Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Formation of the ability to analyze the stylistic tasks of the
noun phrase through artistic texts
Mokhigul FAZILOVA
1
Uzbekistan State University of World Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
10 August 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
The ability to analyze the stylistic features of noun phrases is
essential for developing linguistic competence and enhancing
literary appreciation among learners. This study examines
pedagogical methods aimed at fostering these skills through the
use of artistic texts, with a focus on Uzbek literary traditions. The
research highlights the role of noun phrases in stylistic and
semantic interpretation and provides practical approaches for
their application in the classroom. The findings indicate that
targeted instructional methods significantly enhance students’
understanding and application of stylistic elements in literary
analysis.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5-pp184-187
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
stylistics,
noun phrase,
artistic texts,
linguistic analysis,
literary pedagogy.
Ot so‘z turkumining uslubiy vazifalarini badiiy matnlar
orqali tahlil qilish ko‘nikmasini shakllantirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zi:
stilistika,
ot so‘z turkumi,
badiiy matnlar,
lingvistik tahlil,
adabiy pedagogika.
Ot so‘z turkumining stilistik xususiyatlarini tahlil qilish
qobiliyati o‘quvchilarda lingvistik qobiliyat va adabiy qadrlashni
rivojlantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada oʻzbek
adabiy anʼanalariga eʼtibor qaratgan holda badiiy matnlar
yordamida bunday koʻnikmalarni tarbiyalashning pedagogik
usullarini tadqiqot orqali ko‘rsatib beriladi. Tadqiqot ot so‘z
birikmalarining stilistik va semantik talqinga qanday hissa
qo‘shishini ko‘rsatadi va sinfda qo‘llash uchun amaliy
yondashuvlarni taklif qiladi. Topilmalar shuni ko‘rsatadiki,
maqsadli usullar o‘quvchilarning tahlilida stilistik elementlarni
tushunish va ulardan foydalanishni sezilarli darajada yaxshilaydi.
1
Associate Professor, Department of Uzbek Language and Literature, Uzbekistan State University of World Languages.
E-mail: fozilova1204@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 2 № 5 (2024) / ISSN 2181-3701
185
Формирование умения анализировать стилистические
задачи
именного
словосочетания
посредством
художественных текстов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
стилистика,
именная группа,
художественные тексты,
лингвистический анализ,
литературная педагогика.
Способность
анализировать
стилистические
особенности именных фраз играет важную роль в развитии
лингвистической
компетенции
и
формировании
литературного восприятия у учащихся. В данном
исследовании рассматриваются педагогические методы,
направленные
на
развитие
таких
навыков
с
использованием художественных текстов, с особым
акцентом
на
узбекские
литературные
традиции.
Исследование
показывает,
как
именные
фразы
способствуют
стилистической
и
семантической
интерпретации, и предлагает практические подходы для их
применения в образовательном процессе. Результаты
демонстрируют,
что
целенаправленные
методы
значительно улучшают понимание и использование
стилистических элементов учащимися в ходе анализа.
KIRISH
Asosiy lingvistik tuzilma bo‘lgan ot so‘z turkumi badiiy matnlarda sezilarli stilistik
vaznga ega. Uning tahlili ma’no qatlamlarini, ohang va estetik nuanslarni ochib beradi, bu
esa til o‘rganuvchilar uchun bebaho vositaga aylanadi. Ushbu tadqiqot badiiy matnlardagi
ot so‘z turkumining uslubiy vazifalarini tahlil qilish ko‘nikmasini shakllantirishga
qaratilgan o‘qitish metodikasiga asoslangan. Shunday qilib, u lingvistik tahlilni adabiy
baho bilan uyg‘unlashtiradi va til o‘qitishda tez-tez uchrab turadigan bo‘shliqni yo‘q qiladi.
Ot so‘z turkumi, xususan, badiiy matnlarda stilistik tahlilning asosiy tarkibiy
qismidir. O‘zbek adabiyotida ot so‘z turkumlari ko‘pincha jonli obraz yaratishda, ohang
o‘rnatishda, madaniy tus berishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ushbu tadqiqot o‘zbek badiiy
matnlaridagi ot so‘z turkumlari tahlilini lingvistik va adabiy ta’limga birlashtiruvchi asosni
taklif qilish orqali joriy o‘qitish amaliyotidagi bo‘shliqni bartaraf etadi. Alisher Navoiy,
Abdulla Qodiriy kabi yozuvchilar asarlarida ot so‘z turkumining uslubiy boyligi namuna
bo‘lib, ular pedagogik izlanishlar uchun zarurdir.
METODOLOGIYA
Tadqiqotda O‘zbekistondagi turli universitetlarning 60 nafar bakalavriat talabalari
ishtirok etdi. Ishtirokchilar orasida tilshunoslik, adabiyot va ta’lim yo‘nalishlarida tahsil
olayotgan talabalar ham bor edi. Ular ikkita teng guruhga bo‘lindi: biri stilistik tahlilga
an’anaviy yondashuvni oldi, ikkinchisi esa integratsiyalashgan badiiy matn yondashuvidan
foydalandi. Tadqiqotda Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar”, Alisher Navoiyning “Xamsa”,
Ernest Xemingueyning “Chol va dengiz” kabi o‘zbek va jahon adabiyotidan qisqa
parchalardan foydalanildi. Ushbu matnlar ohang, tasvir va uslubni yetkazish uchun ot so‘z
birikmalaridan foydalanish qulayligi va xilma-xilligi uchun tanlandi.
Nazorat guruhi an’anaviy grammatika-tarjima usuli yordamida o‘qitildi. Talabalar
ot so‘z turkumlarini va ularning grammatik tuzilmalarini stilistik ma’nolarini aniqlashni
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 2 № 5 (2024) / ISSN 2181-3701
186
o‘rgandilar. Eksperimental guruh ot so‘z turkumlarining grammatik tuzilishini ularning
badiiy ta’siri bilan bog‘lashga qaratilgan stilistik seminarlar bilan shug‘ullandi. Faoliyatlar
qiyosiy matn tahlili, uslubiy tanlovlar bo‘yicha yo‘l-yo‘riqli muhokamalar va stilistik
jihatdan boy ot so‘z birikmalaridan foydalangan holda ijodiy yozish vazifalarini o‘z ichiga
oldi.
Baholash anketalar, yozma tahliliy topshiriqlar va guruh suhbatlari yordamida
amalga oshirildi. Miqdoriy ma’lumotlar ot so‘z turkumlarini aniqlashdagi yaxshilanishlarni
o‘lchadi, sifatli ma’lumotlar esa o‘quvchilarning stilistik funktsiyalarini tahlil qilish va
kengroq matn ma’nosini izohlash qobiliyatini baholadi.
NATIJALAR
Eksperimental guruh stilistik tahlilda sezilarli yaxshilanishlarni ko‘rsatdi. Ular post-
testda o‘rtacha 75% ball to‘plagan bo‘lsa, nazorat guruhi 55% ball to‘pladi. Nazorat guruhi
ot so‘z turkumlarini to‘g‘ri aniqlay olsa-da, ular matn ichida ularning uslubiy maqsadini
izohlashda qiynaldi. Eksperimental guruh, shuningdek, yozma topshiriqlarni bajarishda
jonli tasvirlarni uyg‘otish va nozik his-tuyg‘ularni yetkazish uchun ot so‘z turkumlaridan
samarali foydalangan holda rivojlangan ijodkorlikni namoyish etdi. Masalan, “ochlikning
so‘ngsiz ko‘chalari” kabi iboralar o‘quvchilarning tilni badiiy ishlatish qobiliyatining ortib
borayotganini ochib berdi.
O‘zaro guruh suhbatlari shuni ko‘rsatdiki, eksperimental guruh talabalari jarayonni
yanada qiziqarli va amaliy deb topdilar va bu ularga adabiyotni yaxshiroq tushunishga
yordam berdi va bir vaqtning o‘zida til ko‘nikmalarini oshirdi. Aksincha, nazorat guruhi
kontekstli misollar yo‘qligidan noroziligini bildirdi.
MUHOKAMA
Natijalar tilni o‘qitishda kontekst bilan o‘rgatish muhimligini ta’kidlaydi. Badiiy
matnlar ichida ot so‘z turkumlarini o‘rgatish nafaqat grammatik tushunishga yordam
beradi, balki izohlash va ijodiy qobiliyatlarni ham rivojlantiradi. Abstrakt grammatik
mashqlardan farqli o‘laroq, real amaliy dasturlar o‘quvchilarni yanada samaraliroq jalb
qiladi, lingvistik bilimlar va adabiy tahlil o‘rtasidagi tafovutni yo‘qotadi. Ushbu yondashuv
turli til va madaniy kontekstlarda umumlashtirilishi mumkin. Masalan, o‘zbek adabiyoti
mahalliy talabalar uchun madaniy ahamiyatga ega bo‘lgan materiallarni taqdim etsa-da,
o‘qituvchilar ko‘proq global auditoriyani qamrab olish uchun boshqa tillardagi matnlar
bilan o‘xshash tizimni qabul qilishlari mumkin. Ularning madaniy merosini aks ettiruvchi
matnlarni tahlil qilish orqali o‘quvchilar o‘zlarining o‘ziga xosligi va til an’analari haqida
chuqurroq tushunchaga ega bo‘ladilar.
E’tiborli muammolardan biri talabalarning grammatik to‘g‘rilikni stilistik talqin
bilan muvozanatlashdagi dastlabki qiyinchiliklari edi. Buni hal qilish uchun kelajakdagi
tadqiqotlar murakkab adabiy asarlarga o‘tishdan oldin oddiyroq matnlardan boshlab
bosqichma-bosqich vazifalarni o‘z ichiga olishi kerak. Bundan tashqari, grafik
organayzerlar kabi ko‘rgazmali vositalarni birlashtirish o‘quvchilarga stilistik naqshlarni
yaxshiroq aniqlash va tahlil qilishda yordam beradi. Tadqiqot stilistikani til va adabiyot
o‘quv dasturlariga asosiy tarkibiy qism sifatida kiritish zarurligini ta’kidlaydi. Analitik va
ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish orqali bu yondashuv o‘quvchilarni tilning badiiy
o‘lchovlarini, ham lingvistik, ham adabiy ta’lim uchun muhim kompetentsiyani baholashga
yordam beradi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 2 № 5 (2024) / ISSN 2181-3701
187
XULOSA
Ot so‘z turkumlarining stilistik vazifalarini tahlil qilish qobiliyati lingvistik va
madaniy kompetentsiya uchun muhimdir. Bu tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek badiiy
matnlarining til ta’limiga integratsiyalashuvi o‘quvchilarning tahliliy va talqin qilish
ko‘nikmalarini oshiradi, shu bilan birga ularning madaniy merosini qadrlashni
chuqurlashtiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Navoiy, A. (1947). Hamsa. Toshkent: Fan.
2.
Qodiriy, A. (1926). O‘tkan Kunlar. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Nashriyoti.
3.
Qahhor, A. (1965). Mehrobdan Chayon. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
Adabiyot va San’at nashriyoti.
4.
Abdullayev, A. (1982). Til va Adabiyot. Toshkent: Universitet nashriyoti.
5.
Karimov, S. (1999). Badiiy Matn Stilistikasi. Toshkent: Sharq.
6.
Yo‘ldoshev, A. (2003). Nutqning Badiiy Xususiyatlari. Toshkent: O‘zbekiston
Yozuvchilar Uyushmasi.
7.
Usmonov, I. (2005). Adabiy Matn Tahlili. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Universiteti.
8.
Yusupov, M. (2011). O‘zbek Tili Grammatikasi. Toshkent: Sharq.
9.
Jo‘rayev, H. (2018). Adabiyotshunoslik: Stilistika va Tahlil. Toshkent: Adabiyot va
San’at Nashriyoti.
10.
Norqobilov, D. (2021). Til va Madaniyat Stilistikasi. Toshkent: Universitet
nashriyoti.
