Место фитоартионимов и зооартионимов в системе артионимов

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

The place of phytoartionims and zooartiononyms in the
system of artiononyms

Odinakhon AZAMATOVA

1

Andijan State Pedagogical Institute

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received April 2024

Received in revised form

10 May 2024

Accepted 25 May 2024

Available online

25 June 2024

This article discusses the fact that Uzbek nomenology has

become one of the most developed areas since the second half of
the last century, as well as several areas of this area, such as
anthroponymy, toponymy, ethnonymy, as well as ideonymy, in

specific artonyms, associated with the names of the fine arts, the
research work being carried out and the principles for naming

titles in it are discussed. From the experience of our people, we
know that everything around us is given the names of tribes,
places, events, plants, and animals. All these things in nature are

closely related to each other. Linguistic studies of lexical units
denoting plant names show the use of terms such as plant name,
lexemes denoting plants, plant nouns, plant nouns, botanical

terms, phytonyms, phytonymic lexemes, floristic lexemes. The

study of phytoartionims and zooartionims determines a person’s

general knowledge, knowledge of the world around him, and the
level of development of basic knowledge.

2181-3701

/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1

/S

-pp724-729

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

onomastics,

nomenology,

scale,

scales,

ideonyms,

phytonym,

phytoartionim,

zoonym,

zooartionim,

sema

1

Senior Lecturer, Faculty of Philology, Andijan State Pedagogical Institute.

E-mail: odinaxonazamatova206@gmail.com

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

725

Artionimlar tizimida fitoаrtionim va zooartionimlarning
tutgan o‘rni

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

onomastika,

nomshunoslik,

ko‘lam,

ko‘lamchalar,

идеонимлар,

fitonim,

fitoartionim,

zoonim,

zooartionim,

sema.

Ushbu maqolada o‘zbek nomshunosligining o‘tgan asrning

ikkinchi yarmidan boshlab eng rivojlangan sohalardan biriga
aylangani, shuninsdek, bu sohaning antroponimika, toponimika,

etnonimika kabi bir qator sohalari bilan bir qatorda

ideonimlarning, xususan artionimlar turining tasviriy san’at
nomlari bilan bo‘g‘liq olib borilayotgan tadqidot ishi va unadagi

nomlarning nomlanish tamoyillari haqida so‘z boradi. Xalqimiz
tajribasidan ma’lumki tevarak –

atrofdagi barcha narsalar

qabilalar, joy, voqea

–

hodisalar, o‘simlik hamda hayvonlarga

nomlar berilgan. Tabiatdagi bu narsalarning barchasi bir-birlari

bilan chambarchas bog‘liq. O‘simlik nomlarini ifodalovchi lug‘aviy

birliklarga nisbatan lingvistik tadqiqotlarda o‘simlik nomi,
o‘simliklarni ifodalovchi leksemalar, o‘simlik otlari, o‘simliklarni

atovchi otlar, botanik terminlar, fitonim, fitonimik leksema,

floristik leksema kabi terminlari qo‘llangani kuzatiladi.
Fitoаrtionim va zooartionimlarni o‘rganish shaxsning umumiy

bilimi, uning atrofidagi dunyoni bilishini va asosiy bilimlarning
shakllanish darajasini belgilaydi.

Место фитоартионимов и зооартионимов в системе
артионимов

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

ономастика,

номенология,

шкала,

шкалы,

идеонимы,

фитоним,

фитоартионим,

зооним,

зооартионим,

сема.

В данной статье рассматривается тот факт, что узбекская

номенология стала одной из наиболее развитых областей со

второй половины прошлого века, а также ряд областей этой
области, таких как антропонимия, топонимия, этнонимия, а

также идеонимия, в конкретных артонимов, связано с
названиями изобразительных искусств, обсуждается
проводимая исследовательская работа и принципы

наименования названий в ней. Из опыта нашего народа
известно, что всему

вокруг нас даны имена племен, мест,

событий, растений и животных. Все эти вещи в природе
тесно

связаны

друг

с

другом.

Лингвистические

исследования лексических единиц, обозначающих названия

растений, показывают употребление таких терминов, как
название растения, лексемы, обозначающие растения,
существительные растений, существительные растений,

ботанические термины, фитонимы, фитонимические
лексемы,

флористические

лексемы.

Изучение

фитоартионимов и зооартионимов определяет общие
знания человека, его знания об окружающем мире, уровень
сформированности базовых знаний.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

726

KIRISH

Artionimlar onomastik makroko‘lamining idionimlar mikroko‘lamiga kiruvchi bir

turidir. Tilshunos olim N.V. Podolskaya “Rus onomastik terminlari” lug‘atida “Artionim —

ideonimiya turi, san’at asari nomi (rangtasvir, grafika, plastika san’ati, haykal, musiqa,

kino, teatr)ni ifodalashi

”[1]ni keltirsa, E.Begmatov “Artionim —

tasviriy san’at asarlari

(rang-

tasvir, grafika, plastika va boshqa) atoqli oti” [10] iligini aytib o‘tadi. Ya.Avlakulov

“O‘zbek tili onomastik birliklarining lingvistik tadqiqi” nomli nomzodlik ishida o‘zbek

onomast

ikasi makroko‘lami tarkibi xususida to‘xtalib, uning turlarni ko‘rsatib o‘tadi. Olim

ushbu ko‘lam va ko‘lamchalar haqida batafsil to‘htalar ekan, ideonim makroko‘lami haqida

“Har qanday xalq tarixida muayyan tarixiy qimmatga ega bo‘lgan badiiy, ilmiy, san’at
asarlari yaratiladi, hujjatlar qabul qilinadi. Bu ba’zi yakka olingan nodir qurollar, asbob

-

uskunalar uchun ham tegishlidir. Keltirilgan narsalar, voqea-hodisalar, asarlarga maxsus
nomlar beriladi. Mana shu nomlar onomastikada ideonimlar deb yuritiladi

. “Ideonim (yun.

idea

–

g‘oya + onoma –

atoqli ot)

–

tarixiy asarlar, hujjatlar atoqli oti”. Demak, ideonim

insonning aqliy, g‘oyaviy va badiiy faoliyati mahsuli bo‘lgan narsalar bir donasining atoqli

otidir. Ideonimlar onomastikada yetarli tadqiq qilinmagan, ular tarkibiga kiruvchi atoqli

ot tiplari ham to‘liq va aniq belgilangan emas”[7] kabi fikrlarni keltiradi. N.Oxunovning

Ideonimlar va ularni o‘rganishga doir [8], Avlakulov Ya.I. Ideonim va faleronim
makroko‘lami haqida [2] nomli maqolalari o‘zbek til

shunosligida ideonimlar haqidagi

dastlabki tadqiqotlar bo‘ldi.

ASOSIY QISM

O‘simlik nomlarini ifodalovchi lug‘aviy birliklarga nisbatan lingvistik tadqiqotlarda

o‘simlik nomi, o‘simliklarni ifodalovchi leksemalar, o‘simlik otlari, o‘simliklarni atovchi

otlar, botanik terminlar, fitonim, fitonimik leksema, floristik leksema kabi terminlari

qo‘llangani kuzatiladi. Bu birliklardan ayrimlarining ma’no mundarijasi, G.Ne’matovaning

dissertatsiyasida tahlil qilingan. Fitonim grekcha Phuton-

o‘simlik +onoma

-atoqli ot)

Bionim (yun.biog- bios, hayot +onma-nom)lar. Fitonim termini ilmiy neologizm sifatida

rus tilshunosligida XX asrning 70-

yillarida yuzaga kelgan, keyinroq o‘zbek onomastikasiga

ham o‘zlashgan. Badiiy asarlarda o‘simliklarni ta’riflashda shaxsiyat mavjud ichki

psixologik holatni ko‘rsatish vositasi sifatida faoliyat yuritadig

an allegoriya qahramon va

shaxslararo munosabatlar hisoblanadi. Fitonimlar -

o‘simliklarga qo‘yilgan nomlar bo‘lsa,

Fitonimiya o‘simlik nomlarining majmui, Fitonimika esa fitonimlarni o‘rganuvchi
tilshunoslikning bo‘limidir. Tasviriy san’at insondagi intellektual, ma’naviy, hissiy va

estetik ehtiyojlarni, o‘zida mujassamlashtirgan badiiylikka bo‘lgan eng yuksak ehtiyojini
qondirishga xizmat kiladi [4]. O‘zbek tili artionimlari tizimida fitoartionim turkumi

shakllanadiki, o‘simlik va daraxtlarning nomlari

tasviriy san’at asarlariga nom sifatida

qo‘yiladi. Fitoartionim (fito < rus < yunon. Phyton

-

o‘simlik + art < rus < yunon –

san’at +

onoma -

nom, ism) fitotoponimlarning bir turidir. O‘simlik va daraxtlarning nomi bilan

atalgan Xorazm viloyatiga xos no

mlarni Z.Do‘simov fitonimik tip (fitotoponimlar) termini

ostida tahlil qilgan [5].

O‘zbek tili leksik qatlamini kuzatar ekanmiz, atamalarning nomlari alohida ahamiyat

kasb etishi ma’lumdir. Zoonimlar atamasi ilk bor grek tilida paydo bo‘lgan va so‘nggi o‘n

yil ichida zoonimlarga qiziqish yanada ortdi [12]. Tilshunoslikda zoonimlarga oid ilk

tadqiqot N.K.Dmitrev tomonidan olib borilgan [11]. Jahon tilshunosligida zoonim
tadqiqiga oid bir qancha ilmiy ishlar olib borilgan. Ulardan: Ch.Inkuy, A.P.Kosmenko,

E.A.Kreinovich, E.S.Novik, E.V.Antonova, S.P.Nesterov, Y.Vinokurova, E.Leverovskiy,

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

727

P.Minorskiy, G.I.Kulikovskiy kabi tilshunos olimlar hayvon leksemalari bilan

shug‘ullanishgan. O‘zbek tilshunosligida zoonimlarning atoqli otlar sirasiga va leksikasiga

oid tadqiqotlar D.Abduraxmonov, D.Bozorova, F.Ishoqov, A.Ishaev, S.Qoraev, B.Choriev,

B.Zaripovlar tomonidan olib borilgan. Insoniyat yaralibdiki, narsalarni bir-biridan farqlash

uchun o‘zlarining tajribalari asosida so‘z boyligi va albatta dunyoqarashlari asosida

nomlaydilar. Xalqimiz tajribasidan ma’lumki tevarak –

atrofdagi barcha narsalar qabilalar,

joy, voqea

–

hodisalar, o‘simlik hamda hayvonlarga nomlar berilgan. Tabiatdagi bu

narsalarning barchasi bir-

birlari bilan chambarchas bog‘liq. “Tabiatdagi bu bog‘liqlik va

aloqadorlik tilda, nomlarda, jumladan, atoqli otlarda o‘z aksini topgan”[5]. Tabiatdagi ana

shu bog‘liqlik o‘zbek tilidagi zooartionimlarida kuzatiladiki, zero bunday tasvirlardagi

nomlarsiz musavvirlar ijodini kuzatish mushkul. Tadqiqotimizni olimlar tomonidan tadbiq

etilgan asoslarga ko‘ra, zooartionimlar termini ostida t

ahlilini amalga oshiramiz.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

O‘zbek rassomlari o‘zlarining ijodlari davomida bu mavzu asosida ko‘plab san’at

asarlarini yaratganlar: “Xrizontema natyurmorti”, “Oq gullar” (L.Salimjonova), “Olma”,

“Uzum va shaftoli” (A.Abdullaev). Fitoartionimlarning qanday o‘simlik va daraxtlarning

no

mlari bilan atalishlariga ko‘ra turlarga ajratish mumkin:

-

gullarning nomlari: “Chinnigullar” (Akmal Nur), “Lola” (Vladimir Burmakin), “Sariq

Gulsapsarlar”, “Lolalar” (Xurshid Ziyaxanov), “Nastarin” (Obidjon Bakirov) kabilar.

-

mevalarning nomlari: “Behilar”, “Anorlar” (Obidjon Bakirov), “Anor” (Dilorom

Mamedova), “Uzum” (Qutlug‘ Basharov) kabilar. Anor mavzusida ishlangan tasviriy san’at

asarlari deyarli har bir musavvir ijodida uchraydi. Anor-shu daraxtning ichi qizil donalar

bilan liq to‘la yumaloq meva [6]. Anor tasviriy san’atda ko‘proq natyurmort (frantsuzcha

-

«jonsiz tabiat» ma’nosini bildiradi va unda ko‘pincha gullar, mevalar, sabzavotlar, qushlar,

uy-

ro‘zg‘or buyumlari va hokazolar tasvirlanadi [4]) janrida ishlanadi.

-

poliz ekinlarining nomlari: “Qovun”, “Qovun obinovvot” (Obidjon Bakirov),

“Qovoq” (Z.Kovalevskaya), “Qovun bilan natyurmort” (Niyozali Xolmatov), “Qovun bilan

handalak” (L.Salimjonova);

-

o‘simlik va daraxtlarning nomlari: “Olma daraxti” (Sobirjon Rahmetov), “Tog‘

gilosi” (Bobur Ismoilov), “O‘rik gullaganda” (Obidjon Bakirov), “Kungaboqar” (N.Kashina),
“Uch sada” (Akmal Nur) kabilar.

-

rezavorlar nomlari: “Qulupnaylar” (Obidjon Bakirov) kabi.

-

aralash nomlar: “Gullar aro qandil olmalar” (Abdumajid Sagatov), “Atirgul va

kitoblar” (Qudratulla Ajimetov), “Anorli dasturxon” (Bobur Ismoilov) kabilar.

Yuqoridagi tahlillarga ko‘ra o‘simlik va daraxtlarning nomlari bilan atalgan

artionimlar -

fitoartionimlar o‘zining mohiyati, turlari va tasviri bilan o‘zi mansub bo‘lgan

o‘simliklar, mevalar yoki daraxtlarning ko‘rinishini aks ettiradi. Biz tahlilga

olgan

fitoartionimlar doirasida mevalar, gullar, daraxtlar nomlari bilan atalgan artionimlar

salmoqli o‘rin tutadi, rezavorlar daraxtlar, poliz ekinlari, sabzavot nomlari kamroq.

Jamlanagan tasviriy san’at asarlari zooartionimlarining nomlanish asosiga ko‘ra

quyidagi kichik guruhlarga bo‘lib, ko‘rib chiqish mumkin:

-

hayvonlarning nomlari: “Bo‘ri” (Hasan Aminov), “Ona bo‘ri” (Fayzullo

Axmadaliev), “Ko‘k tuya” (Ortiqali Qozoqov), “Uchta mushuk” (Akmal Nur) kabilar.

-

qushlar va parandalarning nomlari: “Kuylovchi qush”, “Bedana”, “Dokan xo‘roz”

(Akmal Nur), “Xo‘roz janggi” (Xurshid Ziyaxanov) va boshqalar.

-

aralash nomlar: “Qarg‘a va tulki” (Chingiz Axmarov) kabi.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

728

XULOSA

Bugungi kunda artionimlarni o‘rganish zarur, chunki bu nomlar tasviriy san’at

olamida ifodalangan o‘ziga xos san’at asarining nomi hamda voqelikni tomoshabin “badiiy

ruhiga” hissiy ta’sir etish munosabatini ifodalaydi. Musavvirning chizgan surati uning

o

ngidagi voqelikning aksidir, ya’ni badiiy obrazdir, uning nomi esa rus faylasufi A.F.

Losevning iborasi bilan aytganda, “narsaning mohiyati shunchaki narsa emas, balki uning
semantik aksidir”[3]. Mohiyat bilan narsaning o‘zi o‘rtasidagi munosabat nusxa bil

an asl

o‘rtasidagi munosabat emas, chunki har ikkalasi ham narsadir. Mohiyat voqelikning o‘ziga

xos semantik ekvivalenti, ong va tilda voqelikni anglashning barcha muhim belgilarini

emas, balki ulardan faqat ba’zilarini aks ettiradi, chunki mohiyatni mutla

q tushunish qiyin.

Shuning uchun ham onomastik nomlar taraqqiyotning xronologik parametrlarini

belgilaydigan tarixiy yodgorliklar hisoblanadi. Ular ham konservativ, ham bir lahzalik

o‘zgarishlarga uchraydilar; ular juda katta lingvistik va shuningdek, tild

an tashqari

ma’lumotlarni ham o‘z ichiga oladi. Onomasiologiya tilning barcha birliklarini nominativ
yoki vakillik funktsiyasini amalga oshirish nuqtai nazaridan o‘rganadi va nominativ

texnika hamda turli darajadagi nominatsiya birliklarini shakllantirish usullari bilan

shug’ullanadi. Tilshunoslik onomasiologiyaning faqat so‘zni nomlash jarayonlarinigina

emas, balki tushunchalarning leksik talqini, tildagi barcha nominativ faoliyatini o‘rganish

sohasi sifatida kengroq tushunchani ham taqdim etadi. Zamonaviy tilshunoslikda

nominatsiya keng va tor ma’noda tushuniladi. Tor ma’nosi ob’ektlarni so‘z va iboralar
orqali belgilash, keng ma’noda esa inson ongidagi barcha narsalar, shaxslar, harakatlarga

munosabatni ifodalaydi. Demak, ob’ektlarni, hodisalarni, ularni

ng xususiyatlaridan kelib

chiqqan holda yakka shaxs yoki jamoa tomonidan milliylik, tafakkur, individuallik va

gender o‘ziga xoslik asosida atalishi va atalish etimologiyasi nominativlik hisoblanadi[9].

Onomasiologiyaning umumiy qabul qilingan qoidalaridan

biri bu nominatsiya sub’ektining

butun nominatsiya jarayonida yetakchi rolini tan olishdir. Tasviriy san’at asarlarini
kuzatar ekanmiz, ko‘plab rassomlarning ijodida o‘rmon hayvonlarini tasvirini ko‘rish

mumkin. Bu holat yurtimizda o‘rmonlarning kamligi

va o‘rmonlarda yashovchi

hayvonlarga nisbatan qiziqish kuchli ekanida deb o‘yladik.

Xulosa qilib aytganda, tasviriy

san’at asarlarini nomlovchi fitoartionimlar va

zooartionimlar leksikamizni boyitadi shu bilan birga turli xil o‘simliklar va hayvonlarning

nomlari haqida ma’lumot beradi, hamda qo‘llangan nomning leksik ma’nosi va rasm

haqidagi ilk xabarni artionim orqali tomoshabinga yetkazib beradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

:

1.

Подольская Н. В. Словарь русской ономастической терминологии. М.: Наука,

1986

2.

Авлакулов Я.И. Идеоним ва фалероним макрокўлами ҳақида // “Истиқлол

ва тил” мавзусидаги илмий

-

амалий анжуман материаллари. –

Тошкент, 2007.

3.

Лосев А.Ф.

-

[Со

c

ҳ. в 9

-

и томах, т.2] Очерки античного символизма и

мифологии Издательство «Мысль» Москва.

1993

4.

Мамасолиев Р. Буёклар билан ишлаш усуллари. Рангтасвир фанини

ўқитишда мавзулараро изчилликни таъминлаш йуллари

\

Бакалавриат

талабалари учун қўлланма

.

Тошкент

-2016

5.

Улуқов

Н.

Ўзбек тили гидронимларининг тарихий

-

лисоний тадқиқи

Т.:

Фан,

2008

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue

–

1 (2024) / ISSN 2181-3701

729

6.

O‘zbek tilining izohli lug‘ati. https://n.ziyouz.com/

7.

Авлакулов Я. Ўзбек тили ономастик бирликларининг лингвистик тадқиқи.

Филология фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун тақдим этилган

диссертация. Автореферати. —

Тошкент, 2012 Б

-18

8.

Охунов Н. Идеонимлар ва уларни ўрганишга доир / Таълим ва технология.

Илмий

-

услубий мақолалар тўплами. –

Фарғона: Фарғона нашриёти, 2006

9.

Azamatova, O. (2024). The principles of naming artonyms based on nature and

history. International Bulletin of Applied Science and Technology

(Т. 4, Выпуск 3, сс. 64–

68). Zenodo

10.

Е. Бегматов. Ўзбек тили антропонимикаси. —

Тошкент, 2013 Б

-46

11.

Марудова. А. С. К вопросу о содержании термина Зооним. –

M.1980

12.

Ряденка.Н.К. Зоономика. –

M.1985