Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Linguodidactic problems of English language teaching in
Pediatrics
Nodira RASHIDOVA
Namangan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
The requirements of today's global economy are the teaching
of professional English in a professional and specialized manner,
the training of professionals with professional communicative
competence at the level of successful communicative dialogue,
professional collaboration and research in the field of
professional services with people of different cultures and
languages anywhere in the world. This article discusses the
linguodidactic problems of teaching English in pediatrics and
also provides the opinions of various researchers.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
foreign language,
field lexicon,
medical direction,
educational material.
Педиатрия йўналишида инглиз тили ўқитишнинг
лингводидактик муаммолари
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
чет тил,
соҳавий лексика,
тиббиёт йўналиши,
ўқув материал.
Ҳозирги
глобал иқтисодиётнинг талаби эса касбий ва
ихтисослик хусусиятларидан келиб чиқадиган соҳавий
инглиз тилини ўргатиш, дунёнинг исталган нуқтасида турли
маданият ва тил соҳиблари билан профессионал хизмат
соҳаларида муваффақиятли коммуникатив нутқий мулоқот,
касбий
ҳамкорлик ҳамда илмий
-
тадқиқот ишларини олиб
бориш даражасидаги касбий коммуникатив компетенцияга
эга мутахассисларни тайёрлашдир. Шундай экан ушбу
мақолада педиатрия йўналишида инглиз тили ўқитишнинг
лингводидактик муаммолари ҳақида маълумотлар келтириб
ўтилган, шунининг турли тадқиқотчилар фикрлари ҳам
ёритилган.
1
Teacher, Department of English Language Teaching Methods. E-mail: kehl2006@mail.ru
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
924
Лингводидактические
проблемы
преподавания
английского языка в педиатрии
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
иностранный язык,
профильная лексика,
медицинское
направление,
учебный материал.
Требования
современной
глобальной
экономики
заключаются в обучении профессиональному английскому
языку с учетом профессиональных и специализированных
характеристик,
подготовке
специалистов
с
профессиональной коммуникативной компетентностью на
уровне
успешного
коммуникативного
диалога,
профессионального
сотрудничества
и
научных
исследований в сфере профессиональных услуг с людьми
разных культур и языков в любой точке мира. В данной
статье рассматриваются лингводидактические проблемы
преподавания английского языка в педиатрии, а также
приводятся мнения различных исследователей.
КИРИШ
Ҳозирги
даврда ўқитувчи талабаларга чет тилда нимани ўргата олиши
мумкин, талаба дарсда нимани ўргана олиши мумкинлиги ҳақидаги масалалар
устида соҳа мутахассислари бир қанча илмий
-
тадқиқотлар олиб бормоқдалар. Ушбу
параграфда айнан шу муаммолар таҳлилга тортилган.
Дастлаб “таълимий салоҳият” ҳақида мушоҳада юритамиз, яъни таълим
ҳақида, ўқитиш ҳақида эмас. Лингводидактикада тил ўқитиш инглиз тилини
ўқитиш, ўқитувчининг ўқитиш вазифаси каби саволарга мурожаат қилиш кўп
кузатилади.
Албатта “таълим” сўзи илмий
-
тадқиқотларда батафсил ўрганилган. Мазкур
тадқиқотда чет тил ўқитишнинг амалий, таълимий, тарбиявий ва
ривожлантирувчи мақсадлари назарда тутилади. Лекин савол туғилади тарбиявий
ва ривожлантирувчи мақсадлар таълимни англатмайдими? Мақсадларнинг бундай
шакллантирилиши шиорга ўхшайди ва биз қанчалик кўп таъкидламайлик, ўқитиш
тарбиявий ва ривожлантирувчи мақсадларни рўёбга чиқаришга хизмат
қилаверади. Гарчи асосий амалий мақсад, яъни коммуникатив компетенцияни
ривожлантириш бўлса тарбиявий ва ривожлантирувчи мақсадларга эришиш
зарурлигича қолиши керакми деган савол юзага келади. Бундан ташқари,
коммуникатив компетенция таркибидаги лингвистик компетенция амалий мақсад
мақомида
қабул қилинадиган бўлса, социолингвистик ва прагматик
компетенциялар айнан тарбиявий ва ривожлантирувчи мақсадларни назарда
тутмайдими?
Албатта, грамматикани ўқитишдан мақсад гапириш, тинглаб тушуниш, ўқиш
ва ёзув каби нутқий компетенцияларининг амалий ривожлантирилишига
эришишдир. Шундай экан инсонни камолотга етказиш ва уни тарбиялаш амалий
мақсад бўлиши мумкин. Билим унутилади, малака камаяди, кўникмалар ва аҳлоқий
сифатлар ривожланиши бутун умр қолади ва инсон фаолиятининг истиқболдаги
такомиллашувига асос бўлади.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
925
“Чет тил ўқитиш” терминини “чет тил таълими” терминига ўзгартирадиган
бўлсак, ўқувчида қуйидаги жараён содир бўлиши кузатилади: англайди,
ривожланади, тарбияланади ва ўқийди.
Шундай қилиб, чет (инглиз) тил дарсининг тўрт мақсади аниқлашади.
Юқоридаги мақсадларнинг барчаси бир
-
бири билан чамбарчас боғлиқ, бири
иккинчисини тақозо этади. Таълим деб номланган бир мақсадга хизмат қилади. У
англатиш, ривожлантириш, тарбиялаш ва ўқитиш натижасининг маҳсули сифатида
намоён бўлади. Ушбу мақсадларга эришиш учун ўқитувчи зиммасига қуйидаги
вазифалар юкланади.
2-
жадвал.
Чет тил дарсинингвашфалари
Вазифалар
Амалий
Таълимий
Тарбиявий
Ривожлантирувчи
Тинглаб
тушуниш,,
гаппрпщ, укщп ва
ёзув
компетенциялари
ни мулркрт
воситасп сифатпда
эгаллаш.
Маданиятни
англаш, тили
урганилаётган
мамлакат
маданиятини
маданиятлараро
мулокотнинг
ажралмас кисми
сифатпда тушуниш
Шахсда
инсонпарварлик,
ватанпарварлик,
кадрият, маданпят,
одоб
-
ахлок
меъёрларига амат
килиш
фазилатларини
тарбиялаш.
Нуткий фаолиятнг
урганиш ва юритиш
лаёкатини, мулокот,
билиш ва бошка
фаолликларини
ривожлантириш.
Жадвалга эътибор қаратилса, уларнинг ўзаро алоқадорлиги ва боғлиқлиги
кўзга ташланади. Масалан, англаш қанчалик чуқур бўлса тили ўрганилаётган
мамлакат ва халқ маданиятини тушуниш ҳам шунчалик теран бўлади, тил
мувафаққиятлироқ ўрганилади, шахснинг ахлоқий
фазилатлари ҳам юқорироқ
даражада намоён бўла бошлайди, ва албатта шахсда коммуникатив
компетенциянинг барча нутқ фаолият турларида эркин мулоқот қилиш хусусияти
ривожланади.
Ҳар
бир чет тил дарси учун амалий, таълимий, тарбиявий ва
ривожлантирувчи мақсадлардан келиб чиқадиган вазифалар белгиланиши лозим.
Шундай қилиб, чет тил дарсларида юқоридаги мақсадларга эришиш билан боғлиқ
методик масалаларни батафсил ёритишга ўтамиз.
Инглиз тилилар таълими соҳасидаги бу ўзгаришлар инглиз тили ўқитиш
методикасига ҳам маълум ўзгартиришлар киритди. Ҳар бир касбий соҳадаги инглиз
тили ўқитиш дастури талабаларнинг касбий ва соҳавий эҳтиёжларини ҳисобга олиб
ишлаб чиқила бошланди. Бу ўқув дастурлари ҳар бир соҳа учун белгиланган умумий
мақсадларни ўз ичига олади. Талабалар махсус дастурни тугатгандан сўнг
кутилаётган натижа ва ўзига хос таълим тури билан фарқланади. Уларнинг якуний
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
926
мақсади иш билан таъминлаш ва реал ҳаётий шароитда халқаро рақобатбардош
мутахассис тайёрлашга ёрдам беришдан иборатдир.
АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ
Инглиз тилини муайян мақсадларда ўқитишга турли муаллифлар томонидан
турлича таърифлар берилган. Уларнинг айримлари мазкур “тил ўқитиш ёндашуви,
унинг мазмуни ва методлари талабаларнинг эҳтиёжларига биноан белгиланади”.
Тадқиқотчилардан П.Стревенс “
ESP
–
бу махсус мақсадларда инглиз тилилар
ўқитишнинг умумий тури”, деб таъкидлаган. [5,10]
Муайян мақсадларда инглиз тили ўқитиш академик мақсадлар(
EAP
) ва
касбий (профессионал) (
EOP
) мақсадларда инглиз тили ўқитиш каби иккита турга
бўлинади.
Инглиз тилини махсус мақсадларда ўқитиш маълум бир соҳага, масалан,
бизнес, туризм, тиббиёт, ҳуқуқ ёки муҳандислик кабиларга тилини алоҳида
йўналтирилиб ўргатишни ўз ичига олади.
Д.Карвер (
D.Karver
) томонидан
ESP
нинг соҳалари қуйидаги тарзда
ўрганилган: 1. Фан ва технологиялар учун инглиз тили (English for Science and
Technology -
EST); 2. Бизнес ва иқтисод учун инглиз тили (English for Business and
Economics -
EBE); ва 3. Ижтимоий тадқиқотлар учун инглиз тили (English for Social
Studies).
Маълумки, юртимизда Европа Иттифоқининг “СЕFR: Инглиз тилиларни
эгаллашнинг умумевропа компетенциялари: ўрганиш, ўргатиш ва баҳолаш"
ҳужжати ўқув дастурига мувофиқ инглиз тили таълимини олиб бормоқда. Мазкур
ҳужжат асосида инглиз тилилар бўйича давлат таълим стандартлари ишлаб
чиқилган. Унга кўра, ОТМлар нофилологик йўналишларининг битирувчи
талабалари инглиз тилида коммуникатив компетенциянинг В2 даражасини
эгаллашлари етакчи мақсад қилиб белгиланган. Аммо тиббиёт олий ўқув
юртларининг ўқув дастур ва режалари инглиз тилиларни В2 даража эгаллаш
имкониятини бермаётганлиги ҳам амалиётда кузатилмоқда.
СЕFR ҳужжатида ва Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва
инновациялар вазирлиги ва Британия Кенгаши томонидан ишлаб чиқилган “ESP
Curriculum for Higher Education in Uzbekistan” ўқув дастурида инглиз тилида
коммуникатив компетенцияни B2 даражада эгаллаш учун ESP –
махсус мақсадларга
мўлжалланган (English for Occupational Purposes (EOP), English for Academic Purposes
(EAP) йўналишлари бўйича 500
-
600 соат ажратилиши кўрсатилган.[1]
Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги ва
Британия консуллиги томонидан ишлаб чиқилган “ESP Curriculum for Higher
Education in Uzbekistan” ўқув дастурига мувофиқ инглиз тилилар бакалавриат
босқичининг барча курсларида ўқитилиши кўрсатилган. Умумий инглиз тили курси
бир йилдан ортиқ давом этмаслиги керак. Инглиз тилилар ҳафтасига камида тўрт
соат ўқитилиши керак, шунингдек, мустақил таълим соатлари ҳам кўзда тутилган.
Инглиз тили ўқув курсининг соати талабаларнинг инглиз тилини эгаллаганлик
даражаларига қараб белгиланади.
Дарснинг мазмуни ўқувчи англаши лозим бўлган тил ва маданиятдан иборат
иккита асосий объектдан ташкил топади. Демак, тушуниш мумкинки аввал тил
кейин маданият ўрганилади. Тил асос маданият эса ушбу асосни тўлдиришга,
такомиллаштиришга хизмат қилади. Амалиётчи чет тил ўқитувчиларининг катта
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
927
авлод
вакиллар
эслай
олсалар
керак
анъанавий
дарсликларда
мамлакатшуносликка оид маълумотлар жуда кам берилар, борлари ҳам тили
ўрганилаётган мамлакатнинг географияси ва тарихига оид билимларни тақдим
этар эди. Мазкур дарсликлар компетенцияни ривожлантиришга эмас, билимнинг
эгалланишига хизмат қилган. Бошқача талқин қиладиган бўлсак дарслик
ўқувчининг
коммуникатив
компетенциясини
эмас,
билимларини
ривожлантиришга хизмат қилган.
НАТИЖА ВА МУҲОКАМА
Ҳозирда
тилларни ўрганишда манзара мутлақо бошқача тус олмоқда.
Ўрганилаётган мамлакат маданияти билан таништирувчи маълумотларни
дарсликдардан исталганча топиш мумкин. Бундай ҳолатни турлича талқин қилиш
мумкин. Назаримизда маданиятни тарғиб қилишга устувор аҳамият бериш ҳам
кутилган натижани бермаслиги мумкин.[5]
Албатта, тилшунослар лингвистиканинг маданиятшунослик соҳани алоҳида
тадқиқ этишади. Лекин ҳозир гап тил ва маданиятни алоҳида ўргатиб ҳам ўрганиб
ҳам бўлмайдиган чет тил таълими жараёнини тадқиқ этувчи методика ҳақида
боряпти. Бундан ташқари чет тил ўқитишда маданиятни ўргатиш ва ўрганиш
етакчилик касб этади. Бу албатта мураккаб ва нозик тил воситасида амалга ошади.
Демак тил ёрдамида маданият ўрганилади ва бу жараён беихтиёр содир бўлади. Тил
таълими маданиятнинг ўрганилишига сабаб бўлади ва ўз
-
ўзидан тил
таълимининг
мазмуни ўрганилаётган чет тил соҳибларининг маданиятини ўргатиш бўлиб
қолади. Демак, ўқитиш мазмуни деганда, коммуникатив компетенция, таълим
мазмуни деганда маданият тушунилади. [2,7,8]
“Маданият” ҳақида аниқланган тушунчалар мавжуд. Таълимий мақсадлар
учун энг мақбули эса маданиятни маънавий қадриятлар тизими деб
тушунилишидир. Кундалик турмушдан тортиб фалсафагача бўлган барча соҳаларда
халқ томонидан яратилган, тўпланган моддий ва номоддий
неъматлар
тушунилади. Буларнинг ичида ўз аҳамиятини йўқотиб тарихийлик касб этувчи ёки
бугунги кунда тан олинган халқнинг жипслиги ва якдиллигини англатувчи
қадриятлар ҳам бор.
Чет тил дарсларида биз бу жараённи такрорлай олмаймиз, бундай
қилмаслигимиз ҳам керак. Чет тил ўқитиш шароити ва мақсадига кўра
Ўзбекистонда чет тил таълимининг мақсади маданиятлараро мулоқотдош
(коммуникант) ва ахборот соҳибини (когнизант) шакллантириш белгиланган.
Ушбу мақсадга эриш учун ўқитиш мазмуни шундай танланиши керакки, натижада
ўқувчилар маданиятни эгаллашлари лозим. Ўз навбатида таълим шундай ташкил
этилиши керакки натижада ўқувчи чет тилни эмас, балки чет
тилда фикр ифодалаш
усулларини ўзлаштиришлари лозим. Чет тилда коммуникатив компетенциянинг
эгалланиши асосий таълимий объект ҳисобланиши лозим.[3,4]
Юқоридаги барча билимлар дарсларда а) ўқувчилар томонидан нутқ фаолият
турларини онгли ўзлаштирилишига (ўқув аспекти), б) ўқувчиларнинг тафаккурини
ривожлантиришнинг маълум босқичини жадаллаштиришга (ривожлантирувчи
аспекти), ўқувчиларни тарбиялашга (тарбиявий аспекти), д) ўқувчиларни
таълимий топшириқларни бажаришга лаёқатли қилишда, яъни ўқувчиларнинг
лингвистик дунёқарашини кенгайтиришни таъминланишига хизмат қилиши
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
928
лозим.Таъкидлаш мумкинки, когнитив аспект мазмуни ривожлантирувчи,
таълимий, тарбиявий ва амалий мақсадларни аниқлаштиради.
Ўқитиш мазмунида икки жиҳат кузатилади: нимани ўрганиш, қандай ва
қаерда ўрганиш. Биринчиси, ўқув материали ва иккинчиси ўқув жараёни сифатида
намоён бўлади. Ўқув материали дастурдан ўрин олади. Иккинчиси, кўникма ва
малакаларга мансуб коммуникатив компетенцияни ҳосил қилиш жараёни
бўлганлиги туфайли дастурда уларга тегишли талаблар санаб ўтилади. Нутқ
фаолияти доираси дастурий мавзулар билан белгиланади. Яратилган (гапириш,
ёзув) ва ўзга шахс содир этган (тинглаб тушуниш ва ўқиш) дискурс дастурдан ўрин
олган мавзуларга бевосита боғлиқ бўлади.[6.9]
Таълим тизимидаги бошқа фанлардан чет тилнинг фарқи бир пайтнинг
ўзида, унинг ҳам таълим мақсади, ҳам таълим воситаси эканлигида намоён бўлади.
Чет тилда нутқий малакалар гапириш, тинглаб тушуниш, ўқиш, ёзув)ни эгаллаш
таълимдан кўзланадиган мақсад бўлиши билан бирга, ўрганилаётган тил янги ва
фойдали ахборот (информация) олиш, етказиш воситаси мақомини ҳам олади.
Ўқувчи фақат мулоқотдош сифатида эмас, балки ахборот соҳиби (когнизант)
мақомида ўрганилаётган тилдан фойдаланади. Тилни ўрганиш чоғида ўқувчи
лингвистик билимлар тўплаш билан эмас, балки нутқий ва маданий малакаларини
(компетенцияси) ошириш билан машғул бўлади. Коммуникатив фаолият кўрсатиш,
шахсга йўналтирилган, компетенцияни эгаллашга мўлжалланган интегратив
ёндашув асосида чет тил ўргатилади. Чет тил таълимида коммуникатив
-
кумулятив
метод татбиқ этилади. Хорижий Ғарб лингводидактикаси соҳасида буни
маданиятлараро мулоқот йўналиши номи билан юритилади. Когнитология,
концептология, лингвокултурология ва бошқа замонавий фанларнинг сўнгги
ютуқлари асосида мазкур методик назария шаклланган ва кенг кўламда жорий
этилмоқда.
ХУЛОСА
Чет тил ва маданият яхлит (интеграциялашган) ҳолда ўргатилади. Маданият,
бу ўринда инсон фикри ва фаолияти ҳосиласи тушунчасини ифодалайди. Чет тилда
ўрганиладиган лисоний (соҳавий лексик, грамматик, талаффуздаги) бирликда
лингвомаданий хусусиятлардан ташкил топган ва нутқий жараёнда (дискурс)
уларга ўқувчи эътибори қаратилади. Мазкур методик қоида доирасида чет тил
дарсининг мақсади ва мазмуни белгиланади. Мақсад деганда, чет тил ва унинг
соҳиби маданиятини ўргатиш ва ўрганишнинг онгли тарзда режалаштирилган
натижаси кўзда тутилади. Ўқитиш шароитидан келиб чиқиб, муайян мақсад
белгиланади.
ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI:
1.
Ахмедова М.И. / Медик талабаларнинг инглиз тилда касбий коммуникатив
компетенциясини ахборот технологиялари ёрдамида шакллантириш // пед.ф.ф.д.
(PhD
) диссер. Фарғўзбек, 2020 й. –
Б. –
21.;
2.
Ахмедова Л.Т. Теория и практика обучения профессиональной русской речи
студентов
-
филологов // –
Ташкент:
Fan, 2013.
–
200 с.
3. Alabsi T.A. The effectiveness of role-play strategy in teaching vocabulary // 2016.
4. Allen F. Techniques in Teaching Vocabulary // - Oxford, 1983. - 136 p.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
929
5. Hutchinson T. & Waters A. / English for Specific Purposes: A learning-centered
approach // Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1987;
6. Rashidova Nodira Habibullayevna. Technologies for developing lexical
competence of medical students in English//development and innovations in science, 1,
136
–
138.
7. Ribes R., Ros P. Medical English. Springer Berlin Heidelberg, New York. 2006.
8. Richards J., Rodgers Th. Approaches and methods in language teaching //
Cambridge University Press. 3rd edition. - Cambridge, 2014, P. 317-329.
9. Richards J.C. The role of vocabulary teaching // TESOL Quarterly, 1976, 77-89.
10. Strevens P. Teaching English as an international language: From practice to
principle // Oxford and New York, UK & USA: Pergamon Press. 1980.
