Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Occurrence of monovalent components in the non-nuclear
predicative 2 position in Uzbek simple sentences
Mekhriban MAKHMUDJONOVA
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
This article focuses on the analysis of sentences with
monovalent syntactic units in the position of the non-nuclear
predicating (ÑP2) component in the structure of Uzbek
sentences, using componential and junctional models the
researcher identifies the morphological features and syntactic
relationships, the connection possibilities with other syntactic
units of ÑP2 components. The article can take the interest of
researchers working on functional linguistics as well as those
who learn the English language.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
syntactic connection,
valency,
non-nuclear predicative
connection,
non-nuclear predicating,
secondary predication,
non-nuclear dependent
predicated,
participial construction,
componential model,
junctional model.
O’zbek
tili
sodda
gap
tarkibida
bir
valentli
komponentlarning noyadroviy predikativ 2 o’rnida
voqelanishi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
sintaktik aloqa,
valentlik,
noyadrviyo predikativ aloqa,
noyadroviy predikativ 2,
ikkilamchi predikatsiya,
noyadroviy tobe
predikativ 1,
Ushbu maqola o’zbek tilidagi gaplar tarkibida yadro bo'lmagan
predikativ 2 (ÑP2) komponenti pozitsiyasida joylashgan
monovalent sintaktik birliklarga ega bo'lgan jumlalarni tahlil
qilishga qaratilgan bo'lib, unda tadqiqotchi komponent va
yunksion modellar
yordamida ÑP2 komponentlarining
morfologik xususiyatlar va sintaktik munosabatlarni, boshqa
sintaktik birliklari bilan bog‘lanish imkoniyatlarini aniqlaydi.
1
Teacher, Samarkand State Institute of Foreign Languages.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
849
sifatdoshli qurilma,
komponent model,
yunksion model.
Maqola
funksional
tilshunoslik
bilan
shug'ullanuvchi
tadqiqotchilarni, shuningdek, ingliz tilini o'rganuvchilarni
qiziqtirishi mumkin.
Встречаемость
одновалентных
компонентов
в
безъядерной позиции предикатива 2 в простых
предложениях узбекского языка
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
синтаксическая связь,
валентность,
неядерная предикативная
связь,
неядерно предицрующий,
второстепенная
предикация,
неядерный зависимый
предицируемый,
причастный оборот,
компонентная модель,
юнкционная модель.
В данной статье основное внимание уделяется анализу
предложений
с
одновалентными
синтаксическими
единицами на позиции неядерного предицирующего (ÑP2)
компонента в структуре узбекских предложений, с
помощью
компонентной
и
юнкционной
моделей
исследователь выявляет морфологические особенности и
синтаксические связи, возможности связи с другими
синтаксическими единицами компонентов ÑP2. Статья
может заинтересовать исследователей, занимающихся
функциональной лингвистикой, а также тех, кто изучает
английский язык
.
KIRISH
Gap qurilmasining strukturaviy tahlili gap tarkibida ishtirok etgan bir valentli
birliklarning o
‘
zaro sintaktik aloqalarini yunksion modellar yordamida ifodalash va
ularning gap qurilmasida tutgan o
‘
rniga ko
‘
ra differensial sintaktik belgilarini, komponent
tarkibini hamda morfologik xususiyatlarini komponent modellar asosida ko
‘
rgazmali
tasvirlashdan iborat. Avvalgi faslda ta
’
kidlanganidek, sintaktik sathda komponentlarning
valentligini aniqlashda gap tarkibida ishtirok etgan sintaktik birliklarning sintaktik
aloqalari soni hisobga olinadi. Ushbu fikrga asoslanib, sintaktik birliklar bir sintaktik aloqa
asosida gap tarkibida ishtirok etsa, bir valentli yoki monovalentli komponent deyiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Gap tarkibida noyadroviy predikativ
2 (Ñ
P2) komponenti o
‘
rnida kelgan bir valentli
komponentlar noyadroviy aloqa asosida bog
‘
lanadi. Subordinativ aloqa bir tomonlama
hokim komponentga tobelikni ifodalasa, noyadroviy predikativ aloqa esa ikki
komponentga ham bir xil yo
‘
naltiriladi.[1] Yunksion modellarda noyadroviy predikativ
aloqa ikki tomonli ko
‘
rsatkichli (
↔
) bir chiziq bilan beriladi. Ushbu holatni modellashtirish
metodi asosida tahlil qilganimizda, noyadroviy predikativ 2 komponenti bilan sintaktik
munosabatga kirishuvchi bo’lak noyadroviy tobe predikativ 1 komponenti ikki valentli
bo’ladi, chunki uning gap qurilmasida ikki sintaktik a
loqa bazasida ishtirok etishi ayon
bo‘ladi. Gapda ikki valentli sintaktik birlik yadro predikativ 2 (NP2 –
kesim) komponentiga
nisbatan tobe hisoblani
b, subordinativ aloqa, o‘zidan keyingi kelgan ÑP2 komponentga esa
noyadroviy predikativ aloqa yordamida bog‘lanadi.
O’zbek tilida ÑP2 komponenti ko’p uchraydi va u xuddi ingliz tilidagi kabi NP1 yoki
tobe komponentga bog’lanib keladi. Bunda ÑP2 komponenti bog’langan sintaktik birlik
qaratqich kelishidagi ot yoki olmosh bilan ifodalanadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
850
O’zbek tilida ÑP2 komponenti qatnashgan gaplar murakkablashgan sodda gaplar
deb yuritiladi. Sodda gap tarkibiga turli sifatdosh, ravishdosh, harakat nomi, shart
maylidagi fe’lli o’ram (oborot)larni kiritish natijasida bu gap qurilishi murakkablashishi va
b
unday o’ramlardagi ikkinchi darajali predikatsiyaga ko’ra gaplar predikativ j
amlanishi
yuzaga kelishi mumkin.[2] M.Mirtojiyev sodda gaplar sifatdoshli qurilmalar kiritilishi
orqali polipredikativ bo’lishini va semantik
-sintaktik nomutanosiblik yuzaga kelishini
ta’kidlagan
.[3]
O’zbek tilshunoslari bunday qurilmalar haqida turli fikrlarni bildirishgan.
Jumladan, A.G’ulomov va M.Asqarovalar sifatdoshli, ravishdoshli va harakat nomili
birikmalarni “ajralmas –
yumuq bo’laklar” qatoriga kiritadi va
“Yori o’lgan chol kishiga eri
o’lgan yo’qmidi?”
misralarida “
eri o’lgan
” birikmasi gapning egasi
[4]
ekanligini ta’kidlaydi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
M.Irisqulov esa bunday birikmalarni alohida bo’lakka ajratadi, xususan, to’ldiruvchi
haqidagi ma’lumotlarida quyidagicha fikr bayon etadi: “
Gulni sevgan tikanni ham sevadi
.
Gulni
so’zi to’ldiruvchidir, u kesim bilan bog’langan, chunki kesim fe’lning funksional
(noaniq) shakli bo’lmish o’tgan zamon sifatdoshi bilan ifodalangan (
sevgan
)”[5]
.
Vaholanki, aksariyat o’zbek tili grammatikalarida “
Gulni sevgan
” kabi birikmalar
kengaygan ega deb yuritiladi. Shuningdek, tilshunos ikkinchi darajali predikativ
munosabat[6]
haqida fikr bildirib, ingliz tilida misol keltirgan, biroq o’zbek tilida bu
haqida hech qanday munosabat bildirib o’tmagan. Ko’pchilik tilshunoslar fe’lning
funksional formalari bilan yasalgan qurilmalarni bitta bo’lak:
[7]
murakkab to’ldiruvchi,
murakkab aniqlovchi, murakkab ega yoki kengaygan bo’lak deb nomlaydi.
Quyidagi misollarda sintaktik aloqalarni yunksion modellarda aniqlash orqali o’z
fikrimizni dalillaymiz va yuqorida o’rganilgan tilshunoslarning mulohazalariga munosabat
bildiramiz.
1. Samandarning qulog'iga nariroqdagi katta yo'ldan tramvay va trolleybuslarning
taqa-
tuqlab … o'tib borayotgani ham kirmasdi (ENYH, 10).
2. Samandar uch kuncha oldin gullarni stolida ko'rib, uxlab yotgan uchta go'dakka
o'xshatgandi (ENYH, 14).
3. Seni qushlar chug'uri, ... sochlaringni sog'ingan shabadalar, jimir-jimir yog'ayotgan
yomg'ir, tonggi shafaq ovutsin ... (ENA, 22).
Berilgan gaplarda NP
2
komponentni aniqlash jarayonini osonlashtirish uchun
tushirib qoldirish transformatsiyasidan foydalanib, gaplarni qisqartiramiz va gapga
aylantirish transformatsiyasi yordamida noyadroviy predikativ aloqaga kirishuvchi
bo’laklarni gapga aylantiramiz.
1) Samandarning qulog'iga nariroqdagi katta yo'ldan trolleybuslarning taqa-tuqlab
… o'tib borayotgani ham kirmasdi. → (1) … trolleybuslarning taqa
-
tuqlab … o'tib
borayotgani qulog’iga kirmasdi → trolleybuslarning taqa
-
tuqlab … o'tib borayotgani →
trolleybuslar taqa-
tuqlab … o'tib borayotgan edi;
3) Seni qushlar chug'uri, sochlaringni sog'ingan shabadalar, jimir-jimir yog'ayotgan
yomg'ir, tonggi shafaq ovutsin ... → (3) Seni qushlar chug'uri … ovutsin → qushlarning
chug'uri → qushlar chug'urlaydi.
2) Samandar uch kuncha oldin gullarni stolida ko'rib, uxlab yotgan uchta go'dakka
o'xshatgandi. → (2) Samandar … gullarni … uxlab yotgan go'dakka o'xshatgandi → uxlab
yotgan go'dakka → go'dak uxlab yotgan edi;
Endi hosila gaplarning yunksion va komponent modelini ochib beramiz:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
851
(1) … trolleybuslarning taqa-tuqlab … o'tib borayotgani qulog’iga kirmasdi.
Yu.M. ÑP
1
.
ÑD
.
ÑP
2
NP
1
.
NP
2
K.M.
S
ps
V
rav
Vp
1
ng
Vf
(2) Seni qushlar chug'uri … ovutsin
Yu.M. ÑD
.
ÑP
1
.
ÑP
2
NP
1
.
NP
2
K.M.
Pn
p
S
ps
V
inf
Vf
(3) Samandar … gullarni … uxlab yotgan go'dakka o'xshatgandi.
Yu.M. NP
1
.
ÑD
.
ÑP
2
.
ÑDP
1
.
NP
2
K.M.
S S Vp
1
S Vf
Berilgan gaplarda fe
’
lning funksional shakllari qatnashgan qurilmalar qismlari
trolleybuslarning
va
o'tib borayotgani (1), qushlar
va
chug'uri (2), uxlab yotgan
va
go'dakka
(3)
komponentlari o
’
zaro noyadroviy predikativ aloqa asosida bog
’
langan bo
’
lsa, 1-2-
gaplarda
Ñ
P
2
–
o'tib borayotgani, chug'uri
komponentlari gapning kesimi, ya
’
ni NP
2
komponentiga nisbatan yadro predikativ 1 (ega) vazifasini ham bajaradi va yadro
predikativ aloqa asosida sintaktik munosabatga kirishadi. Shunday qilib,
o'tib borayotgani,
chug'uri
sintaktik birliklar
Ñ
P
2
NP
1
komponenti bo
’
lib, ikki valentli hisoblanadi, ular bilan
bog
’
lanib kelgan
Ñ
P
1
–
trolleybuslarning
va
qushlar
komponentlari bir valentli bo
’
ladi.
Uchinchi gap bulardan farqli ravishda ingliz tilidagi kabi
Ñ
P
2
–
uxlab yotgan
bir valentli,
Ñ
DP
1
–
go'dakka
ikki valentli unsurlar ekanligi aniqlandi.
4. Yo'lda yalangoyoq ketayotgan barvasta gavdali odam tutunning achchig'idan
o'pkasi uzilayotgandek tez-tez va po'k-po'k yo'talardi (ENA
, 22). → (4)
yalangoyoq
ketayotgan
…
odam
…
yo'talardi
→
yalangoyoq ketayotgan
…
odam
→
odam yalangoyoq
ketayotgan edi;
5. Baland platforma poshnalarining shipillagani bir lahzada tinib, yomg’irning
allalovchi ohangiga singib ketdi (O’H, 26). → 6) … poshnalarining shipillagani … singib ketdi
→ poshnalarining shipillagani → poshnalar shipillayotgan edi;
6. turli-
tuman odamlar tikilib turganini his etardi (O’H, 26)
.
→ 7) U … odamlar tikilib
turganini his etardi → odamlar tikilib turgani → odamlar tikilib turgan edi.
(4) … yalangoyoq ketayotgan … odam … yo'talardi.
Yu.M. ÑD
.
ÑP
2
.
ÑP
1
NP
1
.
NP
2
K.M.
A Vp
1
S Vf
(5) … poshnalarining shipillagani … singib ketdi
Yu.M. ÑP
1
.
ÑP
2
NP
1
.
NP
2
K.M.
S
ps
Vp
2
Vf
(6) U … odamlar tikilib turganini his etardi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
852
Yu.M. NP
1
.
ÑP
1
.
ÑDP
2
.
NP
2
K.M.
Pn
p
S
ps
Vp
1
Vf
Berilgan gaplarda
ketayotgan
va
odam (4), poshnalarining
va
shipillagani (5), odamlar
va
tikilib turganini (6)
unsurlari noyadroviy predikativ aloqa asosida bog
’
langan. To
’
rtinchi
gapda
Ñ
P
2
–
ketayotgan
bir valentli, keying komponent
–
odam
ikki valentli, chunki u gapning
sintaktik egasi vazifasini ham bajarib, NP
2
–
yo
’
talardi
komponenti bilan yadro predikativ
aloqa bazasida bog
’
langan. Beshinchi va oltinchi gaplarda esa fe
’
l funksional shaklili
o
’
ramlarning birinchi qismi, ya
’
ni
Ñ
P
1
bir valentli bo
’
lib, fe
’
lning o
’
tgan zamon sifatdosh shakli
bilan ifodalangan qismi
–
Ñ
P
2
ikki valentli sintaktik birlik ekanligi aniqlandi.
Tahlil qilingan gaplarning yunksion modeli bizga sintaktik birliklarning sintaktik
aloqalari va valentligini ko
’
rgazmali ravishda yaqqol namoyon etadi. O
’
zbek tilidagi
sifatdoshli, ravishdoshli va harakat nomili o
’
ram (oborot)lar ingliz tilidagi shunday
oborotlardan anchagina farq qilishi aniqlandi, ya
’
ni ingliz tilida fe
’
lning funksional shakllari
bilan yasalgan qurilmalar Noun/Pronoun + Verbal (Ot/Olmosh + Fe
’
l funksional shakli)
ko
’
rinishida bo
’
lib, birinchi komponent ikki valentli, ikkinchi komponent bir valentli bo
’
ladi.
O
’
zbek tilida esa, bu qurilmalar tarkibidagi ot yoki olmosh fe
’
lning funksional shakllaridan
oldin ham, keyin ham kelishi, shuningdek, predikatlanuvchi qism ham predikatlovchi qism
ham bir yoki ikki valentli bo
’
lishi kuzatildi. Bunday qurilmalarning komponenti gapning egasi
vazifasida kelsa, ikki valentli, aniqlovchi yoki to
’
ldiruvchi vazifasida kelganda bir valentli
sintaktik birlik hisoblanadi.
Harakat nomili
qurilma gapning biror bo’lagi vazifasini bajarar ekan, u bir vaqtning
o’zida o’z qurilmasi predikati bo’lib ham keladi, ya’ni u asosiy va ikkilamchi predikatsiyalarni
bog’lash vazifasini ham o’taydi
[8]. M.Mirtojiyev harakat nomili birikmada harakat nomi ega
vazifasini bajarsa kesim vazifasida kelgan fe’lning talabiga ko’ra gapning ob’ekti va ikkilamchi
predikatsiyaning predikatini bildirib kelishini ta’kidlagan
[9] biroq muallif mazkur sintaktik
birliklarning valentligi haqida to’xtalmagan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI:
1.
Irisqulov M.T. Tilshunoslikka kirish (darslik).
–
Toshkent, 2009.
–
256 b.
2.
Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Yunusova Z., Abuzalova M. Hozirgi o’zbek
adabiy tili.
–
Toshkent, 2009.
–
425 b.
3.
Ғуломов
А., Асқарова М. Ҳозирги ўзбек адабий тили (синтаксис). –
Тошкент, 1965. –
315 б.
4.
Махмудов Н, Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси (синтаксис). –
Тошкент, 1995. –
149 б.
5.
Миртожиев М. Гап бўлакларида семантик
-
синтактик номутаносиблик.
Монография. –
Тошкент, 2008. –
200 б.
6.
Усмонов У.У. Методическая рекомендация по теории синтаксемного анализа
нулевых элементов в структуре неполных предложений в английской диалогической
речи. –
Самарканд: СамГПИ, 1990. –
90 с.
7. Abdukhafizovna, Y. S. (2021). The peculiarities of using distance learning and independent
work in teaching process. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal,
11(4), 309-315.
8. Yusupov, O. Y. (2020). LINGUOCULTURAL ANALYSIS OF LEXICAL DOUBLETS IN
ENGLISH. 1000 kopii., 62.
