Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
History of formation and development of linguistic
competence at university in the context of time
requirements
Kamala KODIROVA
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2024
Received in revised form
10 April 2024
Accepted 25 April 2024
Available online
25 July 2024
This article examines the history of the formation and
development of linguistic competence at a university in the
context of the requirements of the time. In modern society,
specialists with a high level of linguistic competence are
especially in demand. Analyzing the features of the activities of
specialists, the current state of language training of applicants,
identifying the possible reasons for their low linguistic
competence and the place of linguistic disciplines in the system
of training specialists, the author outlines ways to improve the
speech skills of students.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss3-pp4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
development,
linguistic competence,
university,
student,
teacher,
modern approach,
requirement of the time.
Universitetda lingvistik kompetensiyaning shakllanish va
rivojlanish tarixi zamon talablari kontekstida
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
rivojlanish,
lingvistik kompetentsiya,
universitet,
talaba,
o'qituvchi,
zamonaviy yondashuv,
davr talabi.
Ushbu maqolada universitetda lingvistik kompetentsiyaning
shakllanish va rivojlanish tarixi davr talablari nuqtai nazaridan
ko‘rib chiqiladi. Zamonaviy jamiyatda yuqori darajadagi lingvistik
malakaga ega bo'lgan mutaxassislar ayniqsa talabga ega. Muallif
tomonidan
mutaxassislar
faoliyatining
xususiyatlarini,
talabalarning lingvistik kompetentsiyaning hozirgi holatini tahli,
ularning lingvistik malakasi pastligining sabablari va lingvistik
fanlarning mutaxassislar tayyorlash tizimidagi o'rni, shuningdek
nutq
mahoratini oshirish yo'llari haqida so’z yuritiladi.
1
Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor, Head of the Department of Theory and Practice of Arabic
Translation, Uzbekistan State World Languages University. E-mail: kamalakodirova22@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
3 (2024) / ISSN 2181-3701
416
История становления и развития лингвистической
компетентности в вузе в контексте требований времени
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
развитие,
лингвистическая
компетентность,
вуз,
студент,
педагог,
современный подход,
требование времени
.
В данной статье рассмотрена история становления и
развития лингвистической компетентности в вузе
в
контексте требований времени. В современном обществе
особенно востребованы специалисты с высоким уровнем
лингвистической компетенции. Анализируя особенности
деятельности специалистов, современное состояние
языковой подготовки абитуриентов, определяя возможные
причины их низкой лингвистической компетентности и
место лингвистических дисциплин в системе подготовки
специалистов, автор намечает пути совершенствования
речевых навыков студентов.
KIRISH
Mamlakatimizda o
‘
zgarib borayotgan iqtisodiy sharoit aholi keng qatlamlarining
ijtimoiy faolligi, turli mutaxassisliklar bo
‘
yicha oliy ma
’
lumotli kadrlarga bo
‘
lgan talabning
oshishiga xizmat qilmoqda. Bu omil ishbilarmonlik muloqotining lingvistik shakllarini
o
‘
rgatish, ijtimoiy faoliyat jarayonida ijtimoiy-huquqiy munosabatlar olamiga endigina
kirib kelayotgan shaxslarning lingvistik malakasini oshirish zarurligini tushuntiradi [2,
b.54]. Zamonaviy sharoitda lingvistik kompetentsiya shaxsning umumiy gumanitar
madaniyatining zaruriy tarkibiy qismiga aylanib bormoqda.
Lingvistik kompetentsiya - bu shaxsning shaxsiy muloqot fazilatlarini, til tizimi
haqidagi bilimlarini, asosiy lingvistik tushunchalar va vositalarni egallashini, ijtimoiy
hayotda ham, kasbiy sohada ham muloqot qilish madaniyatini, qadriyat yo'nalishlari va
shaxsiy motivlar va uning rivojlanishi, shaxsning o'z ehtiyojlarini anglashini o'zida
mujassam etgan tizimli sifatidir va u tarixi zamon talablari kontekstida ask etadi [1, b.65].
Universitetda talabalarning lingvistik kompetentsiyasini shakllantirish jarayonining o'ziga
xos xususiyatlarini aniqlash murojaat qilaylik, lingvistik kompetensiyaning shakllanish va
rivojlanish tarixi zamon talablari kontekstida ko'rib chiqish, uning samarali shakllanishini
aniqlash mumkin emasdek tuyuladi.
Zamonaviy jamiyatda, unda sodir bo'layotgan o'zgarishlar tufayli, yuqori darajadagi
lingvistik kompetentsiyaga ega bo'lgan mutaxassislar ehtiyoj kattadir. Haddan tashqari
axborot faolligi va har qanday faoliyat sohasidagi shiddatli raqobat bilan xodimlarning
mijozlar va sheriklarni ma'lum bir tashkilot uchun eng qulay sharoitlarda ishontirish,
tashkilotning korporativ pozitsiyasini etkazish, bir zumda moslashish qobiliyati ustuvor
sifat hisoblanadi, tijorat mahsulotini samarali taqdim etish va aloqa jarayonida ma'lum bir
imidjni yaratish yoki saqlab qolish uchun o'zgaruvchan muhit aspektida [3, b.74].
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Universitetda lingvistik kompetensiyaning shakllanish va rivojlanish tarixi zamon
talablari kontekstida o'rganish muhimdir, bunga erishish uchun quyidagi vazifalarni hal
etish kerak:
1) lingvistik kompetensiya/kompetentlik tushunchasini aniqlash;
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
3 (2024) / ISSN 2181-3701
417
2) zamonaviy sharoitda bo'lajak xodimlarining dolzarb lingvistik va kommunikativ
vakolatlarini yuqori darajada rivojlantirish zarurligini baholash;
3) abituriyentlarning tilni o'rganishning hozirgi holatini tavsiflash va ularning
lingvistik malakasi pastligining mumkin bo'lgan sabablarini aniqlash;
4) talabalarning lingvistik kompetentsiyasini takomillashtirish va rivojlantirishning
mumkin bo'lgan usullarini aniqlash;
5) bo‘lajak mutaxassislarini tayyorlash tizimida til fanlarining o‘rnini aniqlash.
Tilshunoslikda
tadqiqotchilar
tomonidan
kommunikativ
va
lingvistik
kompetensiyalar
tushunchalarini
farqlashga
harakat
qiladilar.
Lingvistik
kompetensiyaning o‘zi, eng avvalo, ma’lum bir shaxsning o‘quv jarayonida shakllangan til
tarixi va nazariyasi haqida
gi bilimi sifatida tushuniladi. Lingvistik kompetentsiyaning o‘zi
shaxsning til me’yorlarini o‘zlashtirishi, nutqining leksik va grammatik tuzilishining rang
-
barangligi, til hodisalari va faktlarini tahlil qilish qobiliyatidir. Nihoyat, lingvistik
kompetentsiyaning o'zi negizida shakllangan kommunikativ kompetentsiya til nazariyasi
asoslarini, og'zaki va yozma nutq madaniyatini biladigan [4, b. 815], shuningdek, nutq
faoliyatining barcha turlarini tushunadigan shaxsga o'z-o'zini anglash imkoniyatini beradi.
Har bir aniq vaziyatda muloqotning eng muvaffaqiyatli bo'lishiga yordam beradigan
lingvistik vositalar va aloqa usullarini qo'llang.
Biroq, tilshunos olimlarning o'zlari e'tirof etganidek, bu kompetensiyalar bir-biriga
shunchalik bog'liqki, ulardan birini shakllantirish va amalga oshirish qolgan ikkitasisiz
mumkin emas. Bundan tashqari, uchta kompetentsiyaning umumiyligini bildiruvchi
yagona atama yo'q, shuning uchun biz ushbu maqola doirasida yuqorida aytilganlarning
barchasini ajratib ko'rsatish uchun "lingvistik kompetentsiya" atamasidan foydalanish
mumkin deb hisoblaymiz. Shunday qilib, lingvistik kompetentsiya - bu shaxsning "til
faoliyatini tartibga soluvchi barcha qoidalar to'plami bilan ishlash" [3, b.78], "til tizimi va
nutq faoliyati jarayonida lingvistik vositalardan foydalanish qoidalarini bilish" [5, b. 114].
Bo'lajak mutaxassislar uchun til o'rgatishning ahamiyatini oshirish uchun bir qancha
shartlar mavjud:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
3 (2024) / ISSN 2181-3701
418
Talabalarning - bo'lajak universitet bitiruvchilarining past lingvistik qobiliyatlarini
shakllanish va rivojlanishning ba'zi yo'llarini ko'rib chiqaylik:
1. Barcha oliy o‘quv yurtlarida mutaxassisliklar bo‘yicha majburiy fanlar qatoriga
chet tili, tarix, falsafa, jismoniy tarbiya va hayot xavfsizligi bilan bir qatorda ona tili va
adabiyotiga oid fanlarni ham kiritish zarur. Shu bilan birga, insonlar bilan muloqot qilish
bilan bog'liq bo'lgan gumanitar fanlar bo'yicha kasbiy tilini, lingvomadaniyatni
shakillantirish asosida- mutaxassislik tilini o'rganish butun ta'lim davomida o'quv rejasiga
kiritilishi kerak.
2. Talabalarni qiziqtirish uchun amaliy mashg‘ulotlarda faol, vizualizatsiyaga
ko'proq e'tibor berish kerak, bu esa nafaqat diagrammalar va jadvallar, balki nostandart
infografika, ma'ruzada muhokama qilinadigan narsalar to'g'risidagi bilim foydali
bo'ladigan favqulodda hayotiy vaziyatlarni modellashtirish bo'lishi shart. Bu o'rganishga
individual yondashuv tamoyilini amalga oshirishga imkon beradi, chunki ma'lumki, idrok
tabiatiga ko'ra, odamlar vizual, eshitish va kinestetik o'quvchilarga bo'linadi. Ba'zi odamlar
ta'rifni eshitgandan keyin eslab qolishadi, boshqalari esa eshitgan narsalarini chizishni
osonlashtiradi [2, b.55]. Masalan, "nutq" va "til" tushunchalarini farqlab, aytishimiz
mumkinki, til turli lingvistik vositalarning kombinatsiyasi, nutq esa ularning amaliy
timsolidir yoki siz qurilish majmuasi va turli xil uylar, panjaralar bilan yoki bir xil
detallardan qurilgan minoralar chizishingiz mumkin. Shu tariqa zamon talablari
kontekstida xorijiy tilidagi amaliy mashg'ulotlari davomida talabalar kreativ fikrlash va
lingvistik kompetensiyasini shakllanishiga erishadilar.
3. Ijodiy yondashuv pedagog ishining etakchi usuli bo'lishi kerak. Uning shakllaridan
biri bu o'yin texnikasidir. Rolli o'yinlar va an'anaviy viktorinalarni modellashtirishdan
tashqari, bu tizimli vazifalar bo'lishi mumkin: bir guruh talabalari parallel guruh yoki bir-
birlari uchun mavzu bo'yicha topshiriqlar o'ylab topishlari, ertak yoki adabiy
qahramonning avtobiografiyasini yozish, tushuntirish hazil-mutoyiba hodisalari bilan
bog'liq holda, ya'ni hujjat shakli bu standart bo'lib qolsa va mazmuni yozuvchini ham,
tomoshabinni ham qiziqtiradi. Siz ma'lum xususiyatlarga ko'ra matnlarni yaratish bilan
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
3 (2024) / ISSN 2181-3701
419
bog'liq vazifalarni mashq qilishingiz mumkin: arxaizmlarni (dialektizmlar, jargonlar, nutq
uslublari) o'rganayotganda, talabalar ulardan foydalangan holda reklama yoki PR matnini
o'ylab topishlari, maqsadli auditoriyani, vaziyat va sharoitlarni tavsiflashlari kerak.
bunday reklamani amalga oshirish va boshqalar.
XULOSA
Talabalarning lingvistik kompetentsiyasini faolroq rivojlantirish uchun psixologik
o'zini o'zi boshqarish qobiliyatiga ega bo'lgan o'qituvchilar - yaxshi notiqlar bilan
ishlashlari kerak. Ijodiy yondashuv g‘oyalarini nafaqat o‘rganilgan, o‘ziga ishongan, f
an va
unga bog‘liq fanlar bo‘yicha chuqur bilimga ega, balki hazil tuyg‘usi, improvizatsiya qilish
qobiliyatiga ega, qiyin yoki kutilmagan savollardan qo‘rqmaydigan o‘qituvchigina
muvaffaqiyatli amalga oshira oladi [5, b. 112]. Amalda, nafaqat talabalarning majburiy
notiqlik kurslari tizimini yaratish va amalga oshirilishi kerak, shuningdek psixologik,
o'ziga ishonchni singdirish, dam olish qobiliyatlarini o'zlashtirish va his-tuyg'ularni
boshqarish bo'yicha treninglar ham lingvistik kompetentsiyasini yanada samarali
rivojlantirish jarayonida tarixi zamon talablari kontekstida amalga oshiriladi. Biz ulardan
faqat ba'zilarini sanab o'tdik, asosiy muammo sifatida universitetlarda xorijiy tilini
o'rganish ixtiyoriyligi tufayli til fanlariga ajratilgan soatlar etarli emasligini aniqladik. Shu
bilan birga, bitiruvchilarning muvaffaqiyati bevosita ularning yuqori darajadagi lingvistik
kompetentsiyasiga bog'liq bo'lgan faoliyat sohalari mavjud va uni shakllantirish bo'yicha
ish samaradorligi faqat xorijiy til o'qituvchilarining ishlariga balki talabalarning
harakatlariga ham bog'liqdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
Akbarova N.A. (2023). Specifics of the formation of linguistic competence of
students. Bulletin of Samara State Technical University. Series: Psychological and
Pedagogical Sciences, (3), 64-72.
2.
Батырова М.А. (2021). Развитие лингвистической компетенции у студента.
Наука и образование сегодня, (2 (61)), 53
-54.
3.
Mamatov А.Е. Zamonaviy lingvistika [Matn]: o‘quv qo’lanma / A.E. Mamatov.
-
Toshkent: «Tafakkur avlodi», 2020.
4.
Maxkambayev A.X., & Usmonov Sh.F. (2022). Oliy ta’limda kompetensiyaga
asoslangan yondashuvning xususiyatlari. Экономика и социум, (4
-3 (95)), 815-820.
5.
Поляков Т. (2023). К вопросу о развитии лингвистической компетенции
студентов. Вестник науки и оброзования, №3, 109
-115.
