Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Technological development processes of the 20th century
and theories about artificial intelligence
Madinabonu KHAMIDOVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
10 August 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
The article addresses issues related to the study of
technological development processes in the 20th century and
theories of artificial intelligence. The development of artificial
intelligence and related theoretical approaches highlights the
impact of technology on society, scientific research, and its role
in daily life. The article explores the main stages of artificial
intelligence development, scientific theories, and the
characteristics of technological changes in the 20th century.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5-pp113-117
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
technological development
of the 20th century,
theories of artificial
intelligence,
scientific approaches,
impact of technology on
society,
technological revolution.
XX asrning texnologik rivojlanish jarayonlari va sun'iy
intellekt haqidagi nazariyalar
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
XX asr texnologik
rivojlanish,
sun'iy intellekt nazariyalari,
ilmiy yondashuvlar,
texnologiyaning jamiyatga
ta’siri,
texnologik inqilob.
Ushbu maqolada XX asrda texnologik rivojlanish jarayonlari va
sun'iy intellekt
nazariyalarini o‘rganishga bag‘ishlangan masalalar
ko’rib chiqiladi. Sun'iy intellektning rivojlanishi va unga oid nazariy
yondashuvlar texnologiyaning jamiyatga ta’siri, ilmiy izlanishlar va
kundalik hayotdagi o‘rnini ta’kidlaydi. Maqolada sun'iy intellek
t
rivojining asosiy bosqichlari, ilmiy nazariyalar va XX asrdagi
texnologik o‘zgarishlarning xususiyatlari yoritiladi.
1
Lecturer of Uzbekistan State World Languages University,
E-mail: madinabonuxamidova@gmail.com.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
114
Процессы технологического развития XX века и теории
об искусственном интеллекте
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
технологическое развитие
XX века,
теории искусственного
интеллекта,
научные подходы,
влияние технологий на
общество,
технологическая
революция
.
В статье рассматриваются вопросы, связанные с
изучением процессов технологического развития в XX веке и
теорий
искусственного
интеллекта.
Развитие
искусственного интеллекта и сопутствующие теоретические
подходы подчёркивают влияние технологий на общество,
научные исследования и их роль в повседневной жизни. В
статье
освещаются
ключевые
этапы
развития
искусственного интеллекта, научные теории и особенности
технологических изменений в XX веке.
KIRISH
XX asr texnologik inqilob va sun’iy intellektning rivojlanishiga yo‘l ochgan davr
sifatida alohida o‘ringa ega. Bu
asrda ilmiy taraqqiyotning tezlashuvi va kompyuter
texnologiyalarining rivoji insoniyatni ko‘plab yangi savollar bilan tanishtirdi. Ayniqsa,
sun’iy intellekt sohasidagi yutuqlar texnologiyaning imkoniyatlari va cheklovlari haqida
chuqur muhokamalarni keltirib chiqardi. Ilmiy va adabiy manbalarda insoniyat va
mashinalarning axloqiy chegaralari, sun’iy ongning rivoji va uning inson qadriyatlari bilan
aloqasi borasidagi savollar keng o‘rganildi.
Adabiyot ham ushbu masalalardan chetda qolmadi. Ian McEwan va Kazuo Ishiguro
kabi mashhur adiblar o‘z asarlarida sun'iy intellekt obrazlari orqali texnologik rivojlanish
va axloqiy qadriyatlar o‘rtasidagi murakkabliklarni tadqiq qilishdi. McEwanning
Machines
Like Me
va Ishiguroning
Klara and the Sun
asarlari zamonaviy texnologik yutuqlar va
axloqiy masalalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni badiiy talqin etishda muhim o‘rin tutadi. Ushbu
asarlarda insoniyatning texnologiya oldida tutgan o‘rni va axloqiy tamoyillari masalalari
yoritiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Sun'iy intellekt (SI) mavzusi adabiyotda
uzoq vaqtdan beri o‘z o‘rniga ega. Ilk ilmiy
-
fantastik asarlardan boshlab, yozuvchilar SI va uning insoniyatga ta'sirini tahlil qilish
orqali jamiyatning texnologiyaga bo‘lgan munosabatini aks ettirishdi. Ayniqsa, kompyuter
texnologiyalari va sun'iy ong haqidagi bilimlar kengayib borgani sari SI haqidagi asarlar
ham ko‘paydi va murakkablashdi. Bunday asarlarda ko‘pincha SI qahramonlari axloqiy
muammolarni keltirib chiqaruvchi obrazlar sifatida namoyon bo‘ladi, ular insoniyatning
hayoti, qadriyatlari va kel
ajagi uchun xavf tug‘diradi yoki muqobil imkoniyatlar yaratadi.
Ian McEwanning
Machines Like Me
asari SI mavzusini insoniyat va mashinalar
o‘rtasidagi axloqiy chegara masalasini ochib beruvchi asarlardan biridir [3]. Ushbu asarda
bosh qahramon Adam
—
SI roboti
—
insoniylik va axloqiy tanlovlar haqida qiziqarli
savollar tug‘diradi. Adamning xatti
-harakatlari, his-
tuyg‘ulari va axloqiy qarorlari o‘z egasi
va atrofdagi insonlar bilan munosabatda qanday ro‘l o‘ynashi masalalarini yoritadi. Asar
SI ning insoniy
hayot va qadriyatlarga ta’sirini ochib berib, texnologik rivojlanish bilan
bog‘liq axloqiy masalalarni tadqiq etadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
115
Kazuo Ishiguroning [4]
Klara and the Sun
asarida esa bosh qahramon Klara
—
SI
asosidagi sun'iy shaxs bo‘lib, uning inson hissiyotlari va axloqiy qadriyatlarga bo‘lgan
munosabati o‘rganiladi. Klara o‘z egasi bilan
bog‘langan tuyg‘ulari orqali axloqiy
dilemmalar va insoniyatning mashinalarga bog‘liqligi haqida savollar tug‘diradi. Ishiguro
asarida sun'iy ong va hissiy bog‘lanishning insoniy axloqiy qadriyatlarga ta’siri aniq
ifodalangan.
Shu o‘rinda ta’kidlash joizki, asarlarida sun’iy intellekt obrazi yoritilgan yozuvchilar
McEwan va Ishiguro asarlarining o‘ziga xos jihatlari shundaki ularda axloqiy dilemmalar
muhim
o‘rin tutganligidir. McEwan asarida Adamning mavjudligi va xatti
-harakatlari
insonning axloqiy tanlovlarini qayta ko‘rib chiqishga undaydi, masalan, inson va mashina
o‘rtasidagi axloqiy chegaralar va mas’uliyatlar masalasi. Ishiguroning Klarasi esa inson
hissiyotlari va mashinalarning bunday hissiyotlarga javob berish qobiliyatini tadqiq etadi.
Ushbu asarlar texnologiya va axloqning kesishmasida insoniyat uchun muhim savollar
tug‘diradi: texnologiya rivojlanishidan oldin biz axloqiy tamoyillarni qayta ko‘ri
b
chiqishimiz kerakmi?
Adabiyotlarda sun'iy intellekt obrazi orqali insoniy qadriyatlar, axloqiy tamoyillar
va ularning texnologiya bilan qanday bog‘liqligi chuqur yoritiladi. Ushbu asarlar
jamiyatning texnologiya oldidagi noaniq munosabatini va axloqiy tamoyillarning qayta
o‘zgarishini namoyon etadi.
Sun'iy intellekt (SI) adabiyotda insoniyatning texnologiyaga bo‘lgan munosabatini
chuqur yoritishga xizmat qiluvchi obraz sifatida paydo bo‘lgan. Adabiyotshunoslar va
texnologiya mutaxassislari tomonidan sun'iy intellekt obrazi turli nazariy nuqtai
nazarlardan tahlil qilinadi, ular inson va mashina o‘rtasidagi farqlar, SI ning axloqiy
qobiliyati va SI asosidagi axloqiy dilemmalar haqida muhokamalar olib borishadi. Ilmiy-
fantastik janrda, SI ko‘pincha jamiyatnin
g texnologiyaga qaramligi yoki texnologiyaning
axloqiy xavfini aks ettirish uchun ishlatiladi.
Shuningdek, olimlardan Marvin Minsky [5] va Alan Turing [1] sun'iy intellektning
nazariy asoslarini ishlab chiqishda katta hissa qo‘shishgan. Turingning "Turing
testi" SI
ning aqlga ega ekanligini tekshirish vositasi sifatida tanilgan. Turingning nazariyasiga
ko‘ra, agar mashina odamni aldab, haqiqiy shaxsdek harakat qilsa, u aqlga ega hisoblanishi
mumkin. Bu test sun'iy intellektga oid adabiy asarlarda SI qahramonlari orqali insoniylik
va axloqiy tamoyillarning qayta ko‘rib chiqilishiga turtki beradi.
Sun'iy intellekt haqidagi nazariyalarni axloqiy yondashuvlardan tahlil qilish ham
muhim. Immanuel Kantning deontologik nazariyasi [6], masalan, axloqiy tamoyillarni aniq
qoidalar asosida belgilaydi, va bu SI ning axloqiy qobiliyatiga oid muhokamalarda muhim
o‘rin tutadi. Kantning tamoyillariga ko‘ra, har qanday axloqiy qadam o‘zining ichki
tamoyiliga ega bo‘lishi kerak, va bu SI uchun qo‘llash qiyin bo‘lgan tamoyildi
r, chunki SI
dasturiy ta’minot orqali axloqiy tanlovlar qilish imkoniyatiga ega emas. Nick Bostrom [8]
sun'iy intellektning rivojlanishi davomida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavflar haqida
ogohlantiradi. U sun'iy intellektning o‘z
-
o‘zini takomillashtiris
h qobiliyati nazoratdan
chiqishi mumkinligi va bu insoniyat uchun jiddiy oqibatlarga olib kelishi ehtimoli haqida
tahlil qiladi. Bostromning yondashuvlari sun'iy intellekt xavfsizligini ta’minlashda va
nazoratni saqlash bo‘yicha zamonaviy tadqiqotlar uchun
asosiy yo‘nalishlarni belgilab
berdi.
Sun'iy intellekt asarlarini tahlil qilishda utilitarizm nazariyasi [9] ham qo‘llaniladi.
Bu nazariyaga ko‘ra, axloqiylik harakatning natijasi bilan belgilanadi. Shunday qilib, agar
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
116
SI insoniyat uchun foydali natija keltirsa, u axloqiy deb hisoblanadi. Ishiguro va McEwan
[3] asarlarida SI obrazlarining axloqiy qadriyatlari va hissiy munosabatlari shunday
yondashuvlar yordamida o‘rganiladi.
MUHOKAMALAR
Ian McEwan zamonaviy adabiyotda texnologiyaning insoniyatga bo‘lgan ta’sirini
chuqur o‘rganadigan yozuvchilardan biridir. Uning
Machines Like Me
asari texnologiya va
insoniylik o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni ko‘rsatishga qaratilgan. Roman sun'iy
intellektga ega bo‘lgan robot Adam va inson qahramonlari orasidagi axloqiy
va hissiy
kesishma nuqtalarini o‘rganadi. Ushbu asarda McEwan texnologiyaning insoniy his
-
tuyg‘ularni taqlid qilish imkoniyati va axloqiy masalalar bilan qanday bog‘liqligini yoritadi.
Texnologiya va insoniyat o‘rtasidagi bog‘liqlik tarix davomida ko‘plab asarlarda
namoyon bo‘lgan. O‘tmishda ilmiy
-fantastik adabiyotlar texnologiyaning rivojlanishi va
uning insoniyat uchun kelti
rishi mumkin bo‘lgan xavflarni tasvirlab bergan. Ammo
McEwan o‘z asarida texnologiyaga qahramon sifatida emas, balki insoniy tuyg‘ular va
axloqiy qadriyatlarni aks ettiruvchi obraz sifatida yondashadi. Adam axloqiy va hissiy
jihatlari bilan qiziqish uyg‘otadi va insoniy axloqiy qadriyatlarni o‘rganishga harakat
qiladi, ammo uning xatti-harakatlari va qarorlari odamlarning axloqiy tushunchalaridan
farq qiladi. Masalan, Adam insoniy tuyg‘ularni taqlid qilishga urinadi, lekin o‘zining
cheklangan dasturiy ta'mi
notidan kelib chiqib, murakkab axloqiy vaziyatlarda o‘zi uchun
eng foydali qarorlarni tanlaydi. Ushbu obraz orqali McEwan axloqiy tanlovlar va insonning
sun'iy intellekt oldidagi o‘rni haqida savollar beradi.
Boshqa bir misolda, asardagi qahramonlar Adamning axloqiy xatti-harakatlarini
baholashga harakat qilishadi, ammo Adam har doim o‘zining texnologik tabiati sababli
insoniy qoidalarga rioya qilmaydi. Adamning mavjudligi va uning insoniy tuyg‘ularni taqlid
qilish urinishlari inson va mashina o‘rtasidagi a
xloqiy chegara masalasini keltirib
chiqaradi. Asarda Adamning imkoniyatlari va chegaralari orqali McEwan texnologiyaning
insoniyatning axloqiy qadriyatlariga qanday ta’sir qilishini ko‘rsatadi.
Ishiguroning
Klara and the Sun
asarida bosh qahramon Klara insoniy hissiyotlarni
tushunishga va o‘z egasiga bog‘lanishga harakat qiladi. Klara oddiy mashina emas, balki
axloqiy va hissiy qobiliyatlari bilan ta’minlangan sun'iy shaxs sifatida tasvirlangan. Asarda
Klara o‘z egasining ehtiyojlariga javob bera olish uchu
n axloqiy tanlovlar qilishga harakat
qiladi, ammo uning qarorlari insoniy qoidalarga to‘liq mos kelmasligi tufayli ba'zi axloqiy
masalalar tug‘diradi.
Misol uchun, Klara insoniy xotirjamlik va hissiy yaqinlikni yaratishga intiladi, ammo
uning bu harakatlari
ba’zan o‘z egasining haqiqiy ehtiyojlarini to‘liq tushunmaslikka olib
keladi. Ishiguro ushbu qahramon orqali sun'iy intellektning inson hissiyotlarini taqlid
qilishdagi murakkabliklarini ko‘rsatadi va bu orqali axloqiy qadriyatlar masalalarini
yoritadi. Klaraning insoniy hissiyotlarga javob berishdagi yondashuvi va uning axloqiy
tanlovlari orqali Ishiguro inson va SI o‘rtasidagi hissiy va axloqiy munosabatlarni
o‘rganadi.
XULOSA
XX asr texnologik taraqqiyoti va sun'iy intellektning rivoji insoniyatga yangi
imkoniyatlar eshigini ochdi va bir vaqtning o‘zida murakkab axloqiy va ijtimoiy savollarni
keltirib chiqardi. Bugungi kunda sun'iy intellekt nafaqat texnologik, balki axloqiy va
ijtimoiy masalalarni ham o‘z ichiga olgan soha sifatida rivojlanm
oqda.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
117
Ian McEwan texnologiyaning insoniyat hayotiga ta’sirini o‘z asarlarida chuqur
yoritadi. U texnologiya insoniy qadriyatlarni qay darajada aks ettira olishi mumkinligini,
shuningdek, axloqiy mas’uliyatlarni ko‘rsatish uchun texnologiyadan foydalanadi.
Machines Like Me
asaridagi Adam obrazi orqali McEwan texnologiyaning inson hayoti va
axloqiy tamoyillar bilan qanchalik bog‘liq ekanligini yoritadi. Kazuo Ishiguro ijodida esa
sun'iy intellekt insoniy hissiyotlar va axloqiy qadriyatlar bilan murakkab aloqaga ega
bo‘lgan obraz sifatida tasvirlanadi.
Klara and the Sun
asari Ishiguroning sun'iy intellekt va
insoniyat munosabatlarini yoritishga qaratilgan ijodining eng yorqin namunalaridan
biridir. Klara qahramoni orqali Ishiguro texnologiyaning insoniy ehtiyoj va hissiyotlarni
to‘laqonli anglay olish imkoniyatini savol ostiga qo‘yadi va bu jarayonda insoniyatning
texnologiya oldidagi mas’uliyati haqida chuqur savollar tug‘diradi. Ishiguroning badiiy
talqinlari sun'iy intellekt va axloqiy qadriyatlar o‘rtasidagi
murakkab munosabatlarni
o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi va zamonaviy texnologiyalarning insoniyat
uchun qanchalik xavfli yoki foydali ekanligi haqida o‘quvchini mulohaza qilishga chorlaydi.
Texnologik rivojlanish va sun'iy intellektning kelajagi insoniyat oldida yangi
mas’uliyatlarni qo‘yadi. Sun'iy intellektning umumiy aql darajasiga yetishi ehtimoli
jamiyatda katta qiziqish va xavotirlarni uyg‘otmoqda. Ushbu maqolada ko‘rib chiqilgan
masalalar sun'iy intellektning rivojlanishi davomida insoniyat uchun dolzarb va
mas’uliyatli yondashuv zarurligini ko‘rsatadi. Kelajakdagi ilmiy izlanishlar sun'iy
intellektning insoniyat hayotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi uchun muhim ahamiyatga ega
bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
:
1. Turing, A. M. Computing Machinery and Intelligence. Mind, Vol. 59, No. 236, 1950, pp.
433
–
460.
2. McCarthy, J., Minsky, M. L., Rochester, N., & Shannon, C. E. A Proposal for the Dartmouth
Summer Research Project on Artificial Intelligence. 1955.
3. McEwan, I. Machines Like Me. Jonathan Cape, 2019.
4. Ishiguro, K. Klara and the Sun. Faber & Faber, 2021.
5. Minsky, M. L. The Society of Mind. Simon and Schuster, 1986.
6. Kant, I. Groundwork of the Metaphysics of Morals. Harper & Row, 1964.
7. Brynjolfsson, E., & McAfee, A. The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity
in a Time of Brilliant Technologies. W. W. Norton & Company, 2014.
8. Bostrom, N. Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies. Oxford University Press,
2014.
9. Floridi, L. The Ethics of Artificial Intelligence. Springer, 2020.
