Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The realization of the term "Futurity" in English and
Uzbek
Ziodakhan ALIYEVA
Andijan State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
Humanity was created in such a way that it wants to create
unique innovations in the world. It is true that, innovations have
been made before and are still being made. If we pay attention
to the definition of the lexeme of futurology given in Wikipedia:
Futurology (lat. futurum
–
future and ...logy)
–
in a broad sense
–
a general concept or set of ideas about the future of humanity,
universal problems; in a narrow sense, it is a field of science
that provides an opportunity to predict the future of social
processes and processes related to the development of science
and technology. Currently, there are two main trends in
Futurology. Among them, supporters of the first direction
–
"ecological pessimism" predict the negative consequences of
human development, supporters of the second direction
–
representatives of scientific and technical optimism believe that
it is possible to save human civilization based on the positive
possibilities of technological development.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
futurology,
the future of humanity,
universal problems,
prediction.
Ingliz va
o‘zbek tillarida “futurallik” atamasini voqelanishi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
futurologiya,
insoniyat kelajagi,
umumbashariy muammolar,
bashorat qilish.
Insoniyat yaratilibdiki, dunyoda
o‘
ziga hos yangiliklar
yaratishni hohlab yashaydi. T
o‘g‘
ri, yangiliklar avval ham qilingan
va hozirda ham yaratilishda davom etmoqda. Futurologiya
leksemasiga Vikipediyada berilgan ta
’
rifga e
’
tiborimizni qaratsak:
Futurologiya (lot. futurum
–
kelajak va ...logiya)
–
keng maʼnoda –
insoniyat kelajagi, umumbashariy muammolar haqidagi umumiy
konsepsiya yoki tasavvurlar majmuasi; tor maʼnoda –
ijtimoiy
jarayonlar hamda fan-texnika taraqqiyotiga oid sohalardagi
1
Teacher, Andijan State Institute of Foreign Languages. Andijan, Uzbekistan.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
673
jarayonlarni izchillikda oʻrganish va kelajagini bashorat qilish
imkoniyatini beradigan fan sohasi, “bashorat qilish” soʻzining
sinonimi hisoblanadi. Hozirgi vaqtda Futurologiyada ikkita asosiy
yoʻnalish kuzatiladi. Ulardan birinchi yoʻnalish –
“ekologik
pessimism” tarafdorlari insoniyat rivojining salbiy oqibatlarini
bashorat qilsalar, ikkinchi y
o‘
nalish tarafdorlari
–
ilmiy-texnikaviy
optimizm namoyandalari texnologiya taraqqiyotining ijobiy
imkoniyatlari asosida insoniyat sivilizatsiyasini saqlab qolish
mumkin, deb hisoblaydilar.
Реализация термина «будущее» в английском и
узбекском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
футурология,
будущее человечества,
общечеловеческие
проблемы,
предсказание.
Если обратить внимание на определение лексемы
футурологии, данное в Википедии: Футурология (лат.
futurum
–
будущее и…логия) –
в широком смысле –
общее
понятие или совокупность представлений о будущем
человечества, общечеловеческих проблемах; в узком смысле
–
это область науки, дающая возможность прогнозировать
будущее социальных процессов и процессов, связанных с
развитием науки и техники. Статья исследует двойственную
природу инноваций в контексте футурологии, области
науки, изучающей будущее человечества и его социальные и
технологические аспекты. Футурология, как указывается в
статье, разделяется на два основных направления:
экологический
пессимизм,
который
предсказывает
негативные последствия развития человечества, и научно
-
технический оптимизм, который видит в технологическом
прогрессе способ спасения человеческой цивилизации.
Статья обсуждает эти противоположные взгляды и
представляет анализ текущих инноваций и их влияния на
будущее общества.
Insoniyat yaratilibdiki, dunyoda o
‘
ziga hos yangiliklar yaratishni hohlab yashaydi.
To‘g‘ri, yangiliklar avval ham qilingan va hozirda ham yaratilishda davom etmoqda. Demak,
bundan ko‘rinib turibdiki, zamon bizdan ham o‘ziga hos yangliklarni yaratishni talab
etmoqda. Biz ham tilshunos sifatida hozirgi kunda dolzarb masalalardan biri bo‘lgan
futurologiya
atamasi haqida ozroq to‘htalib o‘tmoqchimiz.
Dastavval,
futurologiya
leksemasiga Vikipediyada berilgan ta’rifga e’tiborimizni
qaratsak:
Futurologiya
(lot. futurum
–
kelajak va ...logiya)
–
keng maʼnoda
–
insoniyat
kelajagi, umumbashariy muammolar haqidagi umumiy konsepsiya yoki tasavvurlar
majmuasi;
tor maʼnoda
–
ijtimoiy jarayonlar hamda fan-texnika taraqqiyotiga oid
sohalardagi jarayonlarni izchillikda oʻrganish va kelajagini bashorat qilish imkoniyatini
beradigan fan sohasi,
“
bashorat qilish
”
soʻzining sinonimi hisoblanadi. 1943
-yil nemis
sotsiologi O. Fleytxeym
“
Futurologiya
”
terminini
kelajak haqidagi fan
sifatida ishlatishni
tilshunos olimlardan biri Oldosu Xaksliga yozgan xatida ishlatish tashabbusi bilan chiqadi va
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
674
Xaksliga taklif qilgan va tilshunos olim ham uning fikrlarini ma’qullagan. Futurologiyaga
birinchi ilmiy bashorat qilishga urinishlar XIX asr oxirida paydo bo‘lib, Geogr Ermanning
“Germaniya 2000da” (1891), Ivan Blionning “Kelajakdagi urush va ularning iqtisodiy
oqibatlari” (1897), Gyustav de Molinarining “Kelajakdagi jamiyatni siyosiy va iqtisodiy
tashkil qilishning xomaki chizmasi” (1899), “Gerbert Uellsning “Oldindan zavqlanish” (1901)
kabi asarlar yaratilgan.
Hozirgi vaqtda Futurologiya
da ikkita asosiy yoʻnalish kuzatiladi. Ulardan birinchi
yoʻnalish –
“
ekologik pessimism
”
tarafdorlari insoniyat rivojining salbiy oqibatlarini
bashorat qilsalar, ikkinchi yo‘nalish tarafdorlari –
ilmiy-texnikaviy optimizm namoyandalari
texnologiya taraqqiyotining ijobiy imkoniyatlari asosida insoniyat sivilizatsiyasini saqlab
qolish mumkin, deb hisoblaydilar [1.25]. Sotsiolog O.
Fleytxeymning fikrlarini qo‘llab
-
quvvatlagan holda, biz ham
futurologiya
terminini kelajakni bashorat qilish, ilmiy-
texnikaviy texnologiya taraqqiyotining ijobiy imkoniyatlarini yaratish bosqichi bo‘la oladi
deb hisoblaymiz.
Insoniyat borki, uni ertaga nima kutayotganini bilishni xohlab yashaydi. Bu hohish
insoniyat tafakkuri paydo bo‘lgandan beri mavjud bo‘lib, kelajakni bashorat qilib yashashni
va uni kelajakda nimalar kutyotganini bilishga intilib yashaydi.
Endi esa
futurologiya
terminiga ingliz tilida Vikipediyada berilga ta’rifni ham berib
o‘tsak:
Futures studies
,
futures research
,
futurism
, or
futurology
is the systematic,
interdisciplinary and holistic study of social/technological advancement, and other
environmental trends; often for the purpose of exploring how people will live and work in
the future. Predictive techniques, such as forecasting, can be applied, but contemporary
futures studies scholars emphasize the importance of systematically exploring alternatives.
In general, it can be considered as a branch of the social sciences and an extension to the
field of history. Futures studies (colloquially called "
futures
" by many of the field’s
practitioners) seeks to understand what is likely to continue and what could plausibly
change. Part of the discipline thus seeks a systematic and pattern-based understanding of
past and present, and to explore the possibility of future events and trends.
Ingliz tilida berilgan manbalarda ham
futurologiya
termini kelajakni o‘rganuvchi
yoki bashorat qiluvchi fan bo‘lib,
ijtimoiy/texnologik taraqqiyot va boshqa ekologik
tendentsiyalarni tizimli, fanlararo va yaxlit o‘rganish hisoblanib, ko‘plab odamlar kelajakda
qanday yashashi va ishlashini o‘rganish uchun hisoblanadigan yo‘nalish ekanligi ta’kidlanadi.
O‘zbekiston milliy entsiklopediyasidagi ma’lumotlarda ko‘rsatilishicha,
futurologiya
ikki yo‘nalishda shakl
langan.
Birinchi yo‘nalish
–
ekologik pessimizm tarafdorlari insoniyat
rivojining salbiy oqibatlarini bashorat qilsalar, ikkinchi yo‘nalish –
ilmiy-texnikaviy
optimizm namoyandalari texnologiya taraqqiyotining ijobiy imkoniyatlari asosida insoniyat
tsivilizatsiyasini saqlab qolish mumkin, deb hisoblaydilar.
Qomus.info.
manbalarida ko‘rsatilishicha
futurologiya
(lot.
futurum
–
kelajak
va…logiya) –
keng maʼnoda
–
insoniyat kelajagi, umumbashariy muammolar haqidagi
umumiy konsepsiya yoki tasavvurlar majmuasi;
tor
maʼnoda
–
ijtimoiy jarayonlar hamda
fantexnika taraqqiyotiga oid sohalardagi jarayonlarni izchillikda oʻrganish va kelajagini
bashorat qilish imkoniyatini beradigan fan sohasi hisoblaniladi [4.35].
“
Futurologiya
” termini lotincha “futurum” –
“kelajak”
va yunoncha “logos” –
“fan”
so‘zlaridan olingan bo‘lib, kelajakni ekstra
-polyatsiya (narsa va hodisaning bir qismini
kuzatish asosida olingan, xulosalarni uning boshqa qismiga yoyish yoki tatbiq etish) yo‘li
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
675
bilan mavjud texnologik, iqtisodiy va ijtimoiy holatni tahlil qilgan holda oldindan aytib
berishga harakat qiladi.
“Futurolog”
atamasi mo‘jizaviy tarzda bashorat qilishni bildirmaydi, balki mavjud
voqelikning taraqqiy qilish darajasi, tezligi, o‘zgarishlarning oqibatlarini tahlil qilib o‘rganadi.
Hozirda futurolog sifatida tan olingan olimlar bor. Ular asosan texnologik an’analarni
o‘zlashtirgan va o‘z kitoblarida kuzatish natijalari, fikr va xulosalari, bashoratlarini keltirib
o‘tishgan. Shunday mutaxassislardan biri Olvin Tofflerdir. Uning “Madaniyat iste’molchilari”,
“Uchinchi to‘lqin nazariyasi”, “Kelajak bilan to‘qnashuv” kabi asarlari mashhur.
Ingliz tilida berilgan Britannica saytida
futurologiyaga
quyidagi ta’riflar
keltirilganligini ko‘rishimiz mumkin:
futurology
, in the social sciences, the study of current
trends in order to forecast future developments. While the speculative and descriptive
aspects of futurology are traceable to the traditions of utopian literature and science fiction,
the methodology of the field originated in the “technological forecasting” developed near the
end of World War II, of which
Toward New Horizons
(1947) by Theodore von Kármán is an
important example [3.65]. Tarjimasi esa quyidagicha:
futurologiya,
ijtimoiy fanlarda,
kelajakdagi rivojlanishlarni bashorat qilish uchun hozirgi tendentsiyalarni o‘rganadi.
Futurologiyaning spekulyativ va tavsifiy jihatlari utopik adabiyot va ilmiy fantastika
an’analariga taalluqli bo‘lsa
-da, ushbu sohaning metodologiyasi Ikkinchi Jahon urushi oxiriga
yaqin ishlab chiqilgan
“
texnologik prognozlash
”
birikmasidan dan kelib chiqqan bo‘lib,
undan
“
Yangi ufqlar tomon
”
(1947) Teodor fon Karman muhim misoldir.
At the RAND Corporation in California during the 1950s, Herman Kahn and others
pioneered the so-called scenario technique for analyzing the relationship between weapons
development and military strategy. Later Kahn applied this technique in On Thermonuclear
War (1960), a book that examines the potential consequences of a nuclear conflict. During
the time of Kahn’s first studies, the mathematician Olaf Helmer, also at RAND, proposed a
theoretical basis for the use of expert opinion in forecasting.
Tarjimasi
: 1950-yillarda
Kaliforniyadagi RAND korporatsiyasida Herman Kan va boshqalar qurol ishlab chiqish va
harbiy strategiya o‘rtasidagi munosabatlarni tahlil qilish uchun stsenariy deb ataladigan
texnikani yaratdilar. Keyinchalik Kan bu usulni "Thermonuclear War" (1960) kitobida,
yadroviy mojaroning mumkin bo‘lgan oqibatlarini o‘rganadi. Kanning birinchi tadqiqotlari
davrida matematik Olaf Xelmer ham RANDda prognozlashda ekspert xulosasidan
foydalanishning nazariy asosini taklif qildi.
In 1964 the French social scientist Bertrand de Jouvenel published L’Art de la
conjecture (The Art of Conjecture), in which he offered a systematic philosophical rationale
for the field. The following year the American Academy of Arts and Sciences formed its
Commission on the Year 2000 “to anticipate social patterns, to design new institutions, and
to propose alternative programs”; the commission’s 1967 report constituted the first wide
-
ranging futurological study in the United States [3.96].
Tarjimasi:
1964-yilda frantsuz
ijtimoiy olimi Bertrand de Jouvenel L’Art de la conjecture (Gazochilik san’ati) asarini nashr
etdi, unda u ushbu soha uchun tizimli falsafiy mantiqni taklif qildi. Keyingi yili Amerika
san’at va fanlar akademiyasi 2000
-
yilda “ijtimoiy naqshlarni oldindan ko‘rish, yangi
institutlarni loyihalash va muqobil dasturlarni taklif qilish” uchun komissiyasini tuzdi;
komissiyaning 1967-
yilgi hisoboti Qo‘shma Shtatlardagi birinchi keng ko‘lamli futurologik
tadqiqot bo‘ldi.
The field was brought to wide popular attention in 1972 when Dennis Meadows and
colleagues at the Massachusetts Institute of Technology published
The Limits to Growth,
based on a study commissioned by the Club of Rome, an international assembly of business
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
676
leaders. This report focused on hypotheses derived from a computer model of the
interaction of various global socioeconomic trends; it projected a Malthusian vision in which
the collapse of world order would result if population growth, industrial expansion, and
increased pollution, combined with insufficient food production and the depletion of natural
resources, were to continue at current rates. To offset these trends, the report called for “a
Copernican revolution of the mind,” to reevaluate the belief in endless growth and the tacit
acceptance of wastefulness. Besides zero population growth and a leveling-off of industrial
production, the report also recommended increased pollution control, the recycling of
materials, the manufacture of more durable and repairable goods, and a shift from consumer
goods to a more service-oriented economy. The U.S. government-commissioned
Global 2000
Report to the President
(1981) reiterated many of these concerns.
Tarjimasi:
1972-yilda
Dennis Meadouz va Massachusets texnologiya institutidagi hamkasblari biznes
rahbarlarining xalqaro assambleyasi bo‘lgan Rim klubi topshirig‘i asosida o‘tkazilgan "O‘sish
chegaralari" asarini nashr etishganda, bu soha keng omma e’tiboriga tushdi. Ushbu hisobot
turli global ijtimoiy-
iqtisodiy tendentsiyalarning o‘zaro ta’sirining kompyuter modelidan
olingan farazlarga qaratilgan; u, agar aholi sonining ko‘payishi, sanoatning kengayishi va
ifloslanishning kuchayishi, oziq-ovqat ishlab chiqarishning etarli emasligi va tabiiy
resurslarning kamayishi hozirgi sur’atlarda davom etsa, dunyo tartibining qulashi natijasida
paydo bo‘ladigan Maltuscha qarashni prognoz qildi. Ushbu tendentsiyalarni bartaraf etish
uchun hisobot cheksiz o‘sishga bo‘lgan ishonchni va isrofgarchilikni so‘zsiz qabul qilishni
qayta ko‘rib chiqish uchun “Kopernik ong inqilobi”ga chaqirdi. Hisobotda aholi sonining nol
o‘sishi va sanoat ishlab chiqarishini tekislashdan tashqari, ifloslanishni nazorat qilishni
kuchaytirish, materiallarni qayta ishlash, ko‘proq bardoshli va ta’mirlanadigan tovarlar
ishlab chiqarish va iste’mol tovarlaridan ko‘proq xizmat ko‘rsatishga yo‘naltirilgan
iqtisodiyotga o‘tish tavsiya etiladi. AQSh hukumati tomonidan Prezidentga topshirilgan
Global
2000 hisobotida (1981) bu xavotirlarning ko‘pchiligi yana bir bor takrorlangan.
Criticism
of these and other studies has centred mainly on the limitations of models
and the subjective, interpretive nature of projections based on them. Futurologists generally
acknowledge these difficulties but emphasize the increasing sophistication of their analytic
techniques, which draw from such fields as mathematics, economics, environmental
research, and computer science.
Tarjimasi:
Ushbu va boshqa tadqiqotlarning tanqidi asosan
modellarning cheklovlari va ularga asoslangan proektsiyalarning sub’ektiv, sharhlovchi
xarakteriga qaratilgan. Futurologlar odatda bu qiyinchiliklarni tan olishadi, lekin
matematika, iqtisod, atrof-
muhitni o‘rganish va informatika kabi sohalardan kelib
chiqadigan analitik texnikasi tobora takomillashib borayotganini ta’kidlaydilar.
Other notable basic works in futurology include Future Shock (1970) by Alvin Toffler,
The Coming of Post-Industrial Society (1973) by Daniel Bell, The Fate of the Earth (1982) by
Jonathan Schell, and The Green Machines (1986) by Nigel Calder.
Tarjimasi
: Futurologiya
bo‘yicha boshqa muhim asosiy ishlar qatoriga Alvin Tofflerning “Kelajak zarbasi” (1970),
Deniel Bellning “Post
-
industrial jamiyatning kelishi” (1973), Jonatan Shellning "Yer taqdiri"
(1982) va “Yashil mashinala”" (1986) kiradi. Nayjel Kalder.
Yuqorida biz ingliz tilidagi berilgan materiallar asosida futurologiyani voqelanishi
haqida ozroq to‘htalib o‘tgan bo‘lsak, endi esa o‘zbek tili futurologiyasi haqida ozroq
ma’lumotlar berib o‘tmoqchimiz.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
677
Bizga ma’lumki, kelajakka bo‘lgan intilish nafaqat tabiatga nisbatan, balki insonlar
taqdirini bilishga ham qaratilgan bo‘lishi o‘zbek madaniyatida ham katta ro‘l o‘ynaydi. Bunga
misol tariqasida folbinlar, munajjimlar faoliyatini misol qilib ko‘rsatishimiz mumkin. Antik
adabiyotni kuzatadigan bo‘lsak ham voqealarni oldindan bilishga bo‘lgan harakatlarni
yaqqol ko‘ramiz. Sofoklning «Shoh Edip» asarini olib ko‘raylik. Unda yangi tug‘ilgan
chaqaloqning taqdiri aytib beriladi va bu bashorat oxir-oqibat yuzaga chiqadi [4.89].
Bizningcha, har bir odamzotning kelajagini bilishni hohlash va uni taqdirida nimalar
bitilganligini bilib yashashi tabiiy, chunki kelajakka intilib yashash tuyg‘usi insonda ertangi
kunga ishonch va ko‘plab orzular ro‘yobi insonni yana ham yashashga bo‘lgan ishtiyog‘ini
oshiradi.
Sanobar Jumanova, “Ma’rifat” gazetasida berilgan maqolasida
[2.68] berilishicha,
O.
Tofflerning “Kelajak bilan to‘qnashuv” kitobi 1970
-
yillarda yozilgan bo‘lishiga qaramay
haligacha o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Bu asarda yaqin kelajakda insoniyat hayotida
kechadigan o‘zgarishlar va ularning oqibatlari haqida so‘z boradi. Mavjud voqelik asosida
xulosa chiqarilgan. “Evrilishlar ayni hayotning o‘zi demakdir. Ammo quyushqonni tark etib
erkinlikka chiqib olgan o‘zgarishlar jilovlab bo‘lmaydigan va boshqarishga ko‘nmaydigan,
borgan sari tezlashib boruvchi va insonning nafaqat jismoniy, balki qaror qabul qilishdagi
psixologik mexanizmlarini ham barbod qiluvchi, hayotga yot, insonga dushman
hodisalardir”.
Jamiyatimizda yuz berayotgan va yuz bermoqchi bo‘layotgan yangiliklar, biz ko‘rib
turgan dunyoni butunlay ostin-
ustun qilib tashlaydi. Toffler yashash sur’atining tezlashishini
bashorat qilar ekan, ma’lum bo‘lgan, butundunyo shaharlashuv jarayoni, ishlab
chiqarishning o‘sishi, yangidan
-
yangi iste’mol buyumlarining ko‘payishi kabi ma’lum
faktlarga tayanadi [2.134].
Olim Kurt Karem “Biz yigirmanchi asr odamlari insoniyat tarixida besh ming yil
davom etgan bir davrni xotimalaymiz” deydi. Kennet Boulding esa XX asr tarixdagi eng
muhim burilish nuqtasi ekanini isbot qilar ekan, shunday deydi: “Bugungi dunyo... men
tug‘ilib ko‘z ochgan dunyodan tubdan farq qiladi. Bu farq men tug‘ilgan dunyo bilan Yuliy
Sezar dunyosi o‘rtasidagi farqdan kam emas. Agar insoniyat tarixiga bugungi kun nuqtai
nazaridan qarasak, men bu tarixning qoq o‘rtasida tug‘ilganman, desak bo‘ladi. Dunyoga
kelmasimdan oldin qancha hodisotlar sodir bo‘lgan bo‘lsa, men tug‘ilgandan beri shuncha
hodisot o‘tdi”.
XXI asrga kelib esa hodisalarning ro‘y berish sur’ati, jarayonlarning uzluksiz ravishda
kechishini kuzatayapmiz. Axborot olish va axborot uzatishning yanada osonlashishi,
internetning kirib kelishi, uyali aloqaning keng tarqalishi, masofalarni pisand qilmayapti.
Olvin Toffler “Oson almashtirsa bo‘ladigan inson” iborasini ishlatadi. Bu borada
psixolog Kortni Tolning fikri e’tiborga loyiq: “Uncha ko‘p bo‘lmagan odamlar bilan yaqin
munosabatlarga asoslanadigan barqarorlik samarasiz bo‘lib chiqadi... Harakatchanlikning
bundan keyingi kuchayishi va odamlarning o‘zaro juda tez do‘stlik o‘rnatish qobiliyati
hamda shu qadar tez uni to‘xtatib qo‘yish yoki shunchaki unutish shunga olib keladiki,
kelajakda o‘tmish uchun xarakterli bo‘lgan bir nechta ko‘p yillik do‘stona munosabatlar
o‘rnini ko‘pgina qisqa muddatli do‘stlik aloqalari egallaydi”.
Bu bashorat bugungi kunda ro‘yobga chiqdi. Internet saytlarida siz o‘zingizga
osongina do‘st topasiz, bugun u bilan virtual olamda dildan gaplashasiz, do‘st tutinasiz, lekin
ertaga u bilan gaplashishning imkoni yo‘q. Shu bois insonning inson oldidagi qadri yo‘q,
munosabatlar mo‘rt.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
678
Insonning inson oldidagi qadri yo‘qolishini buyumlarning qadrsizligi bilan izohlash
mumkin. Masalan, har bir inson oxirgi chiqqan telefonni sotib olgisi keladi. Chunki bunisi
oldingidan yaxshi, uning funktsiyalarida ko‘proq qulayliklar mavjud. Shunday qilib, eski
telefonning qadri yo‘qoladi (garchi uni biror yaqin odamimiz sovg‘a qilgan bo‘lsa ham).
Shuningdek, bir marta foydalanish mumkin bo‘lgan idishlarning ko‘payishi
chaqaloqlarning bir martalik tagliklari, konserva qutilari, saqich qog‘ozlari, yangidan
-yangi
kiyimlarning modaga chiqishi buyumlarga bo‘lgan sovuq munosabatni shakllantiradi.
Kelajakda esa buyumlarning ahamiyatsizligi kuzatiladi.
Olvin Toffler hayotning sur’ati tezlashishini bashorat qilar ekan, Frantsiyadagi
bistro(an’anaviy taomxona)larning yo‘qolishi va fast
-
fudlarning ko‘payishi bilan izohlaydi.
Ya’ni, ilgari frantsuzlar ochiq havodagi bistroga kirib, bir
-ikki soat bemalol ovqatlanishardi,
endi ular fast-
fud deb ataladigan jo‘ngina peshtaxta oldida tik oyoqda sutli kokteylni yutib,
yana chiqib ketaveradi.
Odamlar ovqatlanish uchun ham kam vaqt sarflashiga to‘g‘ri kelyapti. “Rolton”, “Big
Bon” kabi tez tayyor bo‘luvchi ovqatlar bunga misoldir.
Aytish mumkinki, O.
Tofflerning ilmiy bashoratlari to‘g‘riligi isbotlanmoqda.
Kelajakda insonning boylikka,
moddiylikka bo‘lgan munosabati ham o‘zgarishi
kutilmoqda. “Intellektual mulk hamma moddiy boyliklardan ustun bo‘ladi. Inson qandaydir
moddiy manbaga ega bo‘lmagan holda jahd qilib boylik yaratadi”, deydi Toffler.
Insoniyat yaqin kelajakda axborot oqimining kuchaygan to‘lqinlari orasida qolishi
kutilmoqda. Mutaxassis Robert Xilyard quyidagi hisob-
kitobni keltiradi: “Hozirgi sur’atlar
saqlanib qoladigan bo‘lsa, bugun tug‘ilgan go‘dak kollejni tugatayotgan paytda mavjud
axborotning hajmi to‘rt baravar ko‘payadi, u ellik yoshga to‘lganda esa bilimlar miqdori 32
martaga oshadi. Buning ma’nosi shuki, jamiki inson bilimlarining 97 foizi go‘dak tug‘ilgandan
keyin dunyoga keladi”.
Bugun axborot omili va uzatish shu qadar osonlashganki, kompyuter qarshisida
o‘tirib, dunyoning qay burchagida qanday voqea sodir bo‘layotganini bilish mumkin.
Qadimda ham voqealar yuz bergan, lekin uni bilish imkoni mavjud bo‘lmagan. Masalan, Misr
ehromlarining borligini Gerodot o‘z “
Tarix
”
kitobida yozmaguncha, qariyb 2000-yil
davomida dunyo bilmagan. Bir so‘z bilan aytganda, kelajak insonga juda ko‘p imkoniyatlarni
beradi [2.54].
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI:
1.
2.
Sanobar Jumanova, «Ma’rifat» gazetasidan olindi. https://www.ziyouz.com.
3.
https://www.britannica.com/topic/futurology
4.
https://qomus.info.
5.
https://www.ziyouz.com
6.
«Атлас новых профессий» Коллектив авторов. Москва.2015 9
-
стр.
7.
Aнохин П.К. Биология и нейрофизиология условного рефлекса. М.:
Медицина, 1968.43
-
стр.
8.
Катичева М.Г. Методы прогностики в системе теоретических
педагогических знаний // Северо
-
Кавказский психологический вестник. –
2010.
–
№ 8 (4). –
С. 21
-25.
