Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
International words and methods of their assimilation
into the Uzbek language
Dilnoza KHALIKOVA
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
10 July 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
25 August 2024
This article is devoted to the study of international words
and the processes of their assimilation into the Uzbek language.
Analyzing the phonetic, morphological, and semantic aspects of
international words, how they influence the national language,
and the positive and negative aspects of this process are shown.
The article covers the role of international words in the
enrichment of the Uzbek language and its integration with
international science and culture, as well as issues of national
identity preservation.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss2
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
international words,
Uzbek language,
phonetic acquisition,
morphological acquisition,
semantic acquisition,
globalization,
linguistics,
national language,
international terms.
Internatsional so‘zlar va ularni o‘zbek tiliga o‘zlashtirish
usullari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
internatsional so‘zlar,
o‘zbek tili,
fonetik o‘zlashtirish,
morfologik o‘zlashtirish,
semantik o‘zlashtirish,
globalizatsiya,
tilshunoslik,
milliy til,
xalqaro atamalar.
Ushbu maqola internatsional so‘zlar va ularni o‘zbek tiliga
o‘zlashtirish
jarayonlarini
o‘rganishga
bag‘ishlangan.
Internatsional so‘zlarning fonetik, morfologik va semantik
jihatlarini tahlil qilish orqali ularning milliy tilga qanday ta’sir
ko‘rsatishi hamda bu jarayonning ijobiy va salbiy tomonlari
ko‘rsatib o‘tilgan. Maqolada o‘zbek tilining boyishi va xalqaro
ilm-fan, madaniyat bilan integratsiyalashuvidagi internatsional
so‘zlarning roli hamda milliy o‘zlikni saqlash masalalari
yoritiladi.
1
Teacher, General Linguistics Department, Uzbekistan State World Languages University. E-mail: khdilnozm@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
128
Международные слова и способы их ассимиляции
в узбекский язык
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
международные слова,
узбекский язык,
фонетическое усвоение,
морфологическое
усвоение,
семантическое усвоение,
глобализация,
лингвистика,
национальный язык,
международные термины.
Данная
статья
посвящена
изучению
интернациональных слов и процессам их ассимиляции в
узбекском
языке.
Путем
анализа
фонетических,
морфологических
и
семантических
аспектов
интернациональных слов показано, как они влияют на
национальный язык, а также показаны положительные и
отрицательные стороны этого процесса. В статье
рассматривается роль интернациональных слов в
обогащении узбекского языка и его интеграции с мировой
наукой и культурой, а также вопросы сохранения
национальной идентичности.
KIRISH
Globalizatsiya davrida turli tillar o‘rtasidagi aloqalar
kuchaygan sari milliy tillarga
kirib kelayotgan internatsional so‘zlar soni ortib bormoqda. Internatsional so‘zlar –
dunyoning ko‘plab tillarida umumiy shaklda qo‘llaniladigan va odatda ilmiy, texnik,
siyosiy yoki madaniy sohalarga oid atamalardir. O‘zbek tiliga ham bunday so‘zlar uzoq
vaqtdan beri kirib kelmoqda va hozirgi kunda ham bu jarayon faol davom etmoqda.
Mazkur maqola internatsional so‘zlarning o‘zbek tiliga o‘zlashtirilish jarayonlarini ko‘rib
chiqadi va ularni o‘zbek tili tizimiga qanday moslashtirilishini tahlil qiladi. Bunda
internatsional so‘zlarning fonetik, morfologik va semantik o‘zgarishlari hamda ularning
milliy tilga ta’siri o‘rganiladi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu maqolada internatsional so‘zlar haqida bir necha xorijiy hamda mahalliy
olimlarning tadqiqotlari o‘rganildi, jumladan, A.V.
Superanskaya [10], A.A. Reformatskiy
[9], Sh.
Safarov [6] kabi tilshunos olimlarning ishlari internatsional so‘zlarning kirib
kelish sabablari va ularning milliy tilga ko‘rsatadigan ta’sirini tushuntirib berishni
nazarda tutadi. Ushbu olimlar so‘zlarning fonetik va morfologik o‘zgarishlarini hamda
ularning milliy tilga moslashuv jarayonlarini chuqur tahlil qilganlar. Z.M. Mamatov [2],
N.B.
Tolibova [7] singari o‘zbek olimlarining tadqiqotlari bu so‘zlarning o‘zbek tiliga
qanday kirib kelgani va qaysi sohalarda ko‘proq qo‘llanilishi haqida qimmatli
ma’lumotlar beradi. Bu ilmiy asarlar internatsional so‘zlarning o‘zbek tili tizimida
o‘zlashtirilish mexanizmlarini tahlil qilgan. Adabiyotlarni tahlil natijasi shuni ko‘rsatdiki,
internatsional so‘zlarning o‘zbek tiliga kirib kelishi tilning boyishiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi, ammo ortiqcha qo‘llanilishi milliy tilning o‘ziga xosligini yo‘qotish xavfini
tug‘diradi. Shu bois, bu so‘zlarni milliy tilga moslashtirish jarayoni aniq va ehtiyotkorlik
bilan olib borilishi lozim.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Mazkur maqolada quyidagi ilmiy tadqiqot metodlari qo‘llanilgan: taqqoslash va
tahlil qilish, lingvistik tahlil metodi, deskriptiv usul, etimologik tahlil. Ushbu metodlar
yordamida internatsional so‘zlarning o‘zbek tilida qanday shaklda ishlatilishi va ularning
boshqa tillardagi shakllaridan farqlanishi, so‘zlarning ma’no torayishi, kengayishi yoki
o‘zgartirilishi, internatsional so‘zlarning o‘zbek tili kontekstida qanday tarzda
qo‘llanilishi kabilar tahlil etildi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
129
TAHLIL VA NATIJALAR
Til xalqning madaniy merosi bo‘lib, u milliy ong va tafakkurning ifodachisi
hisoblanadi. Ammo globalizatsiya jarayonlari tufayli har bir millat tili turli xalqlarning
tillariga xos bo‘lgan internatsional so‘zlar bilan boyib bormoqda. O‘zbek tili lug‘at
tarkibining boyishida ichki manba imkoniyatlari muhim asos hisoblanadi. Shunga
qaramasdan, dunyodagi hech bir til o‘z ichki manbalarigagina tayanib ish ko‘rmaganidek,
o‘zbek tili uchun ham faqat o‘z so‘zlari, o‘z qatlam boyligi va imkoniyatlarigina kifoya
qilmaydi. O‘zbek tili lug‘at tarkibining boyish va takomillashuvida tashqi manba muhim
rol o‘ynaydi. Internatsional so‘zlar –
turli tillarda bir xil shaklda, lekin ba’zan ma’no
jihatdan farqlanuvchi so‘zlardir. O‘zbek tilida ham internatsional so‘zlar ko‘p yillik tarixga
ega bo‘lib, tilimizda ularni o‘zlashtirish jarayoni doimiy rivojlanib kelmoqda.
Internatsional so‘zlar asosan ilmiy
-texnikaviy, madaniy va iqtisodiy aloqalar
kuchaygan zamonaviy dunyoda shakllanadi. Bunday so‘zlar, asosan, yunon va lotin
tillaridan kelib chiqqan bo‘lib, dunyoning ko‘pgina tillarida umumiy shaklda ishlatiladi.
Misol uchun, “demokratiya”, “internet”, “futbol” kabi so‘zlar xalqaro miqyosda qo‘llanadi
va har bir milliy til o‘z lug‘at boyligiga ushbu so‘zlarni o‘zlashtirgan holda kirgan.
O‘zbek tili o‘zining ko‘p asrlik rivojlanish yo‘lida internatsional so‘zlardan keng
foydalanib kelgan. Ayniqsa, XX asr boshidan boshlab o‘zbek tiliga ko‘plab rus va yevropa
tillaridan internatsional so‘zlar kirib kela boshladi. Ushbu so‘zlar ko‘pincha iqtisodiyot,
fan-
texnika, siyosat va madaniyat sohalariga oid bo‘lib, zamonaviy o‘zbek tilining
boyishini ta’minlaydi. Misol uchun, “kompyuter”, “market”, “globalizatsiya” kabi so‘zlar
hozirgi zamon o‘zbek tilining tarkibiy qismi sifatida qabul qilindi.
E.
Begmatov o‘zbek matnlarida chet til so‘zining uchrashi hali bu o‘sha so‘zning
o‘zbek tiliga o‘zlashtirilgani, kirganini bildirmasligini, shu tufayli bunday matnlarda
uchrovchi chet til so‘zlarini o‘zlashma so‘zlar va qo‘llanma so‘zlar kabi ikki guruhga
bo‘lish kerakligini qayd etadi [8, 84].
O‘zlashma so‘zlar qabul qilayotgan til me’yorlariga har jihatdan bo‘ysungan bo‘lib,
dastlabki davrlarda neologizm xususiyatini namoyon etsa-da, keyinchalik tilning leksik-
semantik tizimiga batamom singib ketadi, til jamoasiga o‘z so‘zidektuyuladi. Qo‘llanma
so‘zlar esa genetik jihatdan boshqa tilniki bo‘lgani holda o‘zga tillarda ham uchrovchi
leksemalar bo‘lib, vazifasi va lisoniy tuzilishiga ko‘ra ekzotik leksika yoki ekzotizmlar
hamdakiritma so‘z va iboralar, ya’ni chet til kiritmalari (“inostrannievkrepleniya”) kabi
ikki toifaga ajratiladi [8, 88].
O‘zlashma so‘zlarning o‘zlashuvi turlicha kechadi: ba’zi o‘zlashmalarning tilga
singishi uchun uncha ko‘p vaqt talab etilmaydi, ba’zi so‘zlarning o‘zlashuvi esa uzoq
davom etadigan jarayondir. Ayrim o‘zlashmalar til leksik tizimiga shunchalik tabiiy
ravishda kirib ketgan bo‘lsa, boshqa qismida esa manba til tarovati saqlanib qolgan. Ya’ni,
birinchi guruhdagi so‘zlar xalq hayotida ishlatiladigan mavjud narsa, buyum yoki
voqelikni ifodalagani yoki ma’lum ilm
-
fan sohasi atamasi sifatida qo‘llana boshlagani
tufayli tez-
tez ishlatilib, tilda o‘zlashma so‘zlar maqomini olib ulgurgan. Keyingisi esa til
sohibi uchun notanishligi tufayli shu tilga butunlay o‘zlashib ketmagan yoki faqat ma’lum
matndagina qo‘llanib, o‘zga xalq voqeliginiaks ettirishga xizmat qiladi.
O‘zbek tiliga internatsional so‘zlarni o‘zlashtirish bir necha yo‘nalishda amalga
oshiriladi:
1)
fonetik o‘zlashtirish. Internatsional so‘zlar asl shaklini deyarli saqlab qolgan holda
tilimizga kiradi, lekin tovush tarkibida milliy tilning o‘ziga xos tovush xususiyatlariga
moslashadi. Masalan, “kompyuter” so‘zi o‘zbekcha talaffuzda ham “kompyuter” deb aytiladi,
lekin o‘zbek fonetikasi talablariga ko‘ra tovushlar o‘zgartirilgan.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
130
“Kompyuter” so‘zi inglizcha
computer
so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, aslida lotincha
computare
(“hisoblash”) so‘zidan olingan. Bu atama dastlab hisoblash mashinalariga
nisbatan ishlatilgan. So‘zlarning bunday o‘zlashtirilishi transkripsiya va translitiratsiya
hodisasi bilan bog‘liqdir.
Tarjima transformatsiyalari tarjimada lug‘at muvofiqligi bo‘lmaganda yoki ushbu
kontekst shartlarida qo‘llanilmaslik xolatlarida, turli matnlarni tarjima qilishda tarjimon
ishlatadigan tarjima usullari sifatida ko‘rib chiqiladi.
G‘.
Rahimovning “Tarjima nazariyasi va amaliyoti’ nomli kitobida quyidagicha ta’rif
beriladi: “Transkriptsiyada so‘zning so‘zlashish shakli, transliteratsiyada esa uning grafik
shakli qayta yaratiladi [5];
2)
morfologik o‘zlashtirish. Internatsional so‘zlar o‘zbek tilining morfologik
qonunlariga bo‘ysunadi, ya’ni ularning o‘zaklari o‘zbek tiliga moslashgan holda yangi
so‘zlar hosil qilish imkonini beradi. Masalan, “demokratiya” so‘zidan “demokratik”,
“demokratlashtirish” kabi yangi so‘zlar hosil qilinadi.
“Demokratiya” so‘zi yunoncha
demos
(xalq) va
kratos
(hokimiyat) so‘zlaridan kelib
chiqqan bo‘lib, u “xalq hokimiyati” degan ma’noni anglatadi.
“Kompyuter” so‘zi o‘zbek tilida ishlatilganida o‘zbekcha affikslar yordamida yangi so‘z
shakllarini hosil qilish imkonini beradi. Masalan, “kompyuterlashtirish” (fe’l),
“kompyuterchi” (ish bilan bog‘liq kasb yoki shug‘ullanuvchi shaxs), “kompyuterlashtirilgan”
(sifat) kabi so‘zlar yaratildi;
3)
semantik o‘zlashtirish. Ba’zi internatsional so‘zlar o‘z ma’nosini o‘zbek tilida
kengaytiradi yoki torayadi. Masalan, “internet” so‘zi aslida global tarmoqni bildirsa
-da,
o‘zbek tilida ba’zan shunchaki “tarmoq” ma’nosida qo‘llaniladi;
4)
sinonimik o‘zlashtirish. Internatsional so‘zlar ba’zida milliy sinonimlari bilan bir
qatorda ishlatiladi. Masalan, “demokratiya” so‘zi bilan birga “xalq hokimiyati” ifodasi ham
qo‘llanadi. Bu esa tilning boyib borishi va xalqaro hamda milliy o‘zlikning birgalikda
saqlanishiga yordam beradi.
Undan tashqari muloqatimiz davomida ko‘p qo‘llaydigan “globalizatsiya” so‘zi
inglizcha
globalization
atamasidan olingan bo‘lib, “global” (butun dunyo) so‘zidan kelib
chiqqan. Lotincha
globus
(“yer shari”) so‘zidan hosil qilingan. So‘z fonetik jihatdan o‘zbek
tiliga deyarli o‘zgarmagan holda kirib kelgan: [globalizatsiya]. O‘zbek talaffuziga mos
ravishda yumshoq tovush o‘zgarishlari bilan aytiladi.
Morfologik o‘zlashuv uslubiga ko‘ra “globalizatsiya” so‘zidan “global” (sifat),
“globalizatsiyalashuv” (jarayon), “globalist” (fikr yurituvchi yoki tarafdor) kabi shakllar
yaratiladi. Bu o‘zbek tilida internatsional so‘zning morfologik jihatdan faol
o‘zlashtirilganini ko‘rsatadi. Semantik jihatdan “globalizatsiya” so‘zi o‘zining xalqaro
ma’nosini saqlab qolgan –
ya’ni, dunyo iqtisodiy, madaniy va siyosiy jihatdan birlashuv
jarayoni. O‘zbek tilida bu atama xalqaro miqyosda bo‘layotgan o‘zgarishlarni ifodalash
uchun keng qo‘llanadi.
Tadqiqot natijalari sifatida shuni keltirib o‘tish mumkinki, internatsional so‘zlar
milliy tilning boyishiga va jahon ilm-
fan, madaniy hayoti bilan uyg‘unlashishiga xizmat
qiladi. Ammo ularning haddan tashqari ko‘p qo‘llanishi milliy tilning o‘ziga xosligini
yo‘qotish xavfini ham tug‘diradi. Shu sababli internatsional so‘zlarni o‘zlashtirish
jarayonida o‘zbek tilining lug‘aviy boyligi va grammatik qoidalarini saqlab qolish
muhimdir.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
131
XULOSA VA TAKLIFLAR
Internatsional so‘zlarning o‘zbek tiliga kirib kelishi –
bu tilimizning zamonaviy
rivojlanish jarayonining tabiiy bir qismi. Ularning o‘zlashtirilishi turli yo‘llar orqali
amalga oshiriladi, bu jarayon esa tilning boyib borishiga, dunyo xalqlari bilan
yaqinlashishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, internatsional so‘zlarni maqsadga muvofiq
va oqilona qo‘llash milliy tilning tozaligini saqlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Tilshunoslar va adabiyotshunoslar uchun bu masala ilmiy jihatdan chuqur o‘rganilishi va
kelajak avlodga aniq tavsiyalar berilishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of Language.
–
Cambridge: Cambridge
University Press, 2010.
–
573 p.
2.
Mamatov Z.M. O‘zbek tilida internatsional so‘zlarning o‘zlashuvi. –
Toshkent:
Fan nashriyoti, 2010.
–
210 b.
3.
Normurodov S.
Globalizatsiya va o‘zbek tilining rivoji. –
Toshkent: Innovatsiya
markazi, 2018.
–
180 b.
4.
Nosirova Z.L. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA O‘ZLASHMA SO‘ZLARNING ROLI VA
AHAMIYATI // Scientific progress. 2022. №4. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/o-
zbek-tilshunosligida-o-zlashma-so-zlarning-roli-va-ahamiyati
5.
Rahimov G‘. Tarjima nazariyasi va amaliyoi. –
T.: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi, 2016.
–
B.129-132.
6.
Safarov Sh. Tilshunoslik nazariyalari.
–
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti,
2005.
–
280 b.
7.
Tolibova N.B. Internatsional so‘zlar va ularning o‘zbek tilidagi rivoji. –
Toshkent:
O‘zbekiston adabiyoti va san’ati, 2013. –
198 b.
8.
Жамоа муаллифлар. Ўзбек тили лексикологияси. –Тошкент: Фан, 1981.
9.
Реформатский А.А. Введение в языковедение. –
Москва: Наука, 2001. –
412 с.
10.
Суперанская А.В. Базовая лексикология.
–
Москва: Наука, 1990.
–
342 с.
11.
Хабибуллина З. Международные слова в национальном языке. –
Москва:
Прогресс, 1997. –
254 с.
12.
Шaроповa Р.Ж. ЎЗБЕКЧ
A
НУТҚД
A
ГИ ЧЕТ СЎЗЛ
A
РНИНГ ХУСУСИЯТЛ
A
РИ //
So
‘
z
san
’
ati
xalqaro
jurnali.
2020.
№5.
–
B.
70-76.
URL:
https://tadqiqot.uz/index.php/art/article/view/3400
