Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The role of lesson components in designing English lessons
Dilshoda MAKHKAMOVA
Namangan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
10 July 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
25 August 2024
As a solution to the problem of improving the quality of
education and training qualified personnel in recent years, this
article highlights the role of effective lesson design, its methods,
and its components in organizing lessons at a high level.
Additionally, the lesson components proposed by various
researchers are discussed, and further recommendations for
designing English language lessons are provided.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss2
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
lesson project,
lesson components,
skills,
lesson stages
Chet tili (ingliz) darslarini loyihalashda dars tarkibiy
qismlarining o’rni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
dars loyihasi,
dars tarkibiy qismlari,
ko’nikmalar,
dars bosqichlari.
So’nggi yillarda ta’lim sifatini oshirish va malakali kadrlar
tayyorlash muammosining yechimi o’laroq, mazkur maqolada
darsni samarali loyihalsh, uning usullari hamda dars tarkibiy
qismlarining darsni yuqori saviyada tashkil etishdagi o’rni
yoritilgan. Shuningdek, turli tadqiqotchilar tomonidan taqdim
etilgan dars tarkibiy qismlari muhokama qilinib, ingliz tili
darslarini loyihalashda qo’shimcha tavsiyalar berilgan.
.
Роль компонентов урока в проектировании уроков
английского языка
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
проект урока,
компоненты урока,
навыки,
этапы урока
.
В качестве решения проблемы повышения качества
образования и подготовки квалифицированных кадров в
последние
годы
в
статье
подчеркивается
роль
эффективного проектирования урока, его методов и
компонентов в организации учебного процесса на высоком
1
PhD Student, Namangan State University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
223
уровне.
Также
обсуждаются
компоненты
урока,
предложенные
различными
исследователями,
и
приводятся
дополнительные
рекомендации
по
проектированию уроков английского языка
.
KIRISH
Dunyo miqyosida dars samaradorligini oshirishga bo’lgan sa’y
-harakatlar va
ta’limdagi islohotlarning asosida malakali kadrlar tayyorlash muammosi asosiy omil
hisoblanadi. Har qanday fan sohasidagi malakali pedagogni shakllantirishda esa kasbiy
bilim hamda pedagogik mahorat bilan bir o’rinda darsni samarali loyihalash ko’nikmasi
katta ahamiyatga kasb etib,u pedagoglardan kasbiy mahorat va zaruriy ko’nikmalarni
talab etadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Bu jarayonda pedagoglar fan mavzusiga doir materiallardan tashqari boshqa
ko’plab darsni tashkil etuvchi tarkibiy qismlarni ham oldindan rejalashtirishlari zarur.
Tadqiqotchilar Elly’s Mersina Mursidik, Toto Nusantoro va boshqalarning fikriga ko’ra, har
q
anday darsni loyihalash o’qituvchilardan bir necha bosqichni bosib o’tishni talab etadi.
Ular, asosan, uchta bosqich bo’lib, ular:
o’ylash, amalga oshirish
hamda
tahlil
bosqichlaridir.
O’ylash bosqichida, dastlab pedagog darsni qanday tashkil etish, o’quvchilarning o’rganishi
zaruriy bo’lgan mavzularni aniqlash, dars maqsadlarini to’g’ri belgilash hamda dars
jarayonida uchrashi mumkin bo’lgan qiyinchiliklarni taxmin qilib tayyorgarlik ko’radi.
Amalga oshirish bosqichi esa dastlab o’quvchilarning o’rganish
usullarini aniqlash va
mosini tanlab olish, darsda foydalaniladigan axborot-texnologiya vositalari, kerakli
ko’rgazmali qurollar va resurslarni aniqlashni o’z ichiga oladi. So’ngra tahlil bosqichiga esa
darsni kuzatish, o’quvchilarning o’rganish jarayonlar
ini nazorat etish hamda darsda
kechayotgan turli vaziyatlarni va erishilgan natijalarni tahlil etish va baholash kiradi [1].
Bu bosqichlarning har biri alohida muhim ahamiyatga ega bo’lib, yosh pedagoglar, asosan,
ikkinchi, ya’ni darsni loyihalash ko’nikm
asini shakllantirishga katta ehtiyoj sezadilar. Bu
jarayonda o’qituvchi o’quvchilarning hozirgi bosqichdagi bilim saviyasi hamda ularning
ehtiyojini o’rganib chiqqach, o’tiladigan dars bosqichlari hamda barcha darsni tashkil
etuvchi tarkibiy qismlarini avv
aldan puxta o’ylab rejalab chiqishi lozim.
Darsni loyihalashning juda ko’p usullari bo’lib, sohadagi yetakchi tadqiqotchilarning
fikriga ko’ra, eng samarali dars rejasi quyidagi elementlardan tashkil topgan bo’lishi lozim:
1.
Mavzu
.
O’quvchilarning ehtiyojlaridan kelib chiqib, o’rganilishi lozim bo’lgan
kommunikativ hamda real hayot kontekstiga ega bo’lgan mavzu tanlanadi. Masalan, til
bilish darajasi boshlang’ich darajada bo’lgan o’quvchilarga shifokor ko’rigi mavzusi
doirasidagi che
t tili bilimi zarur bo’lsa, unda ‘Shifokor bilan muloqot’ mavzusi doirasida
bir necha darslar ketma-ketligi ishlab chiqilishi mumkin.
2.
Dars maqsadlari
.
Pedagog dars maqsadlarini dastlabki bosqichda aniqlab olishi lozim bo’lib, yaxshi
yozilgan maqsadlar o’quvchilarning dars so’ngiga qadar nimalarni bilib olishlarini emas,
balki nimalar qila olishlarini bayon etadi. Dars maqsadlari tanlangan dars mavzusiga
bog’liq bo’lishi lozim. Masalan, dars mavzusi ‘Shifokor bilan muloqot’ bo’lsa, u holda dars
maqsadlari quyidagicha bo’lishi mumkin: 1) dars so’ngiga qadar o’quvchilar shifokorga
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
224
ulardagi bir nechta kasallik belgilarini ingliz tilida aytib bera oladilar; 2) dars so’nggiga
qadar o’quvchilar ingliz tilida bir necha kasallik nomlarini aytib bera oladilar [2].
M.Spratt va boshqalarning fikriga ko’ra esa, dars maqsadlari har doim ham ma’lum
bir natijani ko’zda tutmaydi, balki bu shunchaki hikoya tinglash (ayniqsa,yosh bolalar
uchun) yoki hujjatli film tomosha qilish bo’lishi mumkin. Shuningdek, ularning fikriga
k
o’ra, dars uchun eng mos va to’g’ri maqsadni tanlab olish uchun o’qituvchi shu ikki
savolga javob berishi lozim:
a) O’quvchilar hozirda ushbu mavzu doirasida qay daraja bilimga egalar?
b) Shu mavzuga doir ular yana nimalarni bilishlari lozim?
3.
Ko’nikmalarni faollashtirish
.
Bu o’quvchilarga belgilangan dars maqsadlariga erishishlariga xizmat qiluvchi
ko’nikmalar ketma
-
ketligi hisoblanib, bularga dars mavzusi doirasidagi so’z boyligi, ularni
to’g’ri talaffuz etish ko’nikmasi hamda mavzuga doir muloqotni o’rganishga doir
gramma
tik mavzu bo’lishi mumkin. Misol uchun, dars mavzusi ‘Shifokor bilan muloqot’
bo’lsa, unga doir o’zlashtirilishi lozim bo’lgan so’z boyligiga (
cough, headache, fever
)
yo’tal,
bosh og’rig’i, shamollash
kabi so’zlar kirishi mumkin. Bu so’zlarni muloqotda to’g’ri qo’llash
uchun zarur bo’lgan grammatik mavzu “hozirgi oddiy zamon fe’li” (Present Simple Tense)
hamda mavzuga doir talaffuz qoidalari esa
ch
hamda
ache
harf birikmalarini to’g’ri talaffuz
etish bo’lishi mumkin.
4.
Dars bosqichlari
.
Sohada olib borilgan tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, darsni bosqichlarga bo’lib
tashkil etish o’quvchilar tomonidan dars maqsadlariga erishilishini anchayin
osonlashtiradi. Ko’pgina ingliz tili darslari o’tgan darsning yengil takrori, kirish, yangi
mavzu taqdimoti, mashq qilish hamda baholash, tahlil etish va olingan bilimni amaliyotda
qo’llash kabi bosqichlardan iboratdir. O’qituvchi ehtiyojga qarab istagan bosqichga
o’quvchilarning tushunganlik darajalarini tekshiruvchi savollar qo’shishi mumkin. Bunda
e’tiborga molik jihat shuki, har bir bosqich va undagi mashqlar o’quvchilarga avvaldan
belgilab qo’yilgan dars maqsadlariga yetishlariga xizmat qilmog’i joiz. Masalan, ‘Shifokor
ko’rigida’ mavzusida o’tiladigan darsda o’qituvchi tomonidan ingliz tilida biror
shifokor
bilan bemor o’rtasidagi dialog tanlanishi mumkin. Dars taqdimotida o’quvchilar ushbu
dialog bilan yaqindan tanishadilar, mashq bosqichida esa bu dialog tashkil topgan yangi
so’zlar, grammatik qoidalarga doir mashqlarni bajarib, amaliyot bosqichid
a juft-
juft bo’lib
ushbu dialogni ijro etishlari mumkin.
5.
Kerakli materiallar, flashkardlar, jihozlar va kerakli axborot texnologiya
vositalari.
Darsda rejalashtirilgan barcha bosqichlar hamda mashqlar maromida o’tkazilishini
ta’minlash uchun uchun pedagog kerakli jihozlar va materiallarni oldindan tayyorlab
qo’yishi lozim [2]. Shuningdek, yuqoridagi darsni tashkil etuvchi tarkibiy qismlarga
qo’shimcha, o’qituvchilar darsda foydalaniladigan mashqlar ketma
-ketligi, ularning uzviy
bog’liqligi hamda qancha vaqt sarf etilishi, darsda kuzatilishi mumkin bo’lgan muammoli
vaziyatlar, o’quvchilarning turli darajadagi bilim saviyalarini ham oldindan rejalab
, kerakli
choralarni ko’rib qo’yishlari darkor.
TAHLIL VA NATIJALAR
Shuningdek, tadqiqotchilar M.Spratt, A.Pulverness hamda M.Williams larning fikriga
ko’ra, chet tili, xususan, ingliz tili darslarini loyihalashda bir necha tarkibiy qismlar muhim
hisoblanadi. Hamda ularni aniqlashda pedagoglar quyidagi jadvaldagi savollardan
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
225
foydalanishlari lozim (1-jadvalga qarang). Shundagina dars loyihasi samaradorligi yuqori
darajada ta’minlangan bo’ladi.
Jadval-1.
Darsning tarkibiy qismlari
O’quvchilar haqida ma’lumot
Darsni kim uchun loyihalashtiryapsiz?
Dars jadvaliga moslik
Dars undan avvalgi hamda
o’zidan keyingi
dars mavzulariga bog’liqmi?
Asosiy dars maqsadlari
Darsning so’nggiga qadar o’quvchilar
qanday ko’nikmaga ega bo’lishlari kutiladi?
Yordamchi dars maqsadlari
Asosiy dars maqsadiga erishishlari uchun
ular yana qanday qo’shimcha ko’nikmalarni
shakllantirishlari lozim?
Dars bosqichi maqsadi
Har bir dars bosqichining maqsadi qanday?
Shaxsiy maqsad(pedagogik)
O’qituvchi sifatida qaysi ko’nikmangizni
rivojlantirmoqchisiz?
Taxminlar
O’quvchilar
dars
maqsadlariga
oid
nimalarni avvaldan biladilar deb o’ylaysiz?
Kutiladigan muammoli vaziyatlar
O’quvchilar
darsdagi
nimalarni
tushunishga qiynalishadi deb o’ylaysiz?
Yechimlar
Yuz berishi mumkin bo’lgan muammoli
vaziyatga qanday yechim topsa
bo’ladi?
Ko’rgazmali qurollar, materiallar,
axborot-texnologiya vositalari
Darsga o’zingiz bilan nimalarni olish
darkor?
Dars jarayoni
Har bir dars bosqichida o’quvchilar qanday
topshiriqlarni bajaradilar?
Vaqti
Har bir dars bosqichlariga qancha vaqt
sarflanishi lozim?
O’quvchilar ishlash usullari
O’quvchilar har bir dars bosqichida
birgalikda qanday usullarda ishlaydilar?
Uyga vazifa
Keyingi darsgacha o’quvchilar yana qanday
qo’shimcha topshiriq bajarishlari lozim?
Hamma turdagi dars loyihalari yuqoridagi sanab o’tilgan barcha tarkibiy qismlardan
tarkib topmasa-da, asosiy komponentlari hamma rejalash bosqichlarida uchraydi.
Asosiysi, darsga tayyorlanish bosqichida yuqoridagi savollar har bir o’qituvchi tomonidan
so’ralishi lozim, hamda bular dars samaradorligini ko’tarishga xizmat qiladi. Shuningdek,
sohadagi tadqiqotchilarning fikricha, har
qanday dars loyihasini ishlab chiqqandan so’ng,
chet tili o’qituvchilari quyidagi savollarga javob bera olishlari lozim:
1.
Dars maqsadlari qanday va unga erishilganini qanday tekshirsa bo’ladi?
2.
Darsda qo’llaydigan texnikalarim turli xilmi yoki bir xil?
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
226
3.
Agar tayyorlagan dars loyiham o’quvchilarga osonlik yoki qiyinlik qilishni boshlasa,
tezlik bilan uni yana o’zgartirib moslashtira olamanmi?
4.
Darsda eshitish, yozish, muloqot ko’nikmalarini shakllantirishga yetarlicha imkon
va vaqt ajratildimi?
5. Tanlangan topshiriqlar ma’noli va maqsadlimi?
6. Dars loyihasi o’quvchilarning ehtiyoj va qiziqishlarini hisobga olgan holda
tayyorlanganmi?[4]
XULOSA VA TAVSIYALAR
Xulosa o’rnida shuni aytish joizki, darsni tashkillashda har bir tarkibiy qism o’z
o’rniga ega hamda har bir pedagog ularni darsdan avval atroflicha tahlil etib, so’ng amalda
qo’llashi lozim. Dars samaradorligini ta’minlashning asosiy yo’llaridan biri esa
, aynan shu
dars elementlarini to’g’ri qo’llay olish hamda o’quvchilarning qiziqish va ehtiyojlariga
ko’ra ularni shakllantirishdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Mursidik E.M., Nusantoro T., As’ari
A., Muksar M. How to Design Learning Activities
That’s Created SLR Type Students? Pegem Journal of Education and Instruction, Vol. 13,
No. 4, 2023 (pp. 316-322)
2.
Effective Lesson Planning for Adult English Language Learners, Trainer Guide., The
CAELA Guide for Adult ESL Trainers, (pp.38-40)
3.
Spratt M., Pulverness A., Williams M., The Teaching Knowledge Test Course. Second
Edition, Cambridge University Press, 2011 (pp. 132)
4.
Lynette Kim M.Ed. TESOL Guidebook., ©2017 TESOL AUSTRALIA V00019, (pp.56)
