Анализ топонимических фразеологизмов по историко-культурным компонентам (на французском и узбекском языках)

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –

Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

Analysis of toponymic phraseological units by historical

and cultural components (in French and Uzbek)

Guljakhon SUNNATOVA

1

Samarkand State Institute of Foreign Languages

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received September 2024

Received in revised form

10 October 2024

Accepted 25 October 2024

Available online

25 November 2024

This article uses the material of the French and Uzbek

languages to study the cultural and historical features of

toponymic phraseological units. Naming the living quarters of

every nation has existed since ancient times. For this reason,

place names were used while maintaining their ancient form. The

composition of toponymic phraseological units is variable, since

they are updated depending on the period as generations change.

The results of their calculations indicate that the process of

formation of phraseological units of toponyms in both languages

is the same, since they are based on common cultural elements.

2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5

/S

-pp120-124

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

toponymic phraseological

units,

oikonyms,

hydronyms,

horonyms,

drionims,

etc.

Toponim tarkibli frazeologik birliklarni tarixiy-madaniy

komponentlar bo‘yicha tahlil qilish (fransuz va o‘zbek

tillari materialida)

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar:

toponim tarkibli frazeologik

birliklar,

oykonimlar,

gidronimlar,

xoronimlar,

drimonimlar va b.

Ushbu maqolada toponim tarkibli frazeologik birliklarning

madaniy-tarixiy xususiyatlari fransuz va o‘zbek tillari

materialida o‘rganiladi. Har bir millatning yashash makonlarini

nomlashi qadimdan mavjud. Shu sababli toponimlar qadimgi

shaklini saqlagan holda qo‘llanilib kelgan. Toponim komponentli

frazeologizmlar tarkibi o‘zgaruvchan bo‘ladi, chunki avlodlar

almashgani sari davrga bog‘liq holda ular ham yangilanib boradi.

Ularning hisoblash natijalari shundan dalolat beradiki, ikkala

tilda toponimlarning frazeologik birlik hosil qilish jarayoni bir xil

kechadi, chunki ularning asosida umumiy madaniyat unsurlari

yotadi.

1

Independent researcher,

Samarkand State Institute of Foreign Languages.

E-mail: gsunnatova9@gmail.com

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701

121

Анализ топонимических фразеологизмов по историко-
культурным

компонентам

(на

французском

и

узбекском языках)

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

топонимические
фразеологизмы,

ойконимы,

гидронимы,

хоронимы,

дрионимы и др.

В данной статье на материале французского и узбекского

языков изучаются культурно-исторические особенности

топонимических фразеологизмов. Именование жилых

помещений каждого народа существует с древнейших

времен. По этой причине топонимы использовались,
сохраняя свою древнюю форму. Состав топонимических

фразеологизмов изменчив, так как они обновляются в

зависимости от периода по мере смены поколений.

Результаты их расчетов свидетельствуют о том, что процесс
образования фразеологизмов топонимов в обоих языках

одинаков, поскольку в их основе лежат общие культурные

элементы.

Toponim tarkibli frazeologizmlar xalq hayotining moddiy, madaniy, ijtimoiy-

iqtisodiy qatlamlaridan olingan bo‘lib, ular millatning tarixi, kundalik turmushi va
madaniyati, yashash tarzini aks ettiradi. Mazkur frazeologizmlarning lingvomadaniy
xususiyatlari tarixiy, geografik hamda ijtimoiy belgilariga ko‘ra fransuz va o‘zbek tillarida
o‘z qatlam va o‘zlashma qatlamga bo‘lib o‘rganildi. O‘z qatlamga mansub FBlar quyidagi
3 guruhga bo‘lindi: 1) ijtimoiy

-

tarixiy omillarga asoslangan frazeologizmlar, fransuz tilida:

aller à Canossa

–

(so‘zma

-

so‘z.: Kanossaga bormoq) tahqirlanmoq, kamsitilmoq;

mag‘lubiyatni tan olmoq ma’nosida. Iboraning kelib chiqishi Germaniya imperatorining
Rim papasiga bo‘yin egishi bilan bog‘liq hikoyatga tegishli; o‘zbek tilida

gap quvgan

–

baloga yo‘liqar, yo‘l quvgan –

G‘aznaga

frazeologizmini keltirish mumkin. Qadimda G‘azna

O‘rta Osiyoning muhim madaniy markazlaridan biri bo‘lgan; 2) kelib chiqishi xalq ijodi
bilan bog‘liq frazeologizmlar fransuz va o‘zbek tillarida ikki guruhga ajratildi: a) xalq
og‘zaki ijodi bilan bog‘liq frazeologik birliklar: Masalan:

au diable Vauvert

–

(so‘zma

-

so‘z.:

Vover shaytoni)

dunyoning narigi burchagida, borsa kelmas joyga (yubormoq)

. Uning paydo

bo‘lishi Parij yaqinidagi Vauvert qasrida jin-ajinalar o‘rnashib olganligi haqidagi afsona
bilan bog‘liq. O‘zbek tilida

onasini Uchqo‘rg‘ondan ko‘rsatmoq

frazeologizmi do‘q qilishni,

qo‘rqitishni ifodalaydi; b) toponim komponentli frazeologik birliklar badiiy asar
personajlari yoki sitatalar bilan bog‘liq. Masalan,

paysan du Danube

–

(so‘zma

-

so‘z.: Dunay

dehqoni) qo‘pol, dag‘al, tarbiya ko‘rmagan, o‘ylamasdan gapiradigan odam. Ushbu birikma
Lafontenning masalidan olingan; O‘zbek tilida badiiy asarlar yoxud ularning personajlari
nomidan yasalgan toponim komponentli FBlar xalqning yashash tarzini aks ettiradi.
Masalan,

yonida bir puli yo‘q, G‘irvonga hokim

. Mazkur FB G‘irvonliklarning soddadilliklari

xalq orasida latifaga aylanganligi natijasida yuzaga kelgan va u A. Qodiriyning “G‘irvonlik
Mallavoy” hikoyasida qo‘llanilgan;

3) xalqning kundalik hayoti, urf

-

odati va an’analari bilan bog‘liq frazeologizmlar:

Masalan, fransuz tilida

cousin à la mode de Bretagne (de Picardie)

–

(so‘zma-so‘z.:

Bretancha qarindosh) ikki ma’noda ishlatiladi: amakkivachcha, yaqin qarindosh; bir

qozonga qo‘shsa qoni qaynamas. Fransiyaning Bretan provinsiyasining urf-odatlariga

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701

122

ko‘ra amaki, tog‘a, xolaning bolalari eng uzoq qarindosh hisoblangan. O‘zbek tilida

xalqning urf

-

odati va an’analari bilan bog‘liq kundalik turmush voqealarini aks ettiruvchi

toponim komponentli PFlar ko‘proq uchraydi, masalan,

beva xotinga Buxorodan it huradi

,

kabi.

3-jadval

Fransuz va o‘zbek tillaridagi milliy-madaniy toponim komponentli FBlarning kelib

chiqish manbalariga ko‘ra miqdoriy tahlili

№

Fransuz tili

O‘zbek tili

Toponim komponentli frazeologik birliklar

Jami:

104

100%

92

100%

1

O‘z qatlam va

yot qatlamga

mansub FBlar

Uzoq tarixiy faktlar natijasida hosil bo‘lgan

FB

18

17%

12

13%

Xalq ijodi bilan

bog‘liq FB

Xalq og‘zaki ijodiga

mansub

22

21%

26

28%

badiiy asar

personajlari bilan

bog‘liq

12

12%

4

4%

Xalqning kundalik hayoti, urf-odati va

an’analari bilan bog‘liq

24

23%

30

33%

2

O‘zlashma FB

O‘zlashma frazeologizmlar

28

27%

20

22%

Fransuz tilida o‘zlashma qatlamga mansub toponim komponentli frazeologizmlar 3

guruhga bo‘lindi: a) Xristian dini hikoyatlari asosida yuzaga kelgan frazeologik birliklar,

masalan, fransuz tilida

chemin (route) de Damas

–

(so‘zma-so‘z.: Damashq yo‘li) insonning

haqiqiy qismatini uchratish yo‘li ma’nosini beradi. Diniy rivoyatlarga Damashq yo‘lida

ruhoniy Pavel Xristian dinini qabul qilgan; b) topoob’ektlarning nomi bilan keluvchi

frazeologik birliklar kelib chiqishi antik mifologiyaga bog‘liq. Masalan:

tomber de Charybde

en Scylla

–

(so‘zma

-

so‘z.: Ssilla va Xaribda o‘rtasida qolmoq) ikki o‘t o‘rtasida qolmoq

ma’nosini beradi, o‘zbek tilida

o‘tdan qochib, yashinga uchramoq, qordan qutulib, yomg‘irga

tutilmoq

muqobili mavjud. Ssilla va Xaribda o‘rtasiga tushib qolgan kemalar qoya toshlarga

urilib suvga g‘arq bo‘lgan; v) Boshqa Yevropa tillaridan fransuz tiliga asosan lotin tilidan

o‘zlashgan toponim komponentli frazeologik birliklar ko‘proq, masalan,

voir Naples et

mourir

–

(so‘zma

-

so‘z.: Neapolni ko‘rish va o‘lish) frazeologizmi ushalmas orzuga yetish

istagi ma’nosida ishlatiladi. Neapolliklar o‘z shaharlarining go‘zalligidan g‘ururlanganlar

va uni mazkur PF orqali obrazli ifodalaganlar. O‘zbek tilida o‘zlashma toponim

komponentli FBlar ikki xil yo‘l bilan hosil bo‘ladi: birinchi guruhga kiruvchi FBlar diniy

hikoyatlar asosida yuzaga kelgan, masalan,

Bihishtdan chiqqan tayoq, yugurtirar yalang

oyoq; bir ko‘ngil imorati –

ming Makka ziyorati

, kabi. Ikkinchi guruhga boshqa tillardan

o‘zlashtirilgan FBlar kiradi. Bunday frazeologizmlar turli mamlakatlar xalqlarining o‘zaro

ijtimoiy

-

iqtisodiy, madaniy aloqalarining natijasini namoyon etgan. Masalan,

Xitoy devori

(barqarorlik va bunyodkorlik qudrati ramzi);

Bermud uchburchagi

–

Atlantika okeani

yaqinidagi Bermud oroli uchta qoya bilan chegaralagan, bu yerda tez-tez po‘rtana

ko‘tarilishi oqibatida kemalar yo‘qolishi natijasida Bermud uchburchagi sirli voqealarga

to‘la bo‘lgani manbalardan ma’lum.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701

123

Frazeologizmlar tarkibidagi toponimlar ob’ekt nomining tiplariga ko‘ra quyidagi

turlarga bo‘linadi: 1) oykonimlar: masalan, frans.

Il est venu à Paris en sabots

–

(so‘zma-

so‘z.: u Parijga kelganda bechora edi, hozir esa boy –

badavlat) o‘zbek tilidagi muqobili

davlat ham

–

egiz, mehnat ham

–

egiz

, bu yerda davlat – boylik, omad, mehnat esa

mashaqqat, omadsizlik ma’nosini anglatadi; o‘zbek tilida ham oykonimlar bilan bog‘liq
FBlar mavjud, masalan:

Pashsha g‘ing

-

g‘ing etadi, Marg‘ilonga yetadi

, varianti:

Pashsha

g‘ing

-

g‘ing etadi, G‘ijduvonga yetadi

; 2) xoronimlar: fransuz tilida

Regretter les oignons

d’Egypte

–

(injil) (so‘zma

-

so‘z.: Misrdagi boyliklarni qo‘msamoq) yo‘qotilgan boylik

to‘g‘risida qayg‘urmoq.O‘zbek tilida

Mirzai azimda ming Xorunning xazinasi

-

yu, tuman

Jamshidning davlati bor

xoronim ob’ektli PF Mirza cho‘lning o‘zlashtirilishi bilan bog‘liq,

uning yerlari hosildorligiga ishora qiladi; 3) urbanonimlar:

Comme la frontière de Tournai,

où il ne passe pas une souris qu’on ne sache combien elle a de poils

–

(so‘zma-so‘z.: Turne

chegarasidek, u yerdan hattoki sichqon o‘tib keta olmaydi) bu yerda hamma narsa
kaftdagidek, yaqqol ko‘rinadi, barcha sirli narsalar ochiladi ma’nosida. O‘zbek tilida
urbanonimga

Olti xotin bor joyda Oloy bozori ochiladi

FBni misol keltirish mumkin;

4) gidronimlar: frans.

Boire le Styx

–

(so‘zma

-

so‘z.: Stiks daryosidan ichmoq) hayotdan ko‘z

yummoq ma’nosida; o‘zbek tilida

“Odam odam bilan tengmi Aris Bodom bilan tengmi?”

ya’ni

barcha insonlar birdek emas, yaxshi bilan yomonning farqiga borish kerak ma’nosidagi
PFning topokomponenti Aris – Chimkent yaqinidan o‘tadigan kichik bir daryo –
Sirdaryoning irmog‘i, Bodom Chimkent shahri ichidan o‘tadigan anhorning geografik
tavsifi bilan bog‘liq; 5) oronimlar: fransuz tilda

La roche Tarpéienne est près du Capitole

–

(so‘zma-so‘z.:

Tarpey

qoyalari

Kapitoliydan

uzoq

emas)

mashhurlikdan

sharmandalikkacha bir qadam; o‘zbek tilida

gap desang qop-qop, ishni Qora tog‘dan

top; 6)

drimonimlar: fransuz tilida

être volé comme dans une forêt de Bondy

– (so‘zma-so‘z.: Bondi

o‘rmonida talanmoq) talon-tarojga uchramoq. O‘zbek tilida drimonim komponentli FBlar
qayd etilmadi.

Bundan tashqari, ishimizdatoponim komponentli frazeologizmlarda ifodalagan

obrazli, emotsional-ekspressiv konnotatsiyalar o‘rganiladi. Fransuz va o‘zbek tillaridagi
o‘z qatlamdagi toponim komponentli FBlar ijobiy va neytral konnotatsiyaga ega
avtostereotiplar sanaladi. Fransuzlar uchun Fransiya va Parij nomi bilan bog‘liq
frazeologizmlar ijobiy ma’noli avtostereotiplarga ega, masalan,

Paris est le paradis des

femmes et l’enfer des chevaux

–

(so‘zma

-

so‘z.: Parij-ayollar uchun jannat, otlar uchun

do‘zax) frazeologizmining kelib chiqishi Fransiyaning o‘tmishdagi madaniy hayoti bilan
bog‘liq. Kavalerlar o‘z xonimlarini sayrga taklif etish uchun tinimsiz ot qo‘shilgan izvosh
xizmatidan foydalanganlar. O‘zbeklar uchun Toshkent nomi bilan bog‘liq FB tinchlik va
do‘stlik

ma’nosini

ifodalovchi

ijobiy

konnotatsiyali

avtostereotipga

ega,

masalan,

Toshkentning tarig‘ini yegan chumchuq Makkatullodan qaytib uchib keladi

, kabi.

Yot qatlamga mansub toponim komponentli FBlar ikkala tilda ko‘proq salbiy
konnotatsiyali geterostereotiplar sanaladi. Masalan, fransuz tilida

Ivre comme toute la

Pologne

– (so‘zlash.) (so‘zma-so‘z.: butun Polsha mast) shirakayf bo‘lmoq ma’nosida;

o‘zbek tilida

tuxumi Bag‘doddan kelgan

, ya’ni topilishi mushkul bo‘lgan, biror bir shaxs yoki

buyum haqida istehzo bilan gapirilganda qo‘llaniladi.

Yana bir o‘ziga xos tahlil, ya’ni fransuz va o‘zbek tillaridagi noodatiy toponim

komponentli frazeologizmlarning chog‘ishtirma tahlili amalga oshirildi. So‘z o‘yini asosida
hosil bo‘lgan real va to‘qima frazeologik birliklar 4ta guruhga bo‘lib o‘rganildi:
1) toponim komponentli FBlar tarkibidagi toponimlar faqat geografik ob’ektni nomlashni

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701

124

emas, balki madaniy-tarixiy yoki ijtimoiy

-

iqtisodiy axborotni yetkazish vazifasini

ham bajaradi, masalan: fransuz tilida

le rendez-vous de Samarkand

–

(so‘zma

-

so‘z.:

Samarqandda uchrashuv) taqdir bilan uchrashuv ma’nosidagi toponim komponentli
FB

Ming bir kecha

ertagiga aloqador iboradir. O‘zbek tilida

Turkistonda qo‘y bir so‘m, kela

-

kela o‘n bir so‘m

frazeologizmi Turkistonning qadimdan savdo markazi bo‘lganiga ishora

qiladi. 2) toponim komponentli FB tarkibiga utopik falsafiy dunyoqarashni aks ettiruvchi
to‘qima toponimlar kiradi. Masalan, fransuz tilida

pays de Cocagne

–(so‘zma

-

so‘z.: Kokan

mamlakati, shirinliklar mamlakati) ertaklar mamlakati, farovon hayot va bekorchilik,
yerdagi jannat ma’nosini anglatsa, o‘zbek tilidagi

olti o‘g‘ilning olti Arshda moli bor

frazeologizmi o‘g‘il frazandning oiladagi o‘rnini anglatadi. Arsh osmonning eng yuqori
qismidagi saroy, Ollohga yaqin joy; 3) toponom komponentli FBlar lisoniy o‘yinlar asosida
qurilgan to‘qima nomlar. Masalan: fransuz tilida

aller à Argenton

–

(so‘zma-so‘z.:

Arjantonga jo‘nab ketmoq), ma’nosi: pul ishlamoq (Argenton argent/pul so‘zidan hosil
bo‘lgan); o‘zbek tilida

yomon lof desa, ola Qof deydi,

“Qo‘hi Qof” – yetib borish mushkul

bo‘lgan, diniy hikoyatlar asosida vujudga kelgan afsonaviy tog‘; 4) real toponim
komponentli FB so‘z va geografik nom o‘rtasidagi o‘xshashlik asosida yuzaga keladi.
Masalan, fransuz tilida teatr aktyorlari nutqida

aller à Rouen

– (so‘zma-so‘z.: Ruanga

jo‘namoq) muvaffaqiyatsizlikka uchramoq ma’nosini beradi. Ruan astionimining g‘ildirak
harakati nomi bilan ohangdoshligi asosiga qurilgan; o‘zbek tilida anafor fonetik uslubida,
ya’ni so‘z boshida bir xil tovushning takrorlanishi natijasida hosil bo‘lgan qofiya va uslubiy
takror ohangdorlikka asoslanib yasalgan real nomlar bilan bog‘liq FBlarni misol keltirish
mumkin, masalan,

yomon somonxona kuydi desa, Samarqand kuydi deydi

,kabi FBlar shular

jumlasidandir.

Xulosa qilib aytganda, tadqiq etilayotgan tillar doirasida frazeologizmlar universal

va milliy-madaniy mazmunga ega bo‘lib, xalqlarning dunyoqarashidagi o‘xshash va farqli
tomonlarni o‘zida aks ettirgan. Madaniyatlari turlicha bo‘lgan xalqlarning hayot tarzi, aqliy
rivojlanish darajasi, joylashgan o’rni, mentaliteti va tarixiy rivojlanishi milliy-madaniy
o‘ziga xoslik bilan bog‘langan. Toponim komponentli FBlar ham insoniyat tafakkurining
universal xarakterga ega ekanligiga qaramasdan, mavjud umummilliy madaniy muhit
vositalari yordamida o‘ziga xos tarzda o‘zlashtirilishi aniqlandi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1. Йўлдошев Б. Ўзбек фразеологияси ва фразеографиясининг шаклланиши

ҳамда тараққиёти. – СамДУ, 2013. – Б.116-120.

2. Рахматуллаев Ш. Ўзбек тилининг изоҳли фразеологик луғати. – Т.:

Ўқитувчи, 1978. Б.192.

3. Шомақсудов Ш., Ш.Шораҳмедов. Маънолар махзани. – Т.: «Ўзбекистон

миллий давлат энциклопедияси», 2001.- Б. 66.

4. Guiraud P. Les locutions françaises. – P.: Larousse, 1962. – 232 р.
5. Rat M., Dictionnaire des expressions et locutions traditionnelles. P.: Larousse –

Bordas, 1999. – 446 р.

6. Rey А. Le lexique: image et modèles. Du dictionnaire à la lexicologie. – P.:

Larousse,1979. – 400 р.

7. www.planeta-imen.narod.ru.
8. planeta-imen. narod.ru /litonomastika/main.html.