Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Psychological and Pedagogical Bases for Developing
Students' Medical-Technical Thinking
Najmiddin BAKAYEV
1
Asian International University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
10 August 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
This article describes the issue of formation of indicators for
the assessment of the quality of Latin language teaching to
students of medical higher educational institutions, in particular,
the analysis of the issue of indicators and criteria for evaluating
the process of Latin language teaching.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5-pp162-166
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
linguodidactic,
education,
technology,
thinking,
development,
problems.
Tаlаbаlаr tibbiy texnik tаfаkkurini rıvоjlаntirishning
psixologik
–
pedagogik аsоslаri
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
lingvodidaktik,
taʼlim,
texnologiya,
tafakkur,
rivojlantirish,
muammolar.
Ushbu maqolada tibbiyot OTM talabalariga lotin tillarini
o‘qitish sifatini baholash
indikatorlarini shakllantirish masalasi,
xususan, lotin tilini o‘qitish jarayonini baholash ko‘rsatkichlari
va mezonlari masalasi tahlili bayon qilingan.
Психолого
-
педагогические основы развития медико
-
технического мышления студентов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
лингводидактика,
образование,
В
статье
рассматривается
вопрос
разработки
показателей для оценки качества обучения латинскому
языку у студентов медицинских вузов. Особое внимание
1
Associate Professor, Asian International University. E-mail: najmiddinbakayev@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
163
технология,
мышление,
развитие,
проблемы.
уделено анализу
проблем, связанных с определением
показателей и критериев, необходимых для объективной
оценки процесса обучения латинскому языку.
Tafakkur
bu borliqni umumlashtirilgan holda bilvosita aks ettirishdir.
Tafakkurning birinchi muhim belgisi umumlashganlikdir. Tafakkur natijasida inson
shunday informatsiyaga ega boʻladiki, bu informatsiya turli obyektlardan olingan koʻp
miqdordagi ma’lumotlarni qayta ishlangan hamda shu obyektlarning eng muhim
xislatlarini qisqacha ixchamlashtirilgan shakldagi yigʻindisidan iborat boʻladi. Tafakkur
faqat insongagina xos boʻlgan subyektiv psixik hodisadir.
Tafakkur inson ongining bilish obyektlari hisoblanmish narsa va hodisalar oʻrtasida
murakkab, har tomonlama aloqalarning boʻlishini ta’minlovchi umumlashgan va
mavhumlashgan
aks ettirish shaklidir [1]. Tafakkur muammolari uzoq vaqtgacha oʻzining
murakkabligi bilan psixologlar nazaridan chetda boʻlgan, asosan faylasuflar va
mantiqshunoslar fikr yuritadigan masala boʻlib hisoblangan. Psixologiya fanining
asoschilaridan biri
–
nemis olimi Vilgelm Vundt ham psixologiyani ikkiga, fiziologik
psixologiya, eksperimental yoʻl bilan bilish jarayonlarini oʻrganuvchi fan va xalqlar
psixologiyasi qismlariga boʻlib, oxirgi psixologiyaning tarkibiga nutq va tafakkur
psixologiyasini ham kiritg
an hamda uni eksperimental tarzda oʻrganib boʻlmaydi, ularni
tushuntirish mumkin xolos deb hisoblagan. Bu xulosalar aslida tafakkur va fikrlash
jarayonlarining murakkab tabiatga ega ekanligidan dalolat beradi. Ular quyidagilardir:
tafakkur jarayonida inson amaliy faoliyat, obrazlar va tasavvurlar, modellar,
chizmalar, belgilar, til kabi jismli va ijtimoiy olamning ahamiyatli aloqa va munosabatlariga
kirib borish maqsadida, insoniyat tomonidan ishlab chiqilgan turli xildagi vositalardan
foydalanadi.
Tafakkurning ikkinchi muhim belgisi voqelikni analizatorga bevosita ta’sir
koʻrsatmay, koʻpchilik hollarda asboblar koʻmagida olingan qoʻshimcha belgilar yordamida
anglanadiganlarni tushunish va namoyon qilish imkonini yaratuvchi
vositali tarzda aks
ettirish
dir [2]. Hodisalarning qonuniyatlari, ichki aloqalari bizning ongimizda
hodisalarning tashqi belgilarida vositali tarzda namoyon boʻlishi bilan inson ichki,
barqaror oʻzaro aloqalarning belgilarini aniqlab oladi.
Tafakkurning oʻziga xos xususiyati bilish
yoki amaliy faoliyat jarayonida yuzaga
keladigan u yoki bu vazifani bajarish bilan bogʻliqligidan iborat. Tafakkur muammoli
vaziyatdan, tafakkurning maqsadi boʻlgan savolga javobdan boshlanadi.
Tafakkur
–
bu narsalar mohiyatini ochib beruvchi gʻoyalar har
akati. Uning natijasi
obraz emas, balki ma’lum bir fikrdir. Tafakkur –
bu kiritilgan yoʻnalishli
- tadqiqiy, qayta
oʻzgarishli va bilish xususiyatiga ega boʻlgan harakatlar hamda muolajalar tizimini
taxminlovchi alohida turga ega boʻlgan nazariy va amaliy f
aoliyat.
Tafakkur moddiy olam qonuniyatlari, tabiat va ijtimoiy-tarixiy hayotdagi sababiy-
oqibat aloqalari, insonlar psixikasi qonuniyatlarini tushunish imkonini beradi. Aqliy
faoliyat natijalarini qoʻllash sohasi boʻlgan amaliyot tafakkur faoliyatining manbai boʻlib
xizmat qiladi [3].
Tafakkur psixik faoliyat sifatida miyaning vazifasi hisoblanadi. Oddiy psixik
jarayonlar, masalan, sezgilar uchun asos vazifasini oʻtaydigan yuqoriroq darajadagi miya
jarayonlari tafakkurning fiziologik asosini tashkil etadi. Lekin hozirda tafakkur jarayonini
ta’minlovchi barcha fiziologik tuzilmalarning oʻzaro ta’sir etish tartibi va ahamiyati haqida
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
164
aniq fikr mavjud emas. Tafakkur faoliyatida miya peshona qismlari alohida ahamiyatga ega
ekanligi shubhasizdir. Bundan tashqari
, bosh miya poʻstlogʻining tafakkurni gnostik
(bilish) vazifasi bilan ta’minlovchi doirasi, shuningdek, tafakkur jarayonini ta’minlovchi
miya nutq markazlari ham katta ahamiyatga ega.
Tafakkur boshqa bilish jarayonlari kabi oʻzining individual xususiyatlar
iga ega
boʻlib, fikr yuritish faoliyatining shakllari, vositalari va operatsiyalarining munosabatlari
kishilarda turlicha namoyon boʻlishida oʻz ifodasini topadi. Odatda tafakkurning individual
xususiyatlari, sifatlariga bilish faoliyatining mazmundorligi, mustaqillik, epchillik,
samaradorlik, fikrning kengligi, tezligi, chuqurligi va boshqa sifatlar kiritiladi.
Insonlar fikrlash faoliyatidagi individual tafovutlar tafakkurning sinchkovlik,
tafakkur kengligi, chuqurligi va mustaqilligi, aqlning sertashabbusligi va tanqidiyligi,
mantiqiylik, isbotlanganlik va ijodkorlik kabi sifatlarida ifodalanishi mumkin.
Tafakkurga oʻtish insonga bevosita hissiy bilish chegaralarini yengish imkonini
berdi. Tafakkur ratsional bilishning yuqori va sifat jihatidan yangi darajasini ifodalaydi
(lotincha rationalis
–
oqilona).
Tafakkur
–
bu insonning ruhiy, kognitiv faoliyatining eng yuqori darajasi boʻlib,
uning jarayonida nutq va oʻtmish tajribasi vositachiligida voqelikning muhim aloqalari va
munosabatlari umumlashtirilgan holda aks etadi.
Tafakkur turli tomonlardan va turli nuqtayi nazardan tahlil qiladigan koʻplab
fanlarning oʻrganish obyektidir. Falsafa tafakkurni borliq bilan aloqadorlikda oʻrganadi.
Psixologiya tafakkurni ma’lum bir subyektning haqiqiy aqliy faoliyati sifatida oʻrganadi,
tafakkur qanday paydo boʻlishi va rivojlanishi, uning tuzilishi, har xil faoliyat turlari bilan,
ong va shaxs fazilatlarining boshqa jihatlari bilan qanday ta’sir qilishi, qanday natijalarga
olib kelishi, bizni birinchi navbatda qiziqtiradi.
Tafakkur koʻplab fanlarning oʻrganish obyekti boʻlib, uni turli tomonlardan va turli
nuqtayi nazardan tahlil qiladi. Falsafa tafakkurni borliq bilan aloqadorlikda oʻrganadi.
Bizni birinchi navbatda psixologiya tafakkurni ma’lum bir subyektning haqiqi
y aqliy
faoliyati sifatida oʻrganadi, tafakkur qanday paydo boʻlishi va rivojlanishi, uning tuzilishi,
har xil faoliyat turlari bilan, ong va shaxs fazilatlarining boshqa jihatlari bilan qanday ta’sir
qilishi va qanday natijalarga olib kelishi qiziqtiradi [4]. Masalan, tafakkur
–
bu odam yoki
hayvon tomonidan ma’lumotlarni qayta ishlashning eng yuqori bosqichi, atrofdagi olam
obyektlari yoki hodisalari oʻrtasidagi aloqalarni oʻrnatish jarayoni; yoki –
obyektiv voqelik
haqidagi gʻoyalarning paydo boʻlishiga
olib keladigan obyektlarning muhim
xususiyatlarini, shuningdek ular oʻrtasidagi aloqalarni aks ettirish jarayoni. Ta’rif boʻyicha
bahslar bugungi kungacha davom etmoqda va bundan keyin ham davom etishi muqarrar.
Tafakkur
–
bu nazariy va amaliy faoliyatning
oʻziga xos turi boʻlib, unga kashfiyotchi,
transformatsion va kognitiv xarakterga ega boʻlgan harakatlar va operatsiyalar tizimini oʻz
ishiga oladi.
Tafakkurning sifat jihatdan oʻziga xos mazmuni hamda koʻrinishlari mavjud.
Texnik tafakkur
mehnatni samarali tashkil etish, mehnat faoliyati natijalarini
tushunish boʻyisha texnologik bilim va tajriba toʻplanishini ta’minlovchi mehnat
ta’limining asosiy mexanizmlaridan biri; biznesga ijodiy munosabatni, ishlab chiqarishni
ratsionalizatsiya qilish istagini shakllantirish; hissiy yuksalish va fidoyilikni yaratish
demakdir.
Texnik tafakkur
–
faoliyat predmetining xususiyatlari bilan ajralib turadigan fikrlash
turlaridan biri (bir qatorda matematik fikrlash, pedagogik, boshqaruv va boshqalar).
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
165
Texnik tafakkur texno
logiya sohasida band boʻlgan kishilar oldida paydo boʻladigan
vazifalar (uni loyihalash, ishlab chiqarish, texnik xizmat koʻrsatish, ta’mirlash va
boshqalar) faoliyatning boshqa sohalarida hal qilinadigan vazifalarga nisbatan ma’lum bir
oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlganligi sababli ajratilgan [5]. Bu oʻziga xoslik shaxsning
aqliy faoliyat yuritadigan tasavvurlari, gʻoyalari, shuningdek uning qiziqishlari,
moyilliklarini anglatadi.
Texnik tafakkur inson ongida ishlab chiqarish va texnik jarayonlar va obyektlarni,
ularning tuzilishi va ishlash tamoyillarini, shuningdek, texnik tasvirlarni aks ettirishni,
aqliy faoliyat texnikasi yordamida ushbu tasvirlarning ishlashini nafaqat ularning statik
holatida aks ettiradi, balki ayni paytda dinamik holatni ham ifodalaydi. Psixologlar nuqtayi
nazaridan, texnik tafakkur muammoli vazifalarni hal qilish orqali amalga oshiriladigan
voqelik haqidagi umumlashtirilgan va bilvosita bilimdir. Shu bilan birga, muammoli
vazifalarning mazmuni aqliy harakatlar tizimida namoyon b
oʻladi, ular ishlab chiqarish va
texnologik materialning ishlashi bilan birgalikda tafakkurning ma’lum bir yoʻnalishini
rivojlantirishga yordam beradi, bu esa maxsus tuzilma bilan tavsiflanadi. U ma’lum bir
yoʻnalishdagi aqliy faoliyat. Texnik tafakkur muh
andis intellektual sohasining asosiy
tarkibiy qismi boʻlib, uni amalga oshirish texnik sohadagi muammolarni hal qilish
jarayonida amalga oshiriladi, ular ixtirochilik, dizayn, texnologik va boshqa boʻlishi
mumkin.
Texnik tafakkur konseptual va majoziy xara
kterga ega boʻlib, uning rivojlanishi
uchun oʻqituvchi innovatsion fikrlash va lotin tili darslarida tegishli vazifalar, usullar va
amaliy harakatlarni tanlashga ijodiy yondashishga ega boʻlganda mumkin.
Talabalarning qiziqishlarini rivojlantirishga koʻplab omillar ta’sir qiladi. Bularga
quyidagilar kiradi: insonning yoshi, uning faoliyati va boshqa atrof-muhit omillari [6].
Lotin tili darslarida texnik tafakkurning rivojlanishiga kelsak, turli xil qiziqishlarga ega
boʻlgan koʻplab talabalar mavjud, ular faqat muayyan sharoitlarda namoyon boʻladi. Ularni
aniqlash asosan hissiyotlar va motivlar kabi omillar bilan belgilanadi, ular aqliy moyillik
bilan bir vaqtda shakllanmaydi va talabalarning qobiliyatlarini maksimal darajada
oshirishga imkon bermaydi. Koʻpin
cha talabalarning qobiliyatlari rivojlanmagan va
foydalanilmagan boʻlib qoladi.
Koʻnikma deganda ma’lum harakatlarni bajarish qobiliyati tushuniladi. Dastavval
har qanday malaka shaxsning muayyan muammoni hal qilishga qaratilgan ongli
harakatidir. Bu asboblar, modellar, mashinalar va uskunalar kabi turli tibbiy asbob-
uskunalarning tuzilmalariga ham tegishli. Aksincha, intellektual faoliyat inson atrofidagi
obyektlarda bevosita oʻzgarishlarga olib kelmaydi.
Mavjud ta’lim sharoitida lotin tili darslarida texn
ik tafakkurni rivojlantirish uchun
talabalarning xulq-atvori va kognitiv faolligini keltirib chiqaradigan muhitni yaratish juda
muhim, bu asosan oʻqitish usullari va talabalarning faol ishtirokiga ta’sir qiladi.
Har bir vazifa muammoni oʻrganish bosqichida
n iborat; yechimga olib keladigan
qadamlarni belgilaydi, harakatlarni asoslaydi va yakuniy natijalarni aniqlaydi. Bu oʻqitish
bilan bogʻliq boʻlgan ta’lim vazifalariga taalluqlidir
–
bu oʻrganish, uning asosi talabalarning
texnik fikrlash jarayonidir [7].
Topshiriqlarning mazmuni, hajmi va murakkablik darajasi talabalarning
imkoniyatlari va qiziqishlariga mos kelishi kerak. Ayniqsa, guruhlarda lotin tili darslarida
qoʻllaniladigan vazifalar maxsus tarbiyaviy qadriyatlarga ega. Oʻqituvchi tufayli talabalarni
ng
jamoaviy hamkorligi amalga oshirilmoqda. Talabalar ham masʻuliyatni oʻrganadilar.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
166
Bunda oliygohlar va oʻqituvchining vazifasi talabaning turli xil materiallar, qiziqarli
ma’lumotlar, zarur vositalar, tibbiy texnik vositalardan foydalanish imkoniyatiga ega boʻlishi
uchun tegishli tibbiy moddiy-texnik bazani tayyorlashdan iboratdir.
Talabalarning lotin tili darslarida tibbiy texnik tafakkurini rivojlantirish texnik ta’lim
jarayonidagi asosiy vazifalardan biridir. Tibbiy texnik tayyorgarlik oʻqituvchilarga oʻqitish
uchun keng koʻlamli ijodiy faoliyatni amalga oshirish imkonini beradi. U faqatgina vazifalar
bilan cheklanib qolmaydi, balki talabalarning bilim faoliyati va qiziqishlarini oʻz ichiga olgan
holda, munosabat hamda tibbiy texnik madaniyatni shakllan
tirishga e’tibor qaratishi lozim.
Lotin tili darslarida talabalarning tibbiy texnik tafakkurining toʻgʻri rivojlanishi, ularning
innovatsion fikrlash va ijodiy yondashuvi tufayli mumkin boʻladi. Buning uchun oʻqituvchi
tegishli vazifalarni tanlashga e’tibor qaratishi hamda bir qator amaliy choralar koʻrishi muhim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Бакаев Нажмиддин Бакаевич. (2022). ДИСТАНЦИОННОЕ ОБУЧЕНИЕ КАК
СРЕДСТВО ОБМЕНА УЧЕБНОЙ ИНФОРМАЦИЕЙ НА РАССТОЯНИИ.
EURASIAN JOURNAL OF
SOCIAL
SCIENCES,
PHILOSOPHY
AND
CULTURE,
2(2),
278
–
282.
https://doi.org/10.5281/zenodo.6282694
2.
Bakaev N.B. (2022). METHODOLOGICAL BASIS OF MASTERING FOREIGN LANGUAGE.
EURASIAN JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES, PHILOSOPHY AND CULTURE, 2(3), 146
–
150.
https://doi.org/10.5281/zenodo.6378840
3.
Бакаев Нажмиддин Бакаевич, Рахмонов Сухроб Бахриддинович. (2022).
ФУНДАМЕНТАЛЬНЫЕ АСПЕКТЫ ОБУЧЕНИЯ ИНОСТРАННЫМ ЯЗЫКАМ В
СОВРЕМЕННЫХ РЕАЛИЯХ. https://doi.org/10.5281/zenodo.6585277
4.
Бакаев Нажмиддин Бакаевич. (2022). ПРОБЛЕМЫ ОБУЧЕНИЯ ЛАТИНСКОЙ
АНАТОМИЧЕСКОЙ ТЕРМИНОЛОГИИ В ПОЛИЛИНГВАЛЬНОЙ ГРУППЕ И ПУТИ ИХ
РЕШЕНИЯ.
EURASIAN
JOURNAL
OF
ACADEMIC
RESEARCH,
2(9),
49
–
56.
https://doi.org/10.5281/zenodo.7073544
5.
Shahobiddin Sharofiddinovich Shodiev, Najmiddin Bakaevich Bakaev, Nafisa
Zainiddinovna Tasheva STUDYING PHILOSOPHICAL REALITIES OF THE RENAISSANCE
EPOCH, BASED ON THE STRUCTURAL ANALYSIS OF PHILOSOPHICAL TEXTS // Academic
research
in
educational
sciences.
2021.
№8.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/studyingphilosophical-realities-of-the-renaissance-epoch-
based-on-the-structural-analysis-ofphilosophical-texts.
6.
Shahobiddin Sharofiddinovich Shodiev. Bakaev Najmiddin Bakaevich. expressions..
(2020). The role of the Latin language in the history of world statehood. ISJ Theoretical &
Applied Science, 05 (85), 367-372. Soi: http://s-o-i.org/1.1/TAS-05-85-71 Doi:
https://dx.doi.org/10 15863/TAS Scopus ASCC: 1203. THE ROLE OF THE LATIN LANGUAGE
IN THE HISTORY OF WORLD STATEHOOD.
7.
Shodiyev Shaxobiddin Sharofiddinovich, & Tasheva Nafisa Zayniddinovna. (2021).
THE ROLE OF THE WAY OF THE GREAT STEPPE IN THE CONTINUITY AND RELATIONSHIP OF
THE PHILOSOPHY AND CULTURE OF THE MUSLIM EAST AND THE RENAISSANCE WEST.
Innovative Academy Research Support Center, 1(3), 9
–
13. http://doi.org/10.5281/zenodo.
4925956.
