Теория методики использования учебной и художественной литературы в преподавании иностранного языка

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

The theory of methodology for using educational and
fiction literature in foreign language teaching

Utkir SATTAROV

1

Samarkand State Institute of Foreign Languages

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received August 2024

Received in revised form

10 August 2024
Accepted 25 September 2024

Available online

15 October 2024

The article explores the methodology of using literature in

teaching foreign languages. Literature plays a crucial role in

developing students' language skills, understanding culture, and

enhancing creative thinking. The article details methods such as

selecting reading materials, analysis and discussion, lexical and

grammatical

exercises,

creative

writing,

role-playing,

audiovisual materials, and cross-cultural influences. These

methods aim to increase student engagement and ensure success

in learning a foreign language.

2181-3701

/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5-pp54-58

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

cultural studies,
analysis and critical
thinking,

motivation and online
resources,
creative writing,
audiovisual materials,

cross-cultural influence.

Chet tilini o‘qitishda o‘quv va badiiy

adabiyotlardan

foydalanish metodikasi nazariyasi

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

madaniyatni o‘rganish,

tahlil va tanqidiy fikrlash,
motivatsiya va onlayn
resurslar,

ijodiy yozuv,
audiovizual materiallar,
kross-

kultural ta’sir.

Mazkur maqolada

chet tilini o‘qitishda adabiyotlardan

foydalanish metodikasi ko‘rib chiqildi. Maqolada, shuningdek,
o‘qish materiallarini tanlash, tahlil va muhokama, leksik va

grammatik mashqlar, ijodiy yozuv, rol o‘ynash, audiovizual

materiallar va kross-

kultural ta’sir

kabi usullar batafsil bayon

etilgan.

1

Dean, Faculty of Romance-Germanic Languages, Samarkand State Institute of Foreign Languages.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

5 (2024) / ISSN 2181-3701

55

Теория

методики

использования

учебной

и

художественной

литературы

в

преподавании

иностранного языка

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

культурологические

исследования,

анализ и критическое
мышление,

мотивация и онлайн

-

ресурсы,

творческое письмо,
аудиовизуальные

материалы,
межкультурное влияние.

В статье рассматривается методология использования

литературы в обучении иностранным языкам. Литература

играет ключевую роль в развитии языковых навыков

студентов, понимании культуры и улучшении креативного

мышления. В статье подробно описаны методы, такие

как

выбор чтения, анализ и обсуждение, лексические и

грамматические упражнения, творческое письмо, ролевые

игры, аудиовизуальные материалы и кросс

-

культурные

влияния. Эти методы направлены на повышение

вовлеченности студентов и обеспечение успеха в изучении
иностранного языка

.

Zamonaviy jamiyatda chet tillarini o

‘

rganish turli profilli mutaxassislarni kasbiy

tayyorlashning ajralmas qismiga aylanib bormoqda va kasbiy o

‘

sish muammolarini

muvaffaqiyatli hal qilish hamda xorijiy hamkorlar bilan aloqalarni kengaytirish ko

‘

p

jihatdan ularning tilni o

‘

qitish sifatiga bog

‘

liq. Chet tillarni o

‘

qitish metodikasi - bu ona tilini

o

‘

qitish jarayonining qonuniyatlari va uni optimallashtirish uchun ushbu jarayonga ta'sir

qilish usullari haqidagi bilimlar tizimidir.

Chet tilini o‘qitish metodikasi chet tilini

o‘qitishning qonuniyatlarini ochadi va asoslaydi.

Chet tilini o‘qitish jarayoni nafaqat til ko‘nikmalarini rivojlantirish, balki

o‘quvchilarga yangi madaniyatlarni tanishtirish, ularning fikrlash doirasini kengaytirish va
kommunikativ qobiliyatlarini oshirishni ham o‘z ichiga oladi. Ushbu jarayonda adabiy

otlar

muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Adabiyotlar orqali o‘quvchilar nafaqat yangi so‘zlar va
iboralarni o‘rganadilar, balki boshqa xalqlarning madaniyati, tarixiy konteksti va hayot
tarzi haqida ham ma’lumotga ega bo‘lishadi.

Adabiyotlardan foydalanish metodikasi chet tilini o‘qitishda samarali

yondashuvlarni taklif etadi. Ushbu maqolada adabiyotlarning turli turlari, ularni o‘qitishda
qanday qilib samarali qo‘llash mumkinligi, shuningdek, bunday yondashuvlarning
o‘quvchilarga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Adabiyotlar orqali o‘qitish jarayonining qiziqarli va
foydali tomonlari haqida batafsil ma’lumot beriladi.

Chet tilini o‘qitish jarayoni o‘quvchilarning til ko‘nikmalarini rivojlantirishda

muhim ahamiyatga ega. Adabiyotlar, o‘z navbatida, bu jarayonda samarali

vosita sifatida

xizmat qiladi. Ushbu maqolada chet tilini o‘qitishda adabiyotlardan foydalanishning asosiy
metodikalarini ko‘rib chiqamiz.

Chet tilini o‘qitishda adabiyotlardan foydalanish metodikasi

-

bu o‘qituvchilar va

talabalar uchun muhim bir jarayon. Adabiyotlar, ayniqsa, badiiy va ilmiy asarlar, tilni

o‘rganish jarayonida bir qancha afzalliklarga ega:

1. Tilni rivojlantirish:
-

leksik va grammatik ko‘nikmalar: adabiyotlar orqali yangi so‘zlar, iboralar va

grammatik qoidalarni o‘rganish mumkin.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

5 (2024) / ISSN 2181-3701

56

-

Matnlardan o‘rganish: asarlar kontekstda so‘zlarning ma’nosini tushunishga

yordam beradi.

2. Madaniyatni o‘rganish:

-

madaniy kontekst: adabiyotlar orqali chet tilining madaniyati, an’analari va urf

-

odatlari haqida ma’lumot olish mumkin.

-

Tarixiy kontekst: tarixiy asarlar orqali o‘sha davrning ijtimoiy

-iqtisodiy sharoitlari

haqida bilib olish.

3. Tahlil va tanqidiy fikrlash:
-

tahliliy ko‘nikmalar: adabiyotlarni tahlil qilish orqali talabalar o‘z fikrlarini ifoda

etish va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantiradilar.

-

Muammoli savollar: o‘qituvchi adabiyotlarni muammoli savollar bilan muhokama

qilishni tashkil etishi mumkin.

4. Yozma va og‘zaki nutqni rivojlantirish:

- yozma ishlar: talabalar adabiyotlar asosida insholar, esse yoki xulosalar yozishlari

mumkin.

-

Og‘zaki muloqot: asarlar asosida muloqot qilish, rol o‘ynash va bahs

-munozaralar

o‘tkazish.

5. Motivatsiya va qiziqish:
-

qiziqarli materiallar: badiiy asarlar ko‘pincha talabalar uchun qiziqarli bo‘ladi, bu

esa ularning chet tiliga bo‘lgan qiziqishini oshiradi.

- Ijodkorlik: talabalarni ijodiy fikrlashga undaydi.

Shuningdek, chet tilini o‘quv va ilmiy adabiyotlar orqali o‘rganishda (nemis tili

misolida) o‘ziga xos yondashuvlar mavjud bo‘lib, bugungi kunda chet tilini o‘rganuvchilar

uchun muhim metod hisoblanadi. Ushbu yondashuvlarga, - integrativ yondashuv:
adabiyotlarni boshqa fanlar bilan integratsiya qilish orqali bilimlarni kengaytirish.

-

Interaktiv usullar: o‘yinlar, munozaralar va guruh ishlari orqali faol o‘qitish.

-

“DaF darslaridagi metodlar”: DaF darslarida qo‘llaniladigan turli o‘quv metodlari

haqida umumiy ma’lumot, shu jumladan kommunikativ yondashuvlar va vazifaga
asoslangan o‘qitish.

-

“DaF darslarida autentik materiallardan foydalanish”: autentik matnlar va media

vositalarini qo‘llashning afzalliklarini ko‘rib chiqadi, bu esa o‘qishni yanada qiziqarli va

dolzarb qiladi.

-

“DaF darslarida madaniyroq kompetensiya”: madaniy jihatlarni darsga qanday

kiritish mumkinligi haqida tahlil, bu nemis madaniyatini tushunishni oshirishga yordam
beradi.

O‘quv qo‘llanmalari sharhlari.

-

“O‘quv qo‘llanmalari taqqosi: Schritte international vs. Menschen”: ikkita mashhur

o‘quv to‘plamini taqqoslash, ularning kuchli va zaif tomonlarini ko‘rib chiqadi. Bu
adabiyotlarda qo‘llanilgan metodlar bir–

birini takrorlash bilan birga mutanosib jihatlari

ham mavjuddir. Ularni bugungi kunda Yurtimizda yaratilgan adabiyotlar bilan
solishtirilganda, misollarining mazmun va mohiyatan farqlidir.

Mutaxassis jurnallari
-

“Nemis tili chet tili sifatida”: ushbu jurnal muntazam ravishda DaF darslari uchun

yangi metodlar, tadqiqot natijalari va amaliy maslahatlar haqida maqolalar e’lon qiladi.

Onlayn resurslar

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

5 (2024) / ISSN 2181-3701

57

-

Deutsche Welle: o‘qituvchilar va o‘quvchilar uchun bepul materiallar va maqolalar

taklif etadi.

- Goethe-

Institut: turli DaF darslari bo‘yicha ko‘plab didaktik materiallar va

mutaxassis maqolalari mavjud.

Kitoblar
-

“DaF oson qilib o‘qitish” Susanne Bäuerle: darslar uchun ko‘plab maslahatlar va

metodlarni o‘z ichiga olgan amaliy qo‘llanma.

“DaF darslarida grammatikaning roli”: grammatikaning til o‘qitishdagi ahamiyati

bilan tanishuv.

1. O‘qish materiallari tanlash

O‘quvchilarning qiziqishlariga va yoshiga mos keladigan adabiyotlarni tanlash juda

muhimdir. Hikoyalar, romanlar, she’rlar yoki maqolalar

- bularning barchasi tilni

o‘rganishda foydali bo‘lishi bilan birgalikda bugungi kun muhitiga ham bog‘liqdir.

Tanlanga

n materiallar o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirishi, madaniyatni

tushunishga yordam berishi kerak.

2. Tahlil va muhokama

O‘qilgan matnlarni tahlil qilish va muhokama qilish orqali o‘quvchilarning

tushuncha darajasini oshirish mumkin. Ularning fikrlarini so‘rab, savollar berish orqali

matnning mazmuni va muhim g'oyalari haqida chuqurroq fikr yuritishga yordam beriladi.
Bu jar

ayon o‘quvchilarning muloqot ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi.

3. Leksik va grammatik mashqlar

Adabiyotlarda uchraydigan yangi so‘zlar va grammatik tuzilmalarni o‘rgatish

jarayonida adabiyotlarni qo‘llash juda samarali. O‘quvchilar yangi so‘zlarni kontekstda
o‘rganadilar va bu ularning yodda saqlashlariga yordam beradi. Masalan, bir hikoyadagi

yangi

so‘zlarni tahlil qilib, ularni turli kontekstlarda ishlatishni o‘rgatish mumkin.

4. Ijodiy yozuv

O‘quvchilarga o‘qigan matnlari asosida ijodiy yozuv topshiriqlarini berish, ularning

fikrlarini ifodalashga yordam beradi. Bu jarayon orqali o‘quvchilar o‘z fikrlarini yaratishda
erkinlik his qiladilar va yozma til ko‘nikmalarini rivojlantiradilar.

5. Rol o‘ynash

Adabiyotdagi qahramonlar yoki voqealarni rol o‘ynash orqali o‘quvchilarga

interaktiv tajriba taqdim etish mumkin. Bu usul nafaqat qiziqarli, balki o‘quvchilarni matn
bilan bog'lashga yordam beradi. Rol o‘ynash orqali o‘quvchilar tilni amaliy ravishda
qo‘llash imkoniyatiga ega bo‘lishadi.

6. Audiovizual materiallar

Kitoblarning film yoki audiovizual versiyalarini ko‘rish, o‘quvchilarning

tushunishini yaxshilaydi va qiziqishni oshiradi. Bu usul vizual va eshitish orqali ta'sir

ko‘rsatib, tilni o‘rganishni yanada qiziqarli qiladi.

7. Kross-

kultural ta’sir

Chet tilini o‘qitishda adabiyotlar orqali boshqa madaniyatlar bilan tanishtirish

muhimdir. O‘qituvchi adabiyot orqali madaniy kontekstni taqdim etishi, shuningdek,
o‘quvchilarga boshqa xalqlarning an’analari va qadriyatlari haqida ma'lumot berishi

mumkin.

Xulosa qilib aytganda, chet tilini o‘qitishda adabiyotlardan foydalanish metodikasi

nafaqat til ko‘nikmalarini rivojlantiradi, balki talabalarni madaniy jihatdan boyitadi va
ularning tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini oshiradi. O‘qituvchilar ushbu metodlarn

i samarali

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

2

№

5 (2024) / ISSN 2181-3701

58

qo‘llab, ta’lim jarayonini yanada qiziqarli va samarali qilishlari, shu barobarida adabiyotlar
orqali o‘qitish jarayonida o‘quvchilarning faolligi oshadi, bu esa ularning chet tilini
o‘rganishdagi muvaffaqiyatlarini ta’minlaydi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

RO‘YXATI

:

1.

Larsen-Freeman, D. (2000). Techniques and Principles in Language Teaching.

Oxford University Press.

2.

Krashen, S. (1982). Principles and Practice in Second Language Acquisition.

Pergamon Press.

3.

Carter, R., & Long, M. N. (1991). Teaching Literature. Routledge.

4.

Collie, J., & Slater, S. (1987). Literature in the Language Classroom. Cambridge

University Press.

5.

Maley, A., & Duff, A. (1989). Drama Techniques in Language Learning. Cambridge

University Press.

6.

Widdowson, H. G. (1990). Aspects of Language Teaching. Oxford University Press.

7.

Бим, И.Л. Основные принципы построения учебника иностранного языка.

[Электронный

ресурс].

–

URL:

http://journal.pushkin.institute-/

archive/archive/1975/1975-

6 pdf. (дата обращения: 19.05.2018).

8.

Мазунова, Л.К. Принципы создания современного учебника по

иностранному языку / Л.К. Мазунова, Р.Ф. Хасанова // Вестник Башкирского
университета. –

2010.

–

Т. 15, № 3. –

С. 831

-834.

9.

Stevanović, M. (1998), Didaktika, Tuzla: R&S

10.

Vilotijević, M. (2001) Didaktika3, Sarajevo: BH most