Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Cognitive linguistics and its basic concept theoretical
thought analysis on the concept
Gulnoza YAKUBOVA
University of Economics and Pedagogy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
10 July 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
25 August 2024
This article highlights how our understanding of the world is
shaped by linguistic expressions, emphasizing the significant
role of metaphor, imagery, and mental representations in the
creation of meaning. It argues that language is not merely a
system of symbols, but is intricately linked to cognitive
processes and conceptual structures. Key concepts such as
image schemas, conceptual metaphors, and the embodied
nature of cognition suggest that our physical experiences
influence both our linguistic abilities and conceptual
frameworks. Cognitive linguistics challenges traditional views
of language as a simple reflection of reality, proposing instead
that language actively shapes our perceptions and interactions
with the world.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss2
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
: cognitive linguistics,
conceptual structure,
embodied cognition,
mental representation,
language and thought,
meaning construction,
cognitive models,
conceptual blending.
Kognitiv tilshunoslik va uning asosiy tushunchasi
kontseptsiya b
o‘
yicha nazariy fikrlarni tahlil qilish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
kognitiv tilshunoslik,
kontseptual tuzilish,
mujassamlangan bilish,
aqliy vakillik,
til va fikr,
ma
’
no qurilishi,
kognitiv modellar,
kontseptual aralashtirish.
Ushbu maqola bizning dunyo haqidagi tushunchamiz
lingvistik iboralarimiz bilan qanday shakllanishiga ur
g‘
u beradi,
metafora,
tasvir
va
aqliy
tasavvurlarning
ma
’
noni
shakllantirishdagi rolini ta
’
kidlaydi. Bu til nafaqat ramzlar
tizimi, balki kognitiv jarayonlar va kontseptual tuzilmalar bilan
chambarchas bo
g‘
liqligini ta
’
kidlaydi. Asosiy tushunchalarga
tasvir sxemalari, kontseptual metaforalar va idrokning
mujassamlashgan tabiati kiradi, bu bizning jismoniy
tajribalarimiz lingvistik imkoniyatlarimiz va kontseptual
asoslarimizga ta
’
sir qilishini k
o‘
rsatadi. Kognitiv tilshunoslik
1
University of Economics and Pedagogy
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
275
tilning an
’
anaviy qarashlarini haqiqatning shunchaki aksi
sifatida shubha ostiga q
o‘
yadi, buning
o‘
rniga til bizning
idroklarimiz va dunyo bilan
o‘
zaro munosabatlarimizni faol
ravishda shakllantirishni taklif qiladi.
Когнитивная лингвистика и ее основная концепция
теоретический анализ мышления о понятии
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
когнитивная лингвистика,
концептуальная
структура,
воплощенное познание,
ментальная
репрезентация,
язык и мышление,
конструирование смысла,
когнитивные модели,
концептуальное
смешение.
В этой статье подчеркивается, как наше понимание
мира формируется через языковые выражения, а также
роль метафор, образов и ментальных репрезентаций в
формировании смысла. Утверждается, что язык –
это не
просто система символов, но и глубоко переплетён с
когнитивными
процессами
и
концептуальными
структурами. Ключевые понятия включают образные
схемы, концептуальные метафоры и воплощённую
природу познания, которые предполагают, что наш
физический опыт влияет на наши лингвистические
способности и концептуальные рамки. Когнитивная
лингвистика
бросает
вызов
традиционным
представлениям о языке как о простом отражении
реальности, предлагая вместо этого мыслить о языке как о
факторе, активно формирующем наше восприятие и
взаимодействие с миром.
KIRISH
Kognitiv tilshunoslik
–
bu til, fikr va inson bilimi
o‘
rtasidagi murakkab
munosabatlarni
o‘
rganadigan fanlararo soha. Tilni k
o‘
pincha rasmiy qoidalar va belgilar
tizimi sifatida k
o‘
rib chiqadigan an
’
anaviy lingvistik nazariyalardan farqli
o‘
laroq,
kognitiv tilshunoslik til bizning bilim jarayonlarimizga chuqur singib ketgan va bizning
tajribalarimiz va dunyo bilan
o‘
zaro munosabatlarimiz bilan shakllangan deb ta
’
kidlaydi.
Kognitiv
tilshunoslik
tilni
tushunish
bizning
tajribamizni
qanday
kontseptsiyalashimizni
o‘
rganishni talab qilishini ta
’
kidlaydi. Ushbu yondashuv shuni
k
o‘
rsatadiki, ma
’
no nafaqat lingvistik tuzilmalarning funktsiyasi, balki bizning aqliy
tasavvurlarimiz va haqiqatni idrok etish uslubimiz ham ta
’
sir qiladi. Tushunchalar statik
mavjudotlar emas; ular dinamik va madaniy, ijtimoiy va tajriba kontekstlari bilan
shakllangan.
Kognitiv tilshunoslik tushunchalarning qanday shakllanishi, ifodalanishi va til
orqali etkazilishini
o‘
rganish orqali ularni nozik tahlil qilishni ra
g‘
batlantiradi. Bizning
lingvistik iboralarimiz asosidagi metafora, sxema va ramkalarni tahlil qilib, tadqiqotchilar
turli hodisalar haqidagi tushunchamizni shakllantiradigan kognitiv mexanizmlarni
ochishlari mumkin. Ushbu nazariy yondashuv til va fikr
o‘
rtasidagi
o‘
zaro bo
g‘
liqlikni
ta
’
kidlab, bizning lingvistik tanlovimiz chuqurroq bilim jarayonlarini aks ettiradi. Ushbu
aloqalarni tushunish insonning xulq-atvori, ijtimoiy
o‘
zaro ta
’
siri va ma
’
no yaratishdagi
madaniy tafovutlarni tushunishimizni oshirishi mumkin.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
276
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
O‘
tgan asrning s
o‘
ngi choragida
o‘
zining ilk qadamlarini q
o‘
ygan kognitiv
tilshunoslik XXIasr boshodayoq lingvistikaning peshqadam sohalaridan biriga aylanib
ulgurdi. Zamonaviy kognitiv tilshunoslikning vujudga kelishi amerikalik olimlar J. Miller,
J. Bruner, J. Lakoff, R. Langaker, R. Jakendoff va boshqalarning ilmiy ishlari bilan
bo
g‘
lanadi. Kognitiv tilshunoslik tilni falsafadagi bilish nazariyasi bilan bo
g‘
lab, uning
hosil b
o‘
lishidagi psixologik,biologik va eyrofiziologik jihatlarning ijtimoiy,madaniy va
lisoniy hodisalar bilan uzviy aloqasini ilmiy tadqiq etuvchi soha hisoblanadi. Kognitiv
s
o‘zi inglizcha “cognize
-
bilmoq,anglamoq,tushumoq” demakdir. Kognitiv tilshunoslik
“chegaradosh fan” bo‘
lib, kognitologiya, kognitiv psixologiya, psixolongvistika, lingvistika
kabi sohalar t
o‘
qnashuvida vujudga keldi. 1975-yilda J. Lakoff va S. Tompsonning
maqolasida “kognitiv grammatika”termini paydo bo”ldida 80
-yillarda yevropaning
an
’
anaviy tilshunosligida kognitiv tilshunoslik qaror topdi. Rus tilshunosligiga esa
kognitiv lingvistika V.I.
Gerasimovning («Новое
в
зарубежной
лингвистике»,
1988)
ilmiy maqolasi bilan kirib keldi. Rus tilshunosligining yana bir atoqli vakili
E.S. Kubryakova quyidagicha fikr bidiradi:
“
Kognitologiya k
o‘
p qirrali fan sohalaridandir.
Uning doirasida shakllangan tilshunoslik,
o‘
z navbatida, murakkab vazifa ijrosini
k
o‘
zlaydi, lisoniy va bilim stukturalari
o‘
rtasidagi munosabatlar hamda doimiy
muqobilliklar tahlili, izohi rejalashtiriladi”.
O‘
zbek tilshunosi Sh.S. Safarovning fikriga k
o‘ra, “Kognitiv tilashunoslikning
vazifasi til yordamida bilim olish va saqlash,tilni amalda q
o‘
llash, hamda uzatish,
umuman til tizimi va trkibini inson miyasidagi in
’
ikosi sifatida tafakkur bilan bo
g‘
lab,
chuqur ilmiy tadqiq etishdir.
Professor A. Mamatov til tizimini kognitiv jihatdan tahlil qilish borasida fikr yuritar
ekan, shunday deb yozadi: “Kognitiv fan kognisiya bilan shug‘
ullansa, kognitiv
tilshunoslik kognisiyaning, ya
’
ni bilishning tilde aks etishini, verballashuvini tadqiq
qiladi. Tilgha b
o‘
lgan kognitiv yondashuv
–
bu til shaklining oxir-oqibat inson ongi, fikri,
bilish strukturalarining aks ettirilishidir. Kognitivlik
o‘
z tuzilishiga k
o‘
ra insonning bilish
faoliyatiga tayangan barcha tipdagi bilimlarning tizimlashishini ifodalaydi.
Konsept tushunchasi deyarli barcha atoqli tilshunoslar tomonidan keng tadqiq
qilinib, ularning barchasi ushbu tushunchani turlicha individual tarzda talqin qilishadi.
Y.A. Stepanov va S.A.
Askoldovning fikri bir biriga juda yaqindir, ular konseptni “mantiqiy
kattegoriya” sifatida talqin etishadi. Ya’ni Askoldovning fikricha “konsept bu madaniyat
elementlaridan birining kishi tafakkurida shakllangan shaklidir, xuddi nshu shaklda
madaniyat kishining mental dunyosiga kirib boradi”.
NATIJA VA MUHOKAMALAR
Kognitiv tilshunoslik bizning til haqidagi tushunchamizni shunchaki mavhum
qoidalar t
o‘
plami emas, balki inson idrokining aksi sifatida joylashtirish orqali tubdan
o‘
zgartiradi. Ushbu istiqbol biz qanday qilib muloqot qilishimiz va ma
’
noni tushunishimiz
haqida yanada yaxlit qarashni taklif qiladi. Quyida uning asosiy tushunchalari va ularning
oqibatlari t
o‘g‘
risida munozaraning asosiy y
o‘
nalishlari keltirilgan.
1. Kontseptual metafora nazariyasi
–
Munozara: kontseptual metafora murakkab
g‘
oyalar haqidagi tushunchamizni
ularni tanish tajribalar bilan bo
g‘
lash orqali shakllantiradi. Masalan,
“
argument-bu urush
”
metaforasi kelishmovchiliklarga qanday munosabatda b
o‘
lishimizga ta
’
sir qiladi va
k
o‘
pincha ularni
g‘
alaba qozonish uchun kurash sifatida belgilaydi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
277
–
Natijalar: ushbu nazariya metafora nafaqat lingvistik bezak, balki bizning fikrlash
jarayonlarimiz uchun asos ekanligini ochib beradi. Ushbu metaforalarni tushunish
yanada konstruktiv muloqotni ra
g‘
batlantirish orqali nizolarni hal qilish strategiyasini
kuchaytirishi mumkin.
2. Rasm Sxemalari
–
Munozara: tasvir sxemalari bizning hissiy tajribalarimizni tartibga solish uchun
asos yaratadi. Ular fazoviy munosabatlar, harakat va nedensellik haqidagi
tushunchamizni xabardor qiladi.
–
Natijalar: tasvir sxemalarini tahlil qilish orqali tadqiqotchilar umumiy insoniy
tajribalarni aks ettiruvchi tildan foydalanish naqshlarini ochishlari mumkin. Bu ta
’
limga
ta
’
sir qiladi, chunki
o‘
qitish yaxshiroq tushunish uchun ushbu bilim tuzilmalaridan
foydalanish uchun moslashtirilishi mumkin.
3. Mujassamlangan Bilish
–
Munozara: bilish tana tajribalariga asoslangan degan fikr tanasiz aql
tushunchasiga qarshi chiqadi. Dunyo bilan jismoniy
o‘
zaro munosabatlarimiz kontseptual
asoslarimizni shakllantiradi.
–
Natijalar: ushbu yondashuv psixologiya va sun
’
iy intellekt kabi sohalarga chuqur
ta
’
sir k
o‘
rsatadi, bu esa inson idrokini tushunish tananing fikr va tilni shakllantirishdagi
rolini hisobga olishni talab qiladi.
4. Ramka semantikasi
–
Munozara: ramka semantikasi s
o‘
zlar ishlatiladigan kontekstni ta
’
kidlab, aloqa
paytida faollashtirilgan ramkalarga bo
g‘
liq b
o‘
lgan ma
’
no qat
’
iy emas, balki suyuq
ekanligini ta
’
kidlaydi.
–
Natijalar: ushbu tushuncha turli xil madaniy ramkalar tushunmovchiliklarga olib
kelishi mumkinligini aniqlash orqali madaniyatlararo aloqani yaxshilashi mumkin. Ushbu
ramkalar haqida xabardorlik yanada samarali madaniyatlararo muloqotni kuchaytirishi
mumkin.
5. Prototip nazariyasi
–
Munozara: prototip nazariyasi toifalar qat
’
iy ta
’
riflarga emas, balki odatiy
misollarga asoslanganligini k
o‘
rsatadi. Ushbu suyuqlik tildan foydalanishda k
o‘
proq
moslashuvchanlikni ta
’
minlaydi.
–
Natijalar: til toifalari prototiplarga asoslanganligini tushunish tilni
o‘
qitish va
o‘
rganishni xabardor qilishi,
o‘
quvchilarga ma
’
no va foydalanishda nuanslarni
tushunishga yordam berishi mumkin.
XULOSA
Kognitiv tilshunoslik til va fikr
o‘
rtasidagi munosabatni tushunish uchun boy
asosni taklif etadi. Uning asosiy tushunchalari qanday qilib ma
’
no yaratish va
tajribamizni boshqarishni tahlil qilish uchun qimmatli vositalarni taqdim etadi. Ushbu
g‘
oyalarni
o‘
rganish orqali tadqiqotchilar va amaliyotchilar inson bilimi haqida
chuqurroq tushunchaga ega b
o‘
lishlari mumkin, bu esa yanada samarali muloqotga va
kognitiv hodisa sifatida tilning murakkabligini k
o‘
proq baholashga olib keladi.
Kognitiv tilshunoslik bizning til haqidagi tushunchamizni uning inson bilimi va
tajribasi bilan chuqur bo
g‘
liqligini ta
’
kidlab, tubdan
o‘
zgartiradi. Kontseptual metafora
nazariyasi, tasvir sxemalari, mujassamlangan bilish, ramka semantikasi va prototip
nazariyasi kabi asosiy tushunchalar orqali biz til bizning fikrlarimiz, idroklarimiz va
madaniy kontekstlarimizni qanday shakllantirishi va aks ettirishi haqida qimmatli
tushunchalarga ega b
o‘
lamiz.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
278
Ushbu nazariy tahlil shuni k
o‘
rsatadiki, ma
’
no qat
’
iy emas, balki suyuq, bizning
tana tajribamiz va muloqotda faollashtiradigan
o‘
ziga xos ramkalar ta
’
sirida. Bu turli
madaniyatlarda tushunchalarning
o‘
zgaruvchanligini ta
’
kidlab, tilni tushunishda
kontekstning ahamiyatini ta
’
kidlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI:
1.
Кубрякова Е.С
.
О когнитивной лингвистике
и семантике
термина
когнитивны// Вестник Воронежского государственного университета. –Воронеж,
2001.90-
с
2.
Safarov Sh. S. Kognitiv tilshunoslik.-Jizzax: Sangzor,2006.- B.91
3.
Mamatov A. E. Tilga kognitiv yondashuvning mohiyati nimada? Tilshunoslikning
dolzarb masalalari: Prof. A.Nurmonov tavalludining 70 yilligiga bag‘ishlab o‘tkazilgan
ilmiy-amaliy anjuman materiallari.-Andijon,2012/-B.212-219.
4.
Аскольдов С.А. Концепт и слово// Русская словесность. От теории
словесности к структуре текста. Антология
.-
М
:
А
cademia. 1997.-C.267-280
5.
Ray Jakendoff, 1989: “What is a concept, that a person may grasp it”. Program in
Linguistics and Cognitive science Brandies University Watham.
6.
George Lakoff: 1980: Metapfors We Live BY
7.
Mahmudov N. Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini izlab// O‘zbek tili va
adabiyotiT.:2012, 3-16-B.
