”. [3;27]
–
Bardammisiz, otaxon?
–
dedi Musa,
cholning xiragina sersoqol yuziga tikilib va joʻrttaga soʻradi. (Bekajon)
Bunda choʻlponlar otaxoni Qobil bobo istiqomat qiladi. (Oila va jamiyat.)
Tajribakor qariyalar mehnat qilayotgan dalalarda gʻoʻzaning avjini koʻrib hamma havas
qiladi… Otaxonlarning himmati baland. (Oʻzbekiston ovozi.)
Koʻrib turganimizdek, otaxon termini begona, katta yoshdagi erkaklarga, nuroniy
qariyalarga nisbatan ishlatilib ularga hurmat
–
ehtiromni ifodalaydi. Shuningdek shaxs
nomlarini bildiruvchi otlarga ham qoʻshilib keladi: Dehqon ota
,
Boy ota; Bogʻbon ota; Usta
ota. Lekin dada, ada variantlari bunday xususiyatlarga ega emas.
Ismoilov oʻzining tadqiqi davomida ota terminining leksik
-grammatik
qoʻllanilishlari haqida ham toʻxtalib oʻtadi, jumladan:
3)
Ota termini oʻzbek tilida
-lik, -liq
affiksoidlarini olgan holda
yangi qoʻshimcha
ma’no kasb etadi:
a)
otaning oʻz bolasiga nisbatan mehri, burchi, sevgisi, muhabbati kabi ma’nolarni
ifodalaydi; biror shaxsga nisbatan
otalarcha gʻamxoʻrlik, mehribon boʻlish
ma’nosini
bildiradi
. Otam boʻlmasangiz ham, meni
otalik muhabbati bilan sevgan sodiq va
mehribon bir kishimsiz, ya’ni ma’naviy otam. (A.
Qodiriy, “Oʻtkan kunlar”).
Haqiqatan
ham koʻrish mumkinki bu gapda otaning oʻz bolasiga nisbatan mehrini bildirib kelmoqda.
b)
oʻzbek tilida
-lik affiksoidini olgan ota termini
yuqoridagi ma’nolaridan tashqari
butunlay
yangi ma’noda, ya’ni biror tashkilotga, kolxozga, maktabga va shu singari
jamoat joylariga ikkinchi bir tashkilotning yordamlashishi, unga har tomonlama
koʻmaklashuvchi tashkilotni ifodalab keladi:
Koʻp otalik tashkilotlari maktablarga
qoʻshimcha binolar berib, diqqatga sazovor ish qildilar. (“Qibray sadosi”).
4)
–lar+cha murakkab affiksoidi turkiy tillarda ota terminiga qoʻshilib kelib, biror
shaxsga
otalik qilmoq, unga mehribonlik koʻrsatmoq kabi ma’no ottenkalarini ifodalaydi
:
Jalil bobo oʻzining ingikhka panjalari bilan Gulining qoʻllarini siypalab, otalarcha erkaladi
va qizni yupatish tilagida kulib qoʻydi. (Oila va jamiyat)
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
651
5)
–
liq affiksoidi
oʻzbek tilida ota terminiga qoʻshilib, uning ma’nosi
yuqoridagi
–
lik
affiksoidi bilan kelgan ma’nodan butunlay farq qiladi.
Bu affiksoid bilan Oʻrta Osiyo
xalqlarining feodal xonliklari davridagi yuqori martabali shaxslar mansabi ma’nosi
ifodalangan. [1;34] Bu toʻgʻrida Radlovning
lugʻatida
a t a l i k
Turkistondagi yuqori
mansab deb koʻrsatiladi.
U (Yusufbek Xoji)
javob bergali ham qoʻrqar edi. Uningcha, ish juda nozik, gʻoyatda
qoʻrqinchli edi. Chunki Margʻilon zindonida yotuvchi qipchoq dushmani boʻlgan Azizbek
otaligʻining
oʻgʻli edi.
6)
–
li affiksi
ota terminiga qoʻshilib biror shaxsning otasi borligini ifodalaydi
:
Oʻlgan olpim tirilib kelar deyman yor
-
yor, Yodgorjonim otali boʻlur deyman yor
-yor.
(“Alpomish”)
7)
–
lar
koʻplik ota terminiga qoʻshilib keladi va uning ma’nosini butunlay yangi
ma’nodagi qarindoshchilik terminiga oʻzgartiradi, ya’ni bobo –
otasining otasining otasi
ma’nosini ifodalab keladi:
Otalar soʻzi –
aqlning koʻzi.
Xuddi shunday ma’noda ota terminining takrorlanishi tufayli ham bobo ma’nosini
ifodalab keladi:
Shuncha yillardan buyon nomlari unutilmaganini qarang-a! Men otamning
otasi kim boʻlganini bilmayman
-
u…
(P.
Qodirov) Bunday xususiyat “Boburnoma”da va
oʻzbek klassik adabiyotida koʻp uchraydi: Ota
-otalaridin beri (Bobur).
8)
oʻzbek tilida ota termini bobo termini bilan juftlashib kelib, avlod
-ajdod
ma’nosini ifodalaydi:
Ota-
bobolarimizdan qolgan merosni avaylab asramogʻimiz kerak.
(Xalq soʻzi)
9)
oʻzbek tilida ota termini ona termini bilan birga juftlashib ham keladi va bu
vaqtda ota termini har doim birinchi oʻrinda, birinchi komponent boʻlib keladi va
jamlovchi
–
ota va onani ifodalovchi yangi ma’no boʻyoqlariga ega boʻladi:
Ota-onamning
rozi-
rizoligi bilan safarga otlandim. (“Oila va jamiyat”gaz.dan)
10)
Ismoilovning yozishicha, oʻzbek tilida ota soʻzi
nur
soʻzi bilan Nurota
formasida juftlashib togʻning
,
joyning nomini ifodalab keladi. Bundan tashqari, ota soʻzi
har xil atoqli otlar bilan birikib oʻzining asl ma’nosini yoʻqotib muqaddas joy nomlarini
ham ifodalab keladi: Masalan,
Zangiota, Choʻponota, Buvraota, Avliyo ota
kabi [3;27].
Yuqoridagilardan shunday xulosa qilish mumkinki, ota termini oilaning tayanchi,
farzandiga nisbatan mas’uliyatni oluvchi shaxs sifatida qaraladi. Kundalik hayotimizda
qoʻllanuvсhi bu soʻzning farzandli inson sifatidagina emas, balki boshqa ma’nolarda
qoʻllaniluvchi koʻrinishlari mavjud ekanligi ham oʻziga xos xususiyatlarga ega ekanligi
oydinlashdi.
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Abduhamidova
D.A. “O‘zbek va yapon tillarida qarindosh
-
urug‘chilik bilan
bog‘liq leksikaning qiyosiy tadqiqi” T.:2013
2.
Mirzayev T., Musoqulov A., Sarimsoqov B., “O ‘zbek xalq maqollari” T.: “Sharq” 2012.
3.
Исмоилов И. Туркий тилларда қавм
-
қариндошлик терминлари. –
Тошкент:
Фан, 1966. –
B.27
4.
Mirzayev T., Musoqulov A., Sarimsoqov B
., “
O
‘
zbek xalq maqollari
”
T
.: “
Sharq
” 2012.
